و, ٶلەڭ!
تابادى دەرتٸمنٸڭ ول ەمٸن.
پوەزييا ەستافەتاسىن
2000 جىلدارعا الىپ بارادى.
مەنٸڭ ەڭ سوڭعى كەنجە ٶلەڭٸم.
ت.بەرديياروۆ.
بٸز ول كٸسٸنٸ جاقسى كٶرەتٸنبٸز. جازۋشىلار وداعىنا, باسپالار مەن گازەت-جۋرنال رەداكتسييالارىنا سيرەك سوعاتىن. ەر كەلۋٸ – مەرەكە ەدٸ. «بٷگٸن «قالامگەرگە» توقاش بەرديياروۆ كەلٸپتٸ» دەگەن حابار قالانىڭ قاي شەتٸندە جٷرسەك تە بٸزدٸ دەرەۋ تاۋىپ الاتىن, ۇزاماي بٸر توپ بوزبالا قاعاننان «تەز جەت!» دەگەن بۇيرىق العان ەلشٸلەر سيياقتى تۇس-تۇستان اندىزداي شاۋىپ, كٶكەمٸزگە جەتۋشٸ ەدٸك. ول ٶز ٶلەڭدەرٸن جاتقا وقىمايتىن. («ەرتٸستٸكتٸ جٸدە جەك كٶرەمٸن دە»). جاستاردى جيٸ تىڭداعانمەن, سيرەك ماقتاۋشى ەدٸ. پوەزيياداعى ٶزٸ جاقسى كٶرەتٸن اعىمدار تۋرالى, جەكە اقىندار تۋرالى دا از ايتاتىن. («سەندەردٸڭ بەرٸڭنەن گٶرٸ ماعان نۇح پايعامبار جاقىنداۋ, نەگە دەسەڭٸز, ول دا مورياك قوي مەن سيياقتى…»).
بٸز ول كٸسٸنٸ ەلٸ جاقسى كٶرەمٸز. ەدەتتە «نەگە جاقسى كٶرەسٸڭ?» دەگەن سۇراق بولمايدى. بۇل ساۋالعا قانشا اقىلدى, قانشا سەزٸمتال جاۋاپ بەردٸم دەگەنمەن, سٶزٸڭٸز جاساندى ەستٸلەدٸ. «جاقسى كٶرەمٸن» – ادامزات ادامزات بولعالى تاۋىپ ايتىلعان تەۋٸر سٶزدٸڭ بٸرٸ.
ونىڭ سۋرەتٸن سٶزبەن سالۋ – ەرٸ وڭاي, ەرٸ قيىن. بٸر سٶزبەن ايتساق, – توقاڭ بۋرىل شاشتى, ٶتكٸر كٶزدٸ قارشىعاداي قارا شال بولاتىن. ول تۇرىقتاس كٸسٸلەردٸ, ەدەتتە, الاسا بويلى دەيدٸ. بٸراق ونى الاسا دەۋ قالاي بولار ەكەن? بٸز ٷشٸن ەشكٸم توقاڭنان بيٸك ەمەس ەدٸ, توقاڭنان ۇزىندار كٶپ ەدٸ دەسەڭٸز سٶز باسقا. اقىننىڭ شىن بەينەسٸن تانىتاتىن فوتوسۋرەتٸن ٶز باسىم ەلٸ كەزدەستٸرگەم جوق. قانشا سۋرەتٸن كٶردٸم, ەيتەۋٸر بٸردەڭە جەتپەيدٸ. ول سۋرەتكە تٷسكەندٸ جاقتىرمايتىن («رەسٸمگە تارتىلۋ» («سۋرەتكە تٷسۋ» دەگەنٸ – ە.ر.), تەلەديدارعا تٷسۋ, اڭ اتۋ, ماشينا جٷرگٸزۋ – كٶكەڭ مۇنىڭ بەرٸنەن ماحرۇم قاعان, شىراق»). قالعان ەمەس, «قاعان» دەيتٸن. سٶيلەك ەرەكشٸلٸگٸ تۋرالى بٸز الدا ايتامىز. ونىڭ سىرى بار.
العا قاراي جىعا تارايتىن شاشى ەكٸ شەكەلٸگٸن جابا كەلٸپ, ماڭدايىنا جەتپەي بٸر تەگٸس قىسقا قايرىلاتىن. بٸزدەر ونى كەيدە «كەكٸلدٸ شال» دەۋشٸ ەدٸك. مۇنىسى, ەستە ٶزٸ تەربيەلەنگەن جەتٸمحانالاردان, ودان بەرگٸ جەردە جٸگٸت بوپ جٸلٸگٸ تولماستان ەسكەرگە الىنعانىن ەسكەرسەك, قاتاڭ دا قاتال سوعىس جىلدارىنان كالعان ەدەت بولسا كەرەك. كٶكەمٸزدٸڭ كەكٸلٸ 70-جىلدارداعى يىق جاپقان ۇزىن شاش, دۋدار شاش, ۇيپا-تۇيپا شۋدا شاش, تارام-تارام ٶرمە شاش اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ەسكٸلەۋ سەن كٶرٸنگەنمەن, تاپ-تۇيناقتاي, جىپ-جيناقى قالپىمەن ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىن.
جالپى, ول ٶزٸ ەرەكشە ادام ەدٸ. العاش كٶرگەندە مەن ونى اكروبات نەمەسە تسيرك ويىنشىسى بولار دەپ ويلاعام. قۇداي-تاعالا ەۋەل باستا توقاڭنىڭ بويىن ويمەن ٶلشەپ, كەيٸن سوعان مٶلشەرلەپ تاسپا قارا سٸڭٸر تارتىپ, باسقا مٷشەلەرٸن وسى سٸڭٸرگە ەكەلٸپ رەت-رەتٸمەن قوندىرعان سەكٸلدٸ. اناۋ قازىقتاي تٸپ-تٸك اياقتار, قىسقا كٶرٸنگەنمەن بۇلشىق ەتتەرٸ تەپسٸنٸپ تۇراتىن ەكٸ قول, سول تەپسٸنگەن بۇلشىق ەتتەردٸ كٶكتەي ٶتٸپ شىنتاقتان تٶمەن قاراي كٶك بٸلەمدەنە كٶتەرٸلٸپ, تۇۋ ساۋساقتارىنا جەتكەنشە ايبىنىن بۇزبايتىن ادىرايعان تامىرلارى, تٸپ-تٸك كەۋدەسٸ, نە شوت ەمەس, نە شوشاق ەمەس ارتىق-كەمٸ جوق جۇپ-جۇمىر باسى – بەرٸ, بەرٸ, ەگەر سٸڭٸر بولماسا, ەت پەن سٷيەككە كٶنبەيتٸندەي, قونبايتىنداي, جاراسپايتىنداي, جاپسىرعانمەن جىمداسا كەتۋٸ قيىن قيقار دا قىڭىر تۇلعانى سومداعان ەرەك بٸر بٸتٸم قۇرايتىن. مۇنداي ادامدار, ەدەتتە تازاگٶي, جيناقى, شيراق بولادى. ول قاشان كٶرسەڭ دە ٷستٸنە قىلشىق جۋىتپاي, مۇنتازداي تازا جٷرەتٸن, شالبارىنىڭ قىرى سىنعان ەمەس. جىل مەزگٸلدەرٸنە لايىق كيٸنەتٸن. الماتىدان كەلەسكە سوڭعى ساپارعا اتتانارىندا باسى-قاسىندا بولعان اقىن امانحان ەلٸموۆ كٶكەمٸزدٸڭ شيفونەرٸنەن ەلٸ كيٸلمەگەن ونشاقتى كٶيلەك, ونشاقتى باس كيٸم, اياق كيٸمدەردٸ ٶز قولىمەن جيناپتى. سٶيتە تۇرا توقاڭ سەنقويلىقتى ۇناتپايتىن. (بٸر جازۋشى تۋرالى ايتقانى: «بەتٸن قاتىقپەن جۋعان قاتىن سىقىلدى دەيٸس, يٸس-مايى بۇرقىراپ شٸلي جٷرەگٸمدٸ اينىتادى»). جوق, ول سەنقويلىقتان بۇرىن, جاساندىلىقتى ۇناتپايتىن. ٶلەڭدەگٸ سيياقتى.
ٶلەڭ دەمەكشٸ…
توقاڭ ٶمٸر-باقي ٶز ٸسٸمەن عانا اينالىسىپ ٶتكەن اقىن. مۇنداي باقىت كەشەگ كەڭەس دەۋٸرٸندە ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرعان جوق. ەندٸ ەس بٸلٸپ, ەتەك جاپتىق پا دەگەندە قوس بٷيٸردەن قىسا كەلگەن نارىققا تاپ بولعان بٸزدەردٸڭ ەشقايسىسىمىزعا بۇيىرماۋى دا مٷمكٸن. قايتەمٸز بۇرىنعى شالدار ايتپاقشى, ماڭدايعا جازىلعانىن كٶرەمٸز-داعى. ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسىنا جەگٸلمەي, جازۋشىلار وداعىنداعى ايتىس-تارتىستارعا ارالاسپاي, قوعامدىق جۇمىستاردان دا اۋلاق, اقىن جٷرەگٸ, پاتشا كٶڭٸلٸ قالاعان جالعىز كەسٸپ – ٶلەڭ جازۋمەن عانا ٶمٸرٸ ٶتكەن كٶكەمٸز ٶلەڭ تۋرالى از ايتاتىن, تٸپتٸ ايتپايتىن دەۋگە بولادى. ٶز شىعارمالارى تۋرالى ەرەگٸدٸك جارييالانىپ جاتاتىن رەتسەنزييالاردى, ٸرٸلٸ-ۇساقتى ماقالالاردى دا وقىمايتىن («بەرٸبٸر, سىنشىلار ٶلەڭدٸ تٷسٸنبەيدٸ»).
ول قازاق ەدەبي سىنى ٷشٸ سول جۇمباق كٷيٸندە ٶمٸردەن ٶتتٸ.
ٶلەڭ تۋرالى ەڭگٸمەدەن قاشسا دا, بٸز سٶز ارناسىنان قاۋمالاپ كەلٸپ, قايتا-قايتا پوەزيياعا بۇراتىن ەدٸك. «ٶتٸرٸك!» دەيتٸن وندايدا شورت كەسٸپ ول. «كٶكە, نە ٶتٸرٸك?», «بەرٸ ٶتٸرٸك, پەدەرٸنە نەلەت!». تىپ-تىنىش كٶلدٸڭ كەنەت كٷتپەگەن جەردەن ويپاڭ-تويپاڭ بوپ تۋلاي جٶنەلەتٸنٸ سەكٸلدٸ كٶكەمٸزدٸڭ مۇنداي قۇبىلعىش مٸنەزٸنە ەبدەن سىردەستە بولعان بٸز ٷندەمەيتٸنبٸز. ارادا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتٸپتٸ. سول كەزدەگٸ سارناۋىق بالاپان بٸزدەر قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىعىپ بارامىز. بايقاپ وتىرساق, سول القالى جيىننىڭ ورتاسىنا اسپاننان زۋلاپ كەلٸپ گٷرس ەتە تٷسكەن جاي تاسىنداي ەسەر ەتەتٸن جالعىز اۋىز «ٶتٸرٸك!» دەگەن سٶزدٸ بٸز دە ايتا باستاپپىز. زۋلاعان جىلدار-اي!..
توقاڭ تۋرالى از جازىلعان جوق. ٶزٸنٸڭ اقىندىق لابوراتوريياسىندا جازعان «ويلى ٶلەڭ, تويلى ٶلەڭ» دەگەن ماقالاسى دا بار. بۇل ماقالا كەيٸن «شىنار» دەگەن اتپەن شىققان كٸتابىنا العىسٶز رەتٸندە «اقىن ٶلەڭٸ – ٶز مٸنەزٸ… » دەگەن اتپەن جارييالاندى. («جازۋشى» باسپاسى, 1985 جىل).
«مي قىرتىسىنا تٷبەگەيلٸ ورنىققان دەنٸ تازا ويدىڭ ۇرىق-دەندەرٸ شٸرٸمەيدٸ, ٶسٸپ-ٶنەدٸ, مەرزٸمدٸ كەزەڭٸ جەتكەن كەزدە, ەرٸكسٸز ٶزٸ-اق ۋىلجىپ پٸسكەن الماداي توپىلداپ, قاعاز بەتٸنە تٷسەدٸ. بۇل تابيعي نەرسە», – دەپ جازادى ول وسى ماقالاسىندا.
بەلكٸم, توقاڭدى ويدىڭ اقىنى دەگەن پٸكٸر وسىنداي ەڭگٸمەلەردەن كەيٸن قالىپتاسقان بولۋعا كەرەك. ٶلەڭدە وي ايتۋدىڭ كلاسسيكالىق ٷلگٸسٸ رەتٸندە ابايدان بەرٸ قاراي قادىر مىرزاليەۆكە دەيٸنگٸ ارالىقتا تالاي اقىننىڭ ەسٸمٸن تٸزۋگە بولادى. ويشىل اقىندار كەيٸنگٸ جاستاردىڭ اراسىندا دا از ەمەس.
نەگە-دٷر ٶز باسىم توقاڭ پوەزيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ويشىلدىعى دەگەنگە ە دەگەننەن-اق كٷدٸكپەن قارادىم.
ەي, اعايىن, سەن انىقتاپ كٶرٸپ ال,
بۇل ٶمٸردٸڭ ىلديى بار, ٶرٸ بار.
دٷنيەگە ادام بولىپ كەلگەن سوڭ,
بوساعادا نەڭ بار سەنٸڭ… تٶرٸن ال!
***
ٶمٸر جالى شاتقالاڭ, قۋىسى مىڭ,
بٸلمەيمٸن, بۇل جالعاننىڭ تۋىسى كٸم?
كٶبەلەك بوپ گٷل سورعان قىزىق كٷندەر,
ٸشٸنە كەتتٸ سيىپ ۋىسىمنىڭ.
***
ايرىلىپ بوياۋىنان سەۋٸر گٷلٸ,
جاستىقتىڭ عايىپ بالار تەۋٸر كۋنٸ.
قارتايعاندا اق تاياق – ٷشٸنشٸ اياق,
ساقالدىڭ بەلگە تۋسەر اۋىرلىعى.
بۇل تاقىلەتتەس ٶلەڭدەر توقاڭدا ٶتە كٶپ. مۇنى از دەسەڭٸز, اتاقتى «وق پەن گٷل» پوەماسى تاعى بار. وقۋشىنى وي ورمانىنا جەتەلەيتٸن «ەسكٸ پاروۆوز» داستانى كەزٸندە جاقسى باعالاندى.
مادانداس دوسى, قازاقتىڭ ارىنداي بوپ ٶمٸردەن ٶتكەن جۇبان اعا مولداعاليەۆكە ارناعان «مونولوگ» دەگەن ٶلەڭٸندە اقىن ٶزٸ نە دەدٸ?
– مەنٸڭ باسىم جەر شارىنداي
جۇپ-جۇمىر,
جەر شارىمەن تۇرقى بٸر.
ويلار – سارباز كٷندە ايقاس اشادى,
قارسى تۇرىپ بٸر پٸكٸرمەن بٸر پٸكٸر.
…تٸرەسەدٸ بٸر پٸكٸرمەن بٸر پٸكٸر,
(زاڭدى ٸس قوي, بۇل تٸپتٸ).
ەكٸ كٶزٸم شىقپاسىن دەپ دۋەلگە,
ورتاسىنا مۇرىن شٸركٸن بٸتٸپتٸ.
ٶمٸرٸمە ريزامىن,
ٶمٸرٸمنەن ازىن-اۋلاق سىي الدىم.
ميلارىمنىڭ كٶشەسٸمەن سان تاراۋ,
زىمىرايدى ەشالونى قييالدىڭ.
…ٶتەمٸن مەن دۋمانى مول ٶمٸردەن,
قاباعىمدى بٸر شىتپاي.
قاپەلٸمدە كەتسە مٷلگٸپ جەر شارى,
تٸرشٸلٸك بوپ اينالامىن ۇرشىقتاي…
ناعىز اقىن وسىلاي ويلاۋعا تيٸس. تٸپ-تيتتەي جاساندىلىعى جوق سەزٸم وقۋشىنى ەرٸكسٸز باۋلايدى. شىنىن ايتساق, ويعا قۇرىلعان ٶلەڭدەردٸڭ قالىڭ نۋى باستاپقى كٷدٸكتٸ سەيٸلتسە كەرەك ەدٸ. مۇنى دا مويىنداماساق, بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ جەتٸم قالىپ, 30-جىلداردىڭ باسىندا تاشكەنتتەگٸ بالالار ٷيٸندە تەربيەلەنگەن (بٸر كەرەمەتٸ – توقاڭ «جەتٸم ٶسٸپ ەدٸم», «مەن جەتٸممٸن عوي» دەگەن سيياقتى ٶزٸنە ايانىش شاقىراتىن جىلاۋىق ٶلەڭدەر جازعان ەمەس. مٷمكٸن, جەتٸمدٸگٸن ايتىپ زارلاۋ – ەر ادامعا جاراسپايتىنىن, مۇنىڭ ٶزٸ تٷپتٸڭ تٷبٸندە جيٸركەنٸشتٸ قىلىققا اينالاتىنىن بٸلگەندٸكتەن شىعار), قانقۇيلى سوعىستىڭ قاق ورتاسىندا بوزبالا دەۋرەنٸن, جاستىق شاعىن ٶتكٸزگەن اقىنعا ويلىلىقتى قيماۋ ەبەستٸك تە بولار. دەگەنمەن, و باستان مەن توقاڭنىڭ ەرەكشەلٸگٸن ٶزگە تۇستان ٸزدەۋگە قۇلىقتى بولدىم.
كٶركەمدٸك – ٶلەڭنٸڭ اجىراماس بٶلشەگٸ. قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىندا ٶسكەن توقاڭا تەن ايرىقشا قاسيەت ويدى وبرازعا وراپ بەرۋ شەبەرلٸگٸنەن كٶرٸنسە شە? ەبدەن مٷمكٸن.
«سەبي شاعىمدا, بەلكٸم, بەسٸكتەگٸ كەزٸم بولار, ماعان ايرىقشا ەسەر ەتكەن, – دەپ جازادى ٶزٸ جوعارىدا اتى اتالعان ماقالاسىندا, – كيٸز ٷيدٸڭ تٷڭلٸگٸنەن تەلمٸرگەن, تارىداي شاشىلعان جىلتىراۋىق جۇلدىزدار ەدٸ. داۋىل قاتتى تۇرعان شاقتا, ٷي تٷڭلٸگٸ جەلپٸلدەپ, كەرەگە, ۋىقتار سىقىرلاپ, شاڭىراق شايقالىپ, كيٸز ٷي ٷرەيلٸ دە, قىزىق تا كەرەمەت بٸر كٷيگە تٷسەتٸن. گۋٸلدەگەن جەل, كٷركٸرەگەن اسپان, نايزاعايدىڭ قىزعىلت وسقان شيمايى… بەرٸ, بەرٸ كٶز الدىمدا».
كەۋدەم مەنٸڭ تەرەزە,
ار جاعىندا شام بوپ جانار جٷرەگٸم.
كەۋدەم مەنٸڭ تەرەزە.
التىن ايمەن قول ۇستاسىپ جٷرەمٸن.
كەۋدەم مەنٸڭ تەرەزە,
و باستان-اق كٷن نۇرىنا عاشىقپىن.
كەۋدەم مەنٸڭ تەرەزە
ٸلگەگٸم جوق, كٸرەر ەكەن اشىپ كٸم?!
توقاش بەرديياروۆ – تابيعات سۋرەتتەرٸن ٶلەڭگە كٶشٸرگەندە شەبەرلٸگٸ كٸمدٸ دە بولسا تاڭ قالدىراتىن اقىن.
– شالكٶدەدەي جەر بار ما,
جايلاۋ بار ما شيبۇتتاي,
حانتەڭٸردٸ كٶردٸڭ بە,
اپپاق قوزىقۇيرىقتاي.
ايعايىنان شوپاننىڭ,
تاۋ جاڭعىرىپ, دەسەدٸ: «ەي».
كيٸز ٷيلەر سايداعى,
تٶڭكەرٸلگەن كەسەدەي.
مۇنداي مىسالداردى جٷزدەپ كەلتٸرۋگە بولادى. ەگەر توقاش بەرديياروۆ قازاق پوەزيياسىنىڭ كٶركەمدٸك ٸزدەنٸستەرٸ كٶكجيەگٸن كەڭٸتۋگە كٶپ ٷلەس قوستى دەگەن تۇجىرىم جاسالسا, ٶزٸم قوس قولىمدى كٶتەرٸپ داۋىس بەرەر ەدٸم. دەي تۇرعانمەن, كٶڭٸلدە تٷيتكٸل قالاتىنن تاعى جاسىرا المايمىن.
«ەڭگٸمە كٶركەمدٸكتە ەمەس», – دەيدٸ سول تٷيتكٸل, – ەڭگٸمە باسقادا». سول باسقانى تابۋ كەرەك. قالايدا تابۋ كەرەك. ٶلٸنٸڭ ٷرەيٸ, تٸرٸنٸن مەرەيٸ ٷشٸن.
كەزٸندە مارقۇم اكادەميك-جازۋشىمىز عابيت مٷسٸرەپوۆ اقساقال قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ كەزەكتٸ سەزٸندە توقاش بەرديياروۆ پوەزيياسىنا ەرەكشە توقتالىپ, ونىڭ كٶركەمدٸك ٸزدەنٸستەرٸنە تەنتٸ بولعان. قارعا تٷسكەن تانك ٸزدەرٸن نوتا مەتٸندەرٸنە ۇقساتۋىنا سٷيسٸنگەن. شىنىندا, بۇل تەك ناعىز اقىن عانا تابا الاتىن تەڭەۋ. وسى ماقالانى توقاڭ ۇناتپايتىن. ونىسى كٶرنەۋ كٶزگە كەرگۋ ەمەس, پاڭدىق تا, نەندٸك تە ەمەس, شىنى ەدٸ. «تالداي الماعان. شالى تٷسپەگٸر تاپ باسا الماعان» دەگەنٸن ٶز قۇلاعىممەن ەستٸگەم.
ورىس اقىنى نيكولاي زابولوتسكيي «ٶلەڭدٸ كٶتەرٸپ تۇراتىن ٷش كيت بار. ولار: وي – وبراز – ەۋەزدٸلٸك», – دەيدٸ. (ستيحوتۆورەنييا دەرجيتسيا نا ترەح كيتاح: م – و – م. مىسل – وبراز – مۋزىكالنوست).
وسى فورمۋلاعا سالىپ قاراساق, توقاش بەرديياروۆ پوەزيياسىن جاس-كەرٸ, حان-قاراعا بٸردەي ۇنايتىن تٶرت اياعىن تەڭ باسقان دٷنيە دەۋ قيسىنعا كەلمەيدٸ. مٷمكٸن, شىنىندا «تەپ-تەگٸس جۇمىر كەلسٸن اينالاسى» – ٶلەڭگە جٷرمەيتٸن زاڭ بولار. نەگە, شىنىندا ٶلەڭ كەمشٸلٸكسٸز بولۋى تيٸس. ٶز باسىما تٶرت شۋماقتان ەكٸ, نە بٸر جول ۇناسا – ول ٷلكەن ولجا. ٶكٸنٸشكە وراي, وقىرمان رەتٸندە جىر ساپارىنان ىلعي دا ولجالى ورالمايمىز.
بٸر اقيقات – توقاڭا دەگەن ىستىق ىقىلاس ەلٸ سۋىعان جوق. جە, بٸز كٶز كٶرگەن كٶكەمٸزدٸڭ ەرۋاعىن سىيلاعاندىقتان وقيىق, ال كەيٸنگٸ جاستار شە? بٸردە الماتىدا شىعاتىن بٸر گازەتتٸڭ تٸلشٸسٸ, ٶرٸمدەي جاس قىز, بٸسسٸمٸلەدان ەڭگٸمەسٸن توقاڭ تۋرالى باستاعاندا تاڭ قالدىم. «اپىر-اۋ, بۇلار توقاڭدى قايدان بٸلەدٸ», – دەدٸم ٸشتەي. ٷيگە كەلە جاتىپ, نەگە-دٷر كٶكەمنٸڭ كٶپ ايتاتىن «ٶتٸرٸك! بەرٸ ٶتٸرٸك, پەدەرٸنە نەلەت!» دەگەن سٶزٸ ويىما تٷسسٸن.
جىلدار بويى ٸزدەپ جٷرەتٸن بٸر شىندىقتار بولادى. تابا المايسىڭ. تاپتىم-اۋ, جەتتٸم-اۋ دەگەندە تاعى دا ساعىم قۋىپ ساندالىپ قالعانىڭدى بٸلٸپ, سانىڭدى سوعاسىڭ. بٸر قاراعاندا قۇپييا ەشتەڭە جوق سەكٸلدٸ, بەرٸ دە ٶزٸڭ كٶرگەن, ٶزٸڭ بٸلگەن ھەم بٸلەتٸن جەيتتەر. جۇمباق نە بار? ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ سول ٸزدەنٸستٸ جىلى جاۋىپ تاستاپ, ۇمىتقىڭ كەلەدٸ. ۇمىتتىم دەگەنمەن بٸر بٷيٸردەن قادالعان شانشۋ سەكٸلدٸ كەتپەي تۇرىپ الادى. قۇداي سەتٸن سالعان كٷن وعان دا قولىڭ جەتەدٸ ەكەن. «ٸنجٸلدە» ايتاتىن «وزارەنيە» دەيتٸنٸ وسى سەت بولسا كەرەك. «ٶتٸرٸك! بەرٸ ٶتٸرٸك پەدەرٸنە نەلەت», – دەدٸم تٷن جامىلىپ كەلە جاتىپ. ايتتىم دا قالت تۇرا قالدىم. «شىنايىلىق!», – دەدٸم كٷتپەگەن جەردەن, – ويباي-اۋ, ول شىنايىلىق قوي». ٷيگە ەسٸم كەتە قۋانىپ كەلگەنٸم ەسٸمدە. كۋانىش ەيفوريياسىنان سوڭ, كٶكەمنٸڭ كٸتاپتارىن پاراقتاپ وتىرىپ, كٶڭٸل-كٷيٸم كٷرت تٷسٸپ, تٶلجٸگەنٸم-اي ٸشتەي. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ – شىنايىلىق. ورىسشاعا قوتارساق – يسكرەننوست. باياعىشا عابەڭ اقساقال (عابيت مٷسٸرەپوۆ) قازاقتا «نراۆستۆەننوست, پوريادوچنوست» دەگەن ۇعىمداردىڭ نەگە دەل اتاۋى, ناق بالاماسى جوق?» دەپ سۇرايتىنى ويىما تٷستٸ. نەگە بٸز ٶلەڭدەگٸ ويلىلىق, كٶركەمدٸق, ەۋەزدٸلٸك, تاپقىرلىق سەكٸلدٸ قولدان كەلەتٸن, شىن قينالسا قالام ۇستاعاننىڭ بەرٸ دە نوبايى سۇپ-سۇلۋ, جىپ-جىلتىر عىپ جاساپ شىعارا الاتىن نەرسەلەرگە ٷڭٸلەمٸز دە, ەڭ باستى نەرسەگە, قولدان جاسالىنبايتىن, قولعا قونبايتىن قاسيەتتٸ نەرسەگە اسا مەن بەرمەي كەلگەنبٸز? ٶمٸردەگٸ ٶز بەينەڭدٸ ٶلەڭنەن جاسىرىپ قالا المايسىڭ دەگەندٸ عوي جيٸ ايتامىز. قىسقا عۇمىرىندا (اقىن جٷزگە كەلٸپ ٶتسە دە ەرتە كەتتٸ دەگەن جٶن) ٶتٸرٸكپەن جانى قاس, جاساندىلىقتى اتا دۇشپانىنداي كٶرٸپ ٶتكەن توقاڭ پوەزيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن شىندىقتان, شىنايىلىقتان ٸزدەۋگە اقىلىمىز جەتپەدٸ مە, ەلدە ەلگٸ قاسيەتتەر ٶز بويىمىزدا از بولعان سوڭ, ٶزٸمٸزدە جوقتى ٶزگەدەن ٸزدەۋگە باتىلىمىز, كٸسٸلٸگٸمٸز جەتپەدٸ مە. بٸزگە جەتپەيتٸن نە وسى, كٸسٸلٸك پە, ەلدە كٸشٸلٸك پە?
ەرتەرەكتە اتاقتى «ەسكٸ پاروۆوز» اتتى پوەماسىن ٶزٸ وقىعانى ەسكە تٷسەدٸ.
حات جازىپ وتىرمىن, جەر ٷيدە,
شامىمىز – سنارياد قۇتىسى.
جەر جىرتۋ كەرەك قوي,
جٶندەۋدەن شىقتى ما «حتز».
ساعىندىم القىزىل بەلەستٸ,
ساعىندىم دالانى جەل ەسكەن.
قالاي?.. تٶرەشٸم ەر جەتٸپ قالدى ما?
سۋ ەكەپ تۋرا ما كەلەستەن, – دەگەن جولداردى وقىعاندا «كٶكە, «حتز» دەگەن نە?» – دەپ سۇراعام. «حتز»-نىڭ تراكتور ەكەنٸن بٸلەتٸنمٸن, بٸراق جورتا سۇرادىم. «تراكتور!» – دەدٸ كٶكەم. «ول قايدا جٷرگەن تراكتور, كٶكە?» «قايدا جٷرگەنٸڭ قالاي? – دەيدٸ كٶكەم, اۋىلدا جٷرەد دە». «اۋىلدا جٷرسە جٷرسٸن, ٶلەندە ناعىپ جٷر? باسقاشا ايتسا نە بولار ەدٸ?». «ٶتٸرٸك بولادى», – دەدٸ كٶكەم تٸسٸن شىقىرلاتىپ.
– اۋىلدى جيٸ ويلادىم,
امان بولسىن انام باققان اق ەشكٸ…
پلانەتانىڭ ناعىز جاۋى —
فاشيستەردٸ اتقاندا,
مىلتىعىمىز بولعان جوق-تى وسەچكا!
«ٶمٸربايان ورنىنا» اتتى اتاقتى ٶلەڭدەگٸ وسى «وسەچكانىڭ» ٶلەڭدە ناعىپ جٷرگەنٸن, بۇدان كەيٸن, ەلبەتتە, مەن سۇرامادىم. ٶلەڭدە جاساندىلىق بولماۋعا كەرەك. ەدەتتە, توقاڭنىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ ۇيقاس تەرتٸبٸ دە جۇرتقا ۇقسامايتىن. بٸز «تٷبٸرلٸ ۇيقاس», «تۇتاس ۇيقاس» دەگەندەردٸ تاۋىپ, ٶلەڭنٸڭ سوڭعى 2-3 بۋىنىن جىمداستىرۋدى مٸسە تۇتپاي, قاتار كەلەتٸن تٶرت جولدىڭ دا ۇيقاسۋىنا, (ا-ا-ا-ا) ونى از دەسەڭٸز 4-5, كەيدە تٸپتٸ 5-6 بۋىندى ۇيقاستار جاساپ جەنە مۇنىمىزدى جاڭالىققا بالاپ جار سالىپ جٷرگەندە كٶكەمٸز ا-ب-ۆ-ب ٷلگٸسٸمەن ۇيقاس جاسايتىن. ەدەيٸ, قىرسىعىپ جاسايتىن شىعار دەيتٸنبٸز. ولاي ەمەس ەكەن. ا-ب-ا-ب نەمەسە ا- ا-ب-ا ٷلگٸسٸندەگٸ ۇيقاستىرۋ ونىڭ قولىنان كەلەتٸن. جاسىراتىن نەسٸ بار, كەيدە بٸز ۇيقاس ٷشٸن ويدى قۇرباندىققا شالىپ, جاڭىلتپاشتىققا, «تاق-تاقتىققا» ۇرىنىپ جاتامىز. ال, ەكٸباستان «تاق-تاقتىڭ» تٷبٸ «تاق-تۇق». سٶيتسەك, كٶكەمٸز ٶلەڭ قۇرىلىسىندا دا جاساندىلىقتان قاشادى ەكەن.
– كٶنەرگەن مٷشەنٸ,
قالپىنا كەلتٸرمەك قاي ۇستا.
كاششەي بوپ كەرٸلٸك.
جٸگٸت-قاندارمەن تٷسەدٸ سايىسقا.
تالماۋراپ جٷدە ۇزاپ بارادى-اۋ,
جاقىننان ەستٸلگەن جايدارى ەۋەندەر,
قارتايگان باشايعا – ٷزەڭگٸ ەۋدەمجەر.
وسى ەكٸ شۋماقتى مەن جازسام ورىس ەرتەگٸلەرٸندەگٸ كاششەيدٸڭ كٶزٸن قٷرتىپ, قازاقتىڭ ٶلمەسحانىن الار ەدٸم. بۋىن ساندارىن تەرتٸپكە سالار ەدٸم. «باشايدىڭ» ورنىنا باسقا بٸر سٶز تابار ەدٸم. «جٷدەنٸ» «تىم» دەگەن سٶزبەن اۋىستىرار ەدٸم. سوسىن «ەۋەندەر» مەن «ەۋدەمجەردٸ» ۇيقاستىرماس ەدٸم. سٶيتٸپ, سىرتى سۇلۋ ەكٸ شۋماق ٶلەڭ شىعار ەدٸ. بٸراق, وندا دەل توقاڭداعىداي شىنايىلىق بولا ما, جوق پا – وعان سەنٸمٸم از.
– ول ىلعي وڭتٷستٸك قازاقتارىنىڭ اۋىزەكٸ تٸلٸمەن سٶيلەيتٸن. مىسالى: «پاحتا جەگەنەلەپ جٷرگەندە پولات تاعام كەپ تايحارىمدى قالادى. ول ياللامالى لٶلٸدەن عاللاعا العان سٷر مەشٸننٸڭ بالاسى ەدٸ. مەن كٶنبەي پەساقا اپ ۇمتىلىپ, تاعام تاربىزدىڭ شوپاعىنا سٷرٸنٸپ, وسىلاي كەپ-كەپ-كەپ تاربازاعا ماڭلايىمەن پەرٸپ كەپ كەتسٸن». مۇنىڭ «تەرجٸماسى»: «ماقتا باپتاۋ ناۋقانى ەدٸ. بٸردە بولات ناعاشىم كەلٸپ, بەسٸرە ەسەگٸمنٸڭ قودىعىنا قولقا سالدى. ول, جالدامالىق تسىگاننان استىققا ايىرباستاپ العان سۇر مەشٸننٸڭ قودىعى ەدٸ. مەن بەرمەيمٸن دەپ جەردە جاتقان ايىردى الا ۇمتىلدىم. ناعاشىم قاشا جٶنەلگەندە, قاربىزدىڭ قابىعىنا اياعى تايىپ, تۋرا بارىپ قاقپاعا ماڭدايىن سوعىپ توقتادى».
وڭتٷستٸك-قازاقتارى جيٸ ايتاتىن «جٸدە», «شٸلي», «قاپا بولدىم», «ازانمەن», «نايقاپ-نايقاپ سٶيلەۋ» – كەيدە توقاڭنىڭ ٶلەندەرٸندە دە جٷرەدٸ. بٸراق بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. تٷسٸنٸكتٸ بولعانى بىلاي تۇرسىن, وسى سٶزدەر ٶلەڭگە ٶزگەشە رەڭك بەرەتٸن تۇستارى دا بار. جىلتىر, بٸراق جىلۋى جوق, سۇلۋ, بٸراق سۋىق سٶزدەر, جارقىراۋىق, بٸراق جاساندى سٶزدەر توقاڭ پوەزيياسىنا تەن ەمەس.
ول ٶمٸردە دە سونداي ەدٸ.
جازۋشىلار وداعىندا سەكەن سەيفۋلليننٸڭ سۋرەتٸ سالىنعان كٸلەم ٸلۋلٸ تۇر. سۋرەتتٸڭ ەتەگٸندە سەكەن اعامىزدىڭ بٸر شۋماق ٶلەڭٸ بار. كٶكەمنٸڭ كٶڭٸل قوشى كەلمەي, ٶزٸنەن ٶزٸ كەيٸپ جٷرگەن كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ:
سىر ساندىقتى اشىپ قارا,
اشىپ قارا, سىرلاسىم.
سىم پەرنەنٸ باسىپ قارا,
باسىپ قارا, جىرلاسىن, – دەدٸ ول تٸسٸن شىقىرلاتىپ تۇرىپ, – اشىپ تا قارادىم, باسىپ تا قارادىم – دىم جوق.
مۇنداي ەڭگٸمە جاتا ما – ۇزاماي-اق ەلگە جايىلدى. بٸرەۋ كٷلٸپ, بٸرەۋ قاجاپ تالاي وتىرىستا ٶسەك پەن قاڭقۋدىڭ ارقاۋىنا اينالدى. كٶكەم تاعى دا بٸر-ەكٸ اي كٶرٸنبەي كەتتٸ.
بٸر توپ جاستار سول فوەدە ەڭگٸمەلەسٸپ تۇرعانبىز. كٷتپەگەن جەردەن توقاڭ كەلە قالدى. «توقا, – دەدٸ بٸر جاس اقىن سەكەننٸڭ سۋرەتٸن نۇسقاپ, – بٸز دە ٶزٸڭٸزگە ۇقساپ اشىپ تا قاراپ, باسىپ تا قاراپ تٷك تاپپاي تۇرمىز».
– ەي, دەيٸس, – دەدٸ كٶكەم, – سەن نە تانتىپ تۇرسىڭ. سەكەن وسى تۇرعان بەرٸمٸزدەن دە اقىن.
جىم بولدىق.
تاعى بٸردە امانحان ەلٸموۆ ەكەۋمٸزدٸ ايتا بەرەتٸن «قالامگەرگە» ەرتٸپ كەلدٸ. كەتەگەن ەشكٸدەي شيپاڭ-شيپاڭ ەتٸپ جٷرەتٸن (ەلدە, جورعالايتىن با?) بٸر اعامىز كٶرمەگەن كٸسٸ بوپ, قاپتالداعى ەسٸككە كٸرٸپ كەتتٸ.
– وسىنى ساباپ بەرەسٸندەر مە? – دەدٸ كٶكەم تٸسٸن شىقىرلاتىپ.
– مەسەلە جوق, كٶكە. ايتساڭىز بولدى.
– جٷرٸڭدەر, ەۋەلٸ ٸشٸپ الايىق.
ٸشٸپ الدىق. كٶكەمنٸڭ اشۋى باسىلار ەمەس.
– وسىندايلار كايدان پايدا بولادى وسى, – دەدٸ كەيٸپ, – ەگەر سوۆەت حٷكٸمەتٸ بولماسا جاڭاعىڭ بار عوي, ە, جالاق-جالاق بوپ قويدىڭ سوڭىندا جٷرەتٸن قالقانقۇلاقتىڭ ٶزٸ. مىنا ٷيدەن ايران, مىنا ٷيدەن نان, ارعى ٷيدەن قۇرت سۇراپ, بەيبٸشەدەن بٸر تاياق جەپ, اۋىل-ٷيدٸڭ يتٸنە ەكٸ تالانىپ بوزداپ جىلاپ وتىراتىن سورلى…
– ەندەشە, نە تٷرىس, كٶكە. بارىپ, ماڭدايىن قىشتاي عىپ كەلەيٸك, – دەيمٸز ەنتٸگٸپ. ابىروي بولعاندا, «قالامگەرگە» سول مەزەت نۇتفوللا شاكەنوۆ, قۋان-اعا شاڭعىتباەۆ, حيزمەت ابدۋلليندەر كٸرٸپ كەلسٸن. بٸز كەزەكتٸ «اق مويىندى» ەكەلۋگە جٷگٸرٸپ, ٸلە-شالا قايتا جٷگٸرٸپ, ابىر-سابىر كٷيگە تٷستٸك تە, قالقان قۇلاق اقىن جەيٸنە قالدى. ارادا بٸرتالاي ۋاقىت ٶتكەن. كەزەكتٸ بٸر وتىرىستا كٶكەمنٸڭ كٶڭٸلٸن اۋلاعىمىز كەلدٸ مە:
– ول ناشار اقىن, – دەدٸك بٸرەۋمٸز.
– اقىن ەمەس, – دەدٸك ەكٸنشٸمٸز.
– وتتاماڭدار, – دەدٸ كٶكەم تٷسٸ بۇزىلىپ, – ەۋەلٸ ەكەۋٸڭ سول سەكٸلدٸ ٶلەڭ جازىپ الىڭدار. راس, ول ازداپ كراحوبورلاۋ, بٸراق جاقسى جازىپ جٷر. ال, سەندەر ەلٸ تٷك بٸتٸرگەن جوقسىڭدار.
***
تاس تابىتتىڭ ٸشٸندە,
كەتپەيٸنشٸ ويانىپ.
ت.بەرديياروۆ.
ەست ۆ وسەني پەرۆوناچالنوي,
كوروتكايا, نو ديۆنايا پورا.
ۆەس دەن ستويت كاك بى
حرۋستالنىي ي لۋچەزارنىە ۆەچەرا.
ف.تيۋتچەۆ.
باۋىر باسقان ەپكەسٸ ۇزاتىلىپ كەتكەننەن كەيٸنگٸ جاس بالانىڭ حال-كٷيٸن تٷسٸنە الاسىز با سٸز? سەبي جٷزٸن ساعىنىش جاسى ايعىزداپ قىر باسششدا ٶكسٸپ تۇرعان سول بالانىڭ كوڭٸل-كٷيٸن حاتقا تٷسٸرە العان اقىن باسقا ٶلەڭ جازباسا دا بولادى. ول – ۇلى اقىن. بالا كٶپتٸڭ اراسىنان ەپكەسٸن ٸزدەيدٸ. تابا المايدى. كٶرگٸسٸ كەلەدٸ. كٶرە المايدى. سەزٸنەدٸ. سەزٸنگەن سايىن ساعىنادى. ول ەندٸگٸ جەردە عۇمىر بويعى جان سەرٸگٸ – ساعىنىش ەكەنٸن ەلٸ بٸلمەيدٸ. ەندٸگٸ عۇمىردا سول ساعىنىش جٷرەككە قادالعان جۇمساق تٸكەندەي اكىرىن عانا سىزداپ قايدا, قاي قۇرلىققا بارسا دا ٶزٸمەن بٸرگە جٷرەتٸنٸن ول ەلٸ بٸلمەيدٸ. بەلكٸم, ساعىنىشتىڭ ەكٸنشٸ اتى – جوقتى ٸزدەۋ شىعار.
مەنٸڭ توقاش كٶكەم الماتىنىڭ كٷزٸن اسىعا كٷتۋشٸ ەدٸ. مەدەۋگە باراتىن ۇلى جولدان «پروسۆەششەنەتس» دەمالىس ٷيٸنەن ٶتە بەرە بٸر ەزۋلەي جىرىلا شىعىپ قامشىلار جاققا بۇراڭداي تارتاتىن بۇرما جول «ەۋليە بۇلاقتان» ٶتكەن سوڭ قايىڭدى توعايعا قاراي جٷيتكيدٸ. داڭقى جەر جارعان كٶكجايلاۋعا اپاراتىن دا وسى سوقپاق. بۇل ٶزٸ بٸر – عاجاپ مەكەن. ارقا تۇسىڭ – اققايىڭتسار ەلٸ, مانداي الدىڭ – ماڭعاز قاراعايلار مەكەنٸ. مەدەۋ سايى – الاقانىڭىزدا جاتادى. مۇندا كٷزدە كەلۋ كەرەك. سارى كٷزدە. جاراتقان يەنٸڭ بٸر جەرگە, بٸر جەرگە ەمەس-اۋ الاقانداي عانا اۋماققا وسىنشاما سۇلۋلىقتى قالاي عانا ٷيٸپ-تٶگٸپ سىيلاي سالعانىنا تاڭ قالاسىڭ. كٷرەڭٸتە باستاعان جاپىراقتارعا قاراپ سارى كٷزدٸڭ دە ٶتٸپ بارا جاتقانىن بٸلەسٸز. جٷرەگٸڭٸز اۋىرادى. دەرمەنسٸز كٶككە قارايسىز. كٷزدٸڭ وسىنداي بٸر كٷنٸ ەدٸ-اۋ سوندا. ول جىلدارى دٷنيەنٸ ساعىنىش بيلەپ تۇراتىن. بالا ساعىنىش.
كٶكەم ەكەۋمٸز №6 اۆتوبۋستان مەدەۋگە جەتپەي تٷسٸپ قالىپ, سول «كٶركەم تەپسەڭگە» جاياۋ ٶرلەپ كەلەمٸز. («كٶركەم تەپسەڭ» دەگەندٸ العاش قايدان ەستٸدٸم, ەلدە بٸر جەردەن وقىدىم با – ەسٸمە تٷسٸرە المايمىن, ەستە ٶزٸم قويىپ العان ات بولۋعا كەرەك). ەر كەلگەن سايىن مەن ٸلەكەڭنٸڭ (ٸليياس جانسٷگٸروۆ) «جەتٸسۋ سۋرەتتەرٸن» جاتقا وقيتىنمىن. كەنەت (ەدەتتەگٸدەي, كٷتپەگەن جەردەن):
– بالا, وسى سەن كٶكشەتاۋدا, «وق جەتپەستە» بولدىڭ با? – دەدٸ جالت بۇرىلىپ.
قيتىقتىم دا قالدىم. كٷرەڭ جاپىراق, كٷمٸس ەتەك اق قايىڭدار ارالاپ, الىپ قاراعايلارى اسپان تەپكەن جۇماقتىڭ تٶرٸڭدە كەلە جاتىپ, «وق جەتپەسٸ» نەسٸ? «كٶركەم تەپسەڭدٸ» اياپ كەتتٸم. «ازاۋلىنىڭ ستامبۇلدان نەسٸ كەم?».
– ال, كٶكشەنٸڭ قايىڭدارى ٶزگەشە, – دەدٸ كٶكەم. بەتٸنە قاراسام, تولقىپ كەلەدٸ ەكەن. بٸر تٷرلٸ ۇيالعانداي ما, قىسىلعانداي ما, ەيتەۋٸر كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن توقاڭ ەمەس. سەددەن سوڭ ٶلەڭ وقي باستادى:
و, كاك نا سكلونە ناشيح لەت,
نەجنەي مى ليۋبيم ي سۋەۆەرنەي,
سيياي, سيياي, پروششالنىي سۆەت,
ليۋبۆي پوسلەدنەي, زاري ۆەچەرنەي.
پۋسكاي سكۋدەەت ۆ جيلاح كروۆ,
نو ۆ سەردتسە نە سكۋدەەت نەجنوست.
و, تى پوسلەدنيايا ليۋبوۆ,
تى ي بلاجەنستۆو ي بەزنادەجنوست.
تٷسٸنٸپ تۇرمىن, بٸراق مويىنداعام جوق. ورىسشاسى مەيلٸ, ەنشەيٸندە «ۇلتىم, ۇلتىم» دەگەنمەن, «كٷشٸگٸنەن تالانعان» اعالارىمىزدىڭ ورىسقا بٸر بٷيٸرٸ بۇرىپ تۇراتىنىن بٸلەمٸز ھەم ونى كەشٸرۋگە, جوق كەشٸرۋگە ەمەس, تٷسٸنۋگە بولادى, بٸراق «كٶركەم تەپسەڭدە» وقىلاتىن ٶلەڭ تيۋتچەۆتٸڭ ٶلەڭٸ مە?
– كٶكە, نە, جەيشا ما? – دەدٸم اسپانعا قاراپ.
– نە نادو حاميت, بالا, – دەدٸ كٶكەم. تٸسٸن شىقىرلاتپادى. دەمەك, ەلٸ اشۋلانعان جوق. ليريكاسى مەن اشۋىنىڭ اراسىنداعى وسى بٸر قاس قاعىم سەتتٸ پايدالانىپ قالۋ كەرەك. ەيتپەسە, كەش بولادى.
– نەگە بەزنادەجنوست? – دەدٸم مەن.
– پوتومۋ چتو, نا سكلونە لەت, – دەدٸ كٶكەم.
– نۋ ي چتو?
– يە, – دەدٸ كٶكەم جۇمساق ٷنمەن, – سەن ٶزٸ مىنا اعاشتىڭ اتىن بٸلەسٸڭ بە?
– ە, داراق تا نەيەتٸ, – دەدٸم قىرسىعىپ.
– مۇنى كٶكشەتاۋدا جٶكە دەيدٸ. قانداي ەدەمٸ, – دەدٸ كٶكەم جاپىراقتارىن سيپاپ.
– نە ەدەمٸ?
– اتتى ايتام.
– جٶكە دەگەن ەدەمٸ سٶز بە سوندا?
– جىلى ەستٸلەدٸ.
– ويباي, كٶكە-اي, – دەدٸم مەن – سونىمەن بولاشاق جەڭگەمٸز كٶكشەتاۋلىق بولدى عوي?
– ونا ەششە ني سلوۆوم نە نامەكنۋلا و سۆوەي ليۋبۆي. ەتا جەنششينا ۋمەەت مولچات. موجەت, ونا پراۆا. موجەت بىت, يا ۆوۆسە نە دوستوين ليۋبۆي تاكوي كراسيۆوي, نەجنوي جەنششينى. موجەت بىت, يا – پۋستوە مەستو.
نە دەگەنٸم ەسٸمدە جوق. بەلكٸم, مەن ول كەزدە كٶكەمنٸڭ:
شٸركٸن-اي, كٶكشەتاۋعا كٸم العىزدى,
سەمبٸتال مەن مۇنشا كٶل, مۇنشا قىزدى.
ويپىراي, دەل-سال بولدىم ٸزدەي-ٸزدەي,
كٶكشەدە قالىپ قويعان سۇرشا قىزدى, – دەپ كەلەتٸن ٶلەڭٸن بٸلمەگەن بولارمىن. مٷمكٸن, ول كەزدە:
بٸلمەيمٸن, مەنٸ بٸرەۋ سٷيٸپ پە ەدٸ,
مەن ٷشٸن بەيەك بولىپ, كٷيٸپ پە ەدٸ.
قىڭىرايعان قۋ قىرسىق تٶمەن تارتسا,
مەرتەبەم ٶلەڭ جازىپ بيٸكتەدٸ, – دەيتٸن شۋماقتارىن تٷسٸنبەگەن شىعارمىن. بٸراق بٸزدەردٸ, توقاڭنىڭ تٸلەكتەس ٸنٸلەرٸن «مەنٸڭ تويىم بولعان جوق» اتتى ٶلەڭٸ قاتتى تولقىتاتىن. بۇدان دا گٶرٸ اتاقتى «بولسا ەگەر» ٶلەڭٸن تٷنەرٸپ وتىرىپ وقيتىنبىز. قازٸر دە وقىعان سايىن جٷرەگٸمٸز جىلايدى.
جٷزە المايدى بٷيٸرلەپ,
بٸر ەسكەگٸ و باستا جوق قايىعىم.
قۇرعىر ەسٸگٸم قاعىلار ما ەد, قايتەر ەد,
بولسا ەگەر زايىبىم.
ەيتكەنمەنەن «بالالى ٷي – بازار عوي»…
ەنە, سودان جۇردايمىن.
نەمەرەمدٸ جٷرەر مە ەدٸم جەتەكتەپ,
بولسا ەگەر جۇبايىم.
«ٷيلەندٸرٸپ» ٶلەڭگە,
بٸر شٷيكەباس بۇيىرتپادى قۇدايىم.
جىندى «دجيندٸ» ۇمىتار ما ەم, كٸم بٸلسٸن?
بولسا ەگەر جۇبايىم.
قازىنالىق ٷي, تەلمٸرەمٸن ەينەككە,
گۋٸلدەيدٸ جان-جاعىم.
قىمتاي تٷسٸپ ٶتەر ەدٸ-اۋ كٶرپەمدٸ,
بولسا ەگەر جان-جارىم.
كٷمبٸرلەيدٸ, كٷمبٸرلەيدٸ بٸر جۇمباق,
كٶكٸرەگٸمدە كٷي مەنٸڭ.
جىرعا زاۋقىم سوقپاس پا ەدٸ, كٸم بٸلسٸن,
بولسا ەگەر سٷيگەنٸم.
توقاش كٶكەم سارى كٷزدٸڭ سونداي بٸر تامىلجىعان تاماشا كەشٸندە سول «كٶركەم تەپسەڭنٸڭ» ەتەگٸندەگٸ سول «پروسۆەششەنەتس» دەمالىس ٷيٸندە قايتىس بولدى. جازاتايىم سٷرٸنٸپ كەتٸپ, قاراقۇسى تاسقا تيگەن. مەن جانازاسىنا بارا المادىم. بالا كەزٸمنەن «جولداس» باسپا (انگينا) دەيتٸن دەرت اياق استى قايتا قوزىپ, تٶسەكتەن تۇرا الماي جاتقانمىن. امانحان تاڭ اتپاي حابار ايتىپ كەلگەندە, «كٶكەم» مەنٸ كەلەسكە, اپامنىڭ قاسىنا جەرلەڭدەر» دەۋشٸ ەدٸ, – دەدٸم. «بٸلەمٸز, كەلەستەن ٸنٸسٸ كەلدٸ. ەرتەڭ الىپ كەتەدٸ», – دەدٸ امانحان.
ۇيىقتاي المادىم. «ەكەۋمٸز كەلەسكە بارامىز. سەن قازىعۇرتتى كٶر. نۇح پايعامبارمەن سىرلاسامىز», – دەگەنٸ ەسٸمە تٷستٸ. ٶزٸ ٶلە سٷيگەن كٶكشەتاۋلىق سۇلۋدى ويلادىم. كەيٸن, كٶكەم تۋرالى ٶلەڭدەرٸم گازەتتە شىققان سوڭ, تەلەفون شالعان ەكٸ-ٷش ەيەل بولدى. «مەن ول اقىندى جاقسى بٸلۋشٸ ەدٸم», – دەدٸ نەزٸك داۋىستى كەلٸنشەك. «ول مەنٸ سٷيٸپ ەدٸ», – دەدٸ ەكٸنشٸسٸ. جەي ايتا سالدى. قايعىرعانى دا, قۋانعانى دا بەلگٸسٸز – جەي ايتا سالدى. قايتا حابارلاسپادى. «مەنٸڭ توقاشتان بالام بار. قىز بالا», – دەدٸ سالماقتى ەيەل داۋىسى, – ٷيگە كەلٸڭٸز. ادرەستٸ امانحان بٸلەدٸ». جاقسى ادام دەپ ويلادىم مەن. كەيٸن ٶكٸنٸششكە وراي, امانحان دا, مەن دە سول جەڭگەمٸزبەن حابارلاسا الماي قالدىق.
«مەنٸڭ كٶكەم بەرٸڭدٸ دە سٷيدٸ. شىن جٷرەگٸمەن سٷيدٸ. ول كٸسٸ ٶتٸرٸك ايتپايتىن. سەنٸڭٸزدەر وعان» دەگٸم كەلەدٸ توقاڭ عاشٸق بولعان ەيەلدەرگە.
ول ٶمٸردەن عاشىق بوپ ٶتتٸ.
مەن سٸزدٸ ساعىنىپ جٷرمٸن, كٶكە!
ەسەنعالي راۋشانوۆ
