Esenǵali Raýshanov: Keńsai­dyń joly - qiyn jol. Ony qiyndatqan óliler emes, tiriler

Ómiri de, óneri de eshkimge uqsai bermeitin, bilim-biligi, oiynyń ozyqtyǵy jaǵynan da ózgeshe belgili aqyn, Memlekettik syilyq­tyń laýreaty Esenǵali Raýshanov bul suhbatynda bári­mizge belgili, tolǵandyryp júrgen taqyrypqa orai tosyn oi órbitip, pikir, usynystaryn ortaǵa salady.

Ol kezdegi Almaty basqa edi

Tilshi: Áleýmettik jelilerden sizdiń  jyl saiyn ózińiz súiip jyrlaityn kúz maýsymynda   jas aqyndardy ertip Keńsai qorymyna jerlengen aqyn-jazýshylardyń basyna ziiarat jasaityn ádetińiz baryn  oqydyq. Saýapty is eken.

E.Raýshanov: Joq, ondai ádetim joq. Jelileriń jeldirtip jibergen ǵoi, shamasy. Keńsaiǵa baryp turatynym ras, biraq, el bas­tap barady degeni endi… asyra silteý. Beiitke jalǵyz barǵan durys… Kúzde bara­tynymda da eshqandai lirika joq. Erteń qar aralas jańbyrlar bastalyp ketedi, Almatynyń laisańynda odan ári aq qar, kók muzynda taýǵa shyǵý qiyn. Keńsai­dyń joly qiyn jol. Ony qiyndatqan óliler emes, tiriler. Jańa aittym ǵoi, jeli-pelińdi oqy­maimyn dep. Uzynqulaqtan estip ja­tam, bireýler sol internette ara-tura meni maqtaityn kórinedi, endi bir top dattaidy deidi. Dattaityndardy túsinem, ári aiaimyn, al maqtaityndardy túsinbei­min. Ne taýyp maqtaidy eken, toba?

Tilshi: Osy joly sizge erip barǵan jas aqyndar týraly ne aitar edińiz?

E.Raýshanov: Olar ǵajap. Bólip-jara­tyny joq. Jańaǵy aitqan Sherhan Talap, Aibol batyr, familiiasy esime túspei otyr, Bekzat Smadiiar, Aslan Tilegen (Mý­sin emes), Áribi-Áribek Daýyl (atynyń ózi keremet ekenin aityp turǵan joq pa, bi de óz­im, bek te ózim dep?), Retbek Maǵaz (Ma­ǵaz, biraq, Masanchi emes), Nurtas Turǵan­bekuly, Tursynbek Bashar (Bashar Asadqa túk te qatysy joq), Jandarbek Jumaǵul, Edilbek Dúisenov, Elaman Hasen, Aidyn Baiys… osylardyń qai-qaisysy da  myq­ty. Keibiriniń aty-jónderin shatastyr­sam renjimesin. Olar tobyn jazbai  baspaǵa kelip turady, oǵan men qýanamyn.

Tilshi: Olardyń  Keńsaidan alǵan áseri keremet shyǵar?

E.Raýshanov: Árine, solai bolady. Kezinde men de Keńsaiǵa  aǵalaryma erip talai barǵanmyn. Sol Qadyr, Tumanbai, Saǵi, Jumeken, Syraǵań, Qýanaǵań, Ǵafe­keńderdiń… ózderi bul kúnde Keńsaida máńgi uiqyda jatyr. Ár beiittiń óz minezi bar. Mysaly, uzaq ýaqyt barmai ketseń, Tuma­ǵańnyń qulpytasy bir túrli “ókpelep” turady, Qadekeńe  tas túiin daiyndalyp barý kerek, áitpese taban astynan  taýyp aityp  “shalqańnan túsiretindei” kórinedi. Sa­ǵi men Jumeken aǵailar momyn, ”i-i-i, aina­laiyn­­dar, keldińder me, aman-esen júrmi­sińder” dep kúlip turady. Syraǵańa kóp sóilemeý kerek. Qýanaǵań  bekzattyq­ty unatady. Olpy-solpy júrseń, abzaly barmai-aq qoi. Jarasqan, Tynyshbai, Ju­matai, Dáýitáli… — bular bir-birine uqsa­maidy.

Ol kezdegi Almaty basqa edi. Sýyq emes edi. Keńsai shaǵyn bolatyn. Onyń ústine  bizdiń jasyraq kezimizde qazirgi belgili  aqyn, zertteýshi Baibota Qoshym Noǵai, ol kezdegi familiiasy Serikbaev bolatyn, Keńsaidyń etegindegi bir shaǵyn kóshede páter jaldap turdy, demalys kúnderi  jastar sol aýlaǵa jinalyp óleń oqityn­byz, sosyn Kámilániń tamaǵy piskenshe syrtqa shyǵyp beiitterdi aralap kelýshi edik. Men ol kúnderdi umytqam joq.

Keńsai erekshe meken. Oǵan baryp turý kisini oilandyrady, kóp nársege basqasha qaraityn bolasyń, asyp-tasyp bara jat­qan kezderińde sabyrǵa shaqyrady.

Tamara hanýmnyń shyn aty-jónin bilesiz be?

Tilshi: Shet elderge jii shyǵasyz ǵoi, olardyń da óz Keńsailary bar shyǵar?

E.Raýshanov: Iá, men qai qalaǵa barsam da sol eldiń kóne beiitterin kórýge ýaqyt tabýǵa tyrysamyn.  Ási­rese, Eýropaǵa jolym tússe, saia­ha­tymnyń bir bóligin  mazar­larǵa arnaý qashanǵy ádetim. Munda bir tylsym bar. Fran­tsiiaǵa alǵash bar­ǵa­nym­da Sent Jeneve De Býa qala­syn­daǵy ortodoks ma­zar­stanyna arnaiy soq­tym. Bala kezimnen kórsem dep júretinmin. Ol týraly kezinde Ivan Býnin týraly maqa­­lamda jazdym da. Keiingi sapar­larymda da atalmysh qalaǵa barmai ketken kezim joq. Aitpaqshy, mende sol saparda túsirgen bir sýret bar. Kópten saqtap kele­min. Bul asyly kezinde qyzyldardan úrke kóshken orys aq­súiekteriniń qorymy ǵoi, myna bir Baitýǵanov degen kisi, bálkim, solarǵa erip barǵan bir beibaq bolar. Baitýǵan degen orys bolmaidy, múmkin, tegi qazaq shyǵar dep sýretke túsirip alǵam, qazaq ekeni ras bolsa, kim biledi, týys­tary tabylyp qalar. Osy sýretti gazet­terińe shyǵarsańdar ońdy bolar edi.

Londondaǵy Haigeit mazaratyna arnap atap barǵanymda jolbastaý­shy­nyń  “Siz Karl Markske kelgen bolar­syz?”dep sura­ǵany esimde qalypty. Shynyn aitsam, men Karl Markstiń munda jerlengenin bilmeýshi edim. Haigeit kóne qorymnan góri demalys parkine nemese  kútimmen ósken or­man­ǵa uqsaidy. Syńsyǵan tal-terekterdiń ara­synda ataqty ál Quddys balqa­raǵaiy (samyr­syny) ósip tur. Pa­les­ti­nadan bul mańǵa  qalai kelip, qalai jerleskenin eshkim aita almaidy. Biiktigi qyryq, elý metrge deiin jetedi. Álibek Asqarov jazyp júrgen bizdiń  Altaidyń alyp samyrsyn­darymen tuqymdas, biraq, sorty bólek. “Kálám shárifte” baiandalatyn  baiaǵy topan sýdyń kezinde Nuh osy aǵashtan keme jasapty degen de ańyz bar. Asyly samyr­syn týraly Súleimen patsha, Nuh paiǵam­bar jáne Álibek Asqarov bizden góri jaqsy biledi.

Tynyshtyq. Munda qustar da bólek bir daýyspen sairaidy. Múk basqan qulpytastarǵa úńilseńiz, aldy bes júz jyl, sońy júz jyl burynǵy jádi­ger­likter ekenin kóresiz.  Aǵylshynnyń ataqty jazýshysy Charlz Dikkenstiń ákesiniń beiiti osynda. Ol kezinde Angliia­nyń ataqty sheneýnikteriniń biri bolsa kerek. Biraq, onyń beiitinen gúl úzilmeitinin mundaǵy jurt balasynyń abyroiymen bailanystyrdy. Marqumnyń óz ýaqytynda ne jumys istegenin tarihshylar bolmasa, bylaiǵy jurt bilmeidi, qurmettese balasy úshin qurmetteidi.

Stambýldy qaq jaryp ótetin jalǵyz tramvai jolyn jaǵalap otyrsańyz, Osman patshalary zamanyndaǵy kóne beiitterdi kóptep kezdestiresiz. Olardyń arhitektý­rasy bólek áńgimeniń jelisi. Hristian ále­mi ádette qaitqan kisilerdi shirkeý mańyna jerlese, musylmandar meshittiń mańyna jerlegen. Osylardyń bárine ortaq bir erek­shelik bar. Adamdar óli árýaqtardy qadirleý arqyly tirilerdiń jii soǵyp, ózin- ózi qaita tanityn bir meken jasaǵanyn bildi me eken?

Stambýldy aitqan soń esime túsip otyr, osyndaǵy arheologiia mýzeiinde Es­kendir Zulqarnaiynnyń tabyty (sarko­fag) tur. Baǵa jetpes aq mármárdan  qa­shal­ǵan jáshik pishindes tas tabyt. Ma­ńynda  kezinde “álemdi ýysymda ustaimyn” degen nesheme shynjyr balaq, shubar tósterdiń sarkofaktary qazdai tizilip tur. Olardyń kim ekenin jurt búginde umytqan. Meniń aitpaǵym ol emes, meniń  aitpaǵym, bir kezde jarty álemdi titirkendirgen Aleksandr Makedonskiidiń tas tabytyn osynda jetkizerde onyń súiegin saýdy­ratyp tógip tastaǵan bolýǵa kerek, sar­kofagtyń ishi  bos. Dúnie jalǵan degendi  burynǵy shaldar osyndaidy kóp kórgen soń aitsa kerek. Kúnde tańerteń  eden sy­pyrýshy áiel “týý, esiz qalǵyr, osy já­shikke-aq shań jinalǵysh eken” dep qarǵap- silep, shańsorǵyshyn dúrildetip tazalap jatady Eskendir Zulqarnaiynnyń taby­tyn. Ol áiel bunyń  kimniń sarkofagy eke­nin bilmeýi de múmkin, bálkim, biletin bolar. Bilse she? Esil Eskendir patshanyń súiegi qai saida qaldy eken? Árbir patsha, árbir prezident, ony aitasyz, árbir ákim ózin Makedonskiiden kem sezinbeidi, átteń.

Tashkentke bara qalsam, Shaǵatai qa­bir­stanyna soqpai ketpeimin. Ózbek ziia­lylarynyń panteony Farabi dańǵylynda. Bas-aiaǵy bes alty gektar ǵana jer, biraq,  keremet abattandyrylǵan. Sharaf Rashi­dov, Ýsman Iýsýpov, Ǵafýr Ǵulam, Aibek, Abdýlla Qahar, Pirimqul Qadyrov, Batyr Zakirov, Tamara hanýmdar osynda jerlen­gen. Bir aýyz sóz, Sharaf Rashidovtyń beiiti týraly. Ol bir emes, úsh ret qaita  jer­lengen adam. Áýeli áspettelip, ózi  jań­ǵyrtqan ázim Tashkenttiń qaq ortasyndaǵy úlken  alańǵa qoiyldy. Gorbachevtiń bul­ǵaǵy bastalyp, Gdlian men Ivanovtyń qy­lyshynan qan tamyp turǵan kez edi ǵoi, arada kóp ýaqyt ótpei súiegi ol jerden qa­zyp alynyp, týǵan jerine, Jyzaq ýáláiaty­na kóshirildi. Zaman tynyshtalǵan soń keshegi ótken Islam Karimov ult ziialy­laryn ardaqtaiyq dep bastama kóteredi. Sóitip,  marqumnyń múrdesin  qaita arshyp alyp, Shaǵatai panteonyna ákelip qaiyra kómdiredi. Al ózi bolsa, nege dúr ataqty Sha­ǵataiǵa emes, týǵan jerine, ata- ana, baýyrlastarynyń janynan «oryn alýdy» jón sanapty. Shynynda, ne oilady eken? Al myna Tamara hanýmnyń shyn aty-jóni  Tamara Artemovna Petrosian. Biraq, hris­tian bola tura musylman beiitine jerleýdi ósiet etken, bul jáit sizdiń esińizge bizdiń Geraǵańdy, Gerold Karlovich Belgerdi túsirmei me?

Shaǵataiǵa taqaý Buhara jóitteriniń de qorymy bar. Onda da túp-túzý tartylǵan kóshelerdiń eki betine qatar tizilgen qulpytastardy kóresiz. Túp-túzý tartylǵan kóshelerge biz áli oralamyz.

Biz ózi qandai ultpyz?

Meniń Shaǵataiǵa arnaiy at basyn ti­rei­tinim — munda qazaqtyń dańqty per­zenti, akademik sýretshi Oral Tańsyqbaev pen han Kenesarynyń urpaǵy ǵalym Natai Kenesarin jerlengen. Sál joǵaryda Shaihantaýyrda Tólebidiń kúmbezi bar. Olardyń qazaqtan ketip, nege ózbek jerine sińgeni bólek áńgime. Ásirese, Natai Ke­nesarinniń taǵdyry qazaq balasyn qatty oilandyrady. Oral aǵanyń qulpytasyn erterekte bir  barǵanymda  sýretke túsirip alyp edim, mynaý sol. Oǵan ózi janyndai súiip, talai sýretke tartqan Almatysynan de emes, ata-babasynyń ejelgi qonysy Saryarqadan da emes, jeti qiian jer túbindegi Shaǵataidan topyraq buiyrypty. «Adamnyń basy Allanyń doby» degen burynǵy shaldar. Sol sapar Natai tóreniń de beiitin sýretke tartqanmyn. Qaǵazdar­dyń arasynan taba almai otyrmyn. Eki arys­tyń da beiiti árqashan kútimde. Qashan barsań da tap-taza.  Ózbektiń bizge degen qurmeti osylai bolǵanda, qazaqtyń ózara syilastyǵy qandai? Biz ózi qandai ultpyz? Endi sol týraly bir aýyz sóz. Jasyratyny joq, qazaq beiitteri kóbine-kóp rýlastar qorymy siiaqty kórinedi. Bir rýdyń adamdary bir bólek jerlenedi. Men muny jaqsy demeimin, jaman da demeimin. Men muny kez-kelgenimiz kúnde kórip júrgen shyndyq deimin. Egemendiktiń alǵashqy jyl­darynda elimizge qandastarymyz seńdei qaptap, sýdai aǵyldy emes pe? Sol kúnderdiń birinde tóbemizden jái túskendei áser etken bir sumdyq áli kúnge jadymyzda. Ajal qashan aityp kelýshi edi, shet jerden «qazaǵym, elim» dep ańsap, sharshap áreń jetken bir azamattyń qaryndasy kenetten  qaitys bolyp, ádettegidei aýyl syrtyn­daǵy beiitke jerleidi. Kóp ýaqyt ótpei qaraly úige bir top kisi saý etip kirip keledi.  «Oralman aǵaiyn, sen bizdiń beiitke qa­ryndasyńdy jerlepsiń. Bulai bolmai­dy. Bul bizdiń rýdyń beiiti». «Maǵan ne iste deisiz, bul jaqta meniń rýymnyń beiiti joq qoi». «Seniń Qytaiyńda (álde Óz­bekstanyńda, Mońǵoliiańda, bálkim, Re­seiińde — áńgime onda emes) qandai dástúr baryn biz bilmeimiz, mynaý bizdiń beiit. Onda basqa rýdyń adamdary jerlenbeýi kerek. Sózdiń qysqasy…». Iá, sózdiń qys­qasy, eńiregende etegi jasqa tolyp otyrǵan qaraly úi erteńine  jańa qoiylǵan jas múr­deni qaitadan qazyp alyp basqa qorymǵa kómýge májbúr bolǵan. Buǵan qandai baǵa berer edińiz?! Ulty jóit Karl Marks aǵylshyndardyń arasynda, irlan­diialyq Oskar Ýaild frantsýzdardyń qo­rymynda  jerlengen. Eshkim jóit Iz­railge, irlandyq  Dýblinge jerlensin degen joq. Demeidi de. Bizdiki ne tantý? Bul ne kórgensizdik? Mundai teksizdikti, osyn­shalyqty jabaiylyqty, bunshalyq jahil nadandyqty qai elde, qai ultta, qai mem­lekette kórgenińiz bar? Adamdar aiýan­nan ajyrap, alǵashqy qaýymdyq qury­lysqa engende de osyndai bassyz­dyqqa barmaǵan shyǵar, qansha degenmen ol Adam balasy ǵoi. Qazaqstan jer kólemi boiyn­sha álemde toǵyzynshy orynda tur. 2,7  million shar­shy shaqyrymnan oral­man qyzǵa buiyrǵan sharshydai ǵana jer son­sha daý týdyra­tyndai ne kórindi  bul elge? Bir qyzyǵy, siz ben bizdi basqaryp, siz ben biz tólegen salyqtyń arqasynda kún kó­rip otyrǵan resmi bilik osyndai ospadar oqiǵalardy kórse de kórmegen bolatyny nesi? Eger ózderi týraly ashy shyndyq aitylsa ǵoi, shabyna shi júgirtkendei týlaidy. Qudai­shy­lyǵyn aitý kerek, Keń­saida rý-rýǵa bólip jerleý joq. Ókinishke orai, onda qaitqan kisilerdi ret-retimen, belgili bir júiemen  qoiý taǵy joq. Álbette, bul tusta jer relefiniń qiyndyǵyn ai­typ aqtalýǵa bolady. Túietaily betkeiler kisi jerleýge qiyndyq týǵyzary haq. Bál­kim, áýel basta bul osynshalyqty úlken ai­maqty alatyn mazarstan bolady dep jos­parlanbaǵan da shyǵar. Birinshi Keńsaida­ǵy kezinde «TsKov­skii» atanǵan  ailaqta ǵana múrdeler belgili bir tártippen, júie­men jerlenip, kógal­dandyrylǵan, abattan­dyrylǵan. Pan­teonǵa uqsasa tek osy bólik qana uqsaidy. Raiymbek babanyń beiitiniń qarsy betindegi kóne beiitte Muhtar Omarhanuly Áýezov, Qanysh Imantaiuly Sátpaevtar, taǵy basqa ult ziialylary jerlengen.

Tilshi:  Al keiingi beiitterdiń ornala­sýyna kelsek she?

E.Raýshanov: Joq, Raiymbek dańǵy­lyn­daǵy beiit bul kúnde jabyq. Muhańa, Qanekeńe, Kúlásh apaiǵa taǵzym úshin ara- tura baratyndar bolmasa, adam aiaǵy sirek.

Áńgime Keńsai týraly bop otyr emes pe, joǵaryda aittym ǵoi, qai memlekettiń, qai dinniń mazarlaryn kórseńiz de bir molany  ekinshi molaǵa mingestirip, úshinshi beiitke baratyn joldy múlde jaýyp tastaý degen  joq. Mundai  retsizdik tek Keńsaida ǵana bar. Ásirese, sońǵy jyldarda kisi jerleýge jer bólýdiń qandai tártippen júrgizi­letinin túsiný qiyn bolyp barady. Mysa­ly úshin dep aitalyq, Beisenbaidyń  basy­na baryp Quran oqý úshin Sársenbai­dyń bei­itin basyp-janshyp, Dúisenbai­dyń mola­synan attap qana jetesiz. Kei tusta kósh qulash jerdi alyp kósilip jatqan Sei­senbailardyń beiitin ainalyp ótýge týra keledi. Onyń molasynda úlken qulyp turýy da múmkin. Beinekamera taǵy bar. Onda da jete alsańyz. Tike joldar joq. Jabylǵan. Sońǵy jerlengen adamnyń qorshaýy buryn jerlengen kisiniń beiitine barar joldy bógep tastaidy. Qalai barsań, solai bar. Eń bastysy, óziniń ákesiniń (she­shesiniń, aǵasynyń, apasynyń, t.b) beiiti keńirek bolýǵa tiis, ózgelerge qaraǵanda aibattyraq, ásemirek, kórnektirek bolýǵa kerek, basqalarynda sharýasy ne?

Keńsaida  ózge jurttyń  qorymdaryn­daǵydai beiitterdiń arasynan jalǵyz aiaq soqpaq qaldyrý joq. Sonyń úshin jurttyń bári joldyń jieginen oryn alýǵa tyry­sady. Eger beiitaralyq joldar tartylsa, kógaldandyrý da ońaiyraq bolar ma edi. Bir kezderi kólik ainalý úshin, tehnikalyq qajettilikter úshin arnaiy qaldyrylǵan ainalmalar jyl saiyn tarylyp barady. Alda-jalda qysty kúni baryp, ańdaýsyz tar «kóshege» tússeńiz ainalyp shyǵa almaýyńyz ábden múmkin. Joldar munda tuiyqtalyp qalǵan.

100 myń dollarǵa kóterilgen beiitte jatqan adamnyń halyq úshin ne eńbek sińirgeni týraly aitýdyń ózi artyq. «Aqsha meniki, qalai, kimge, ne úshin jumsasam erkim, mende kimniń ne sharýasy bar?». Al ne deisiz? Onyń eteginde eleýsiz  qalǵan qońyrqai ǵana tómpeshiktiń astynda ultym dep ótken asa daryndy  qalamger nemese kemeńger ǵalym jatqanyn ekiniń biri bile bermeýi múmkin. Onyń ústine biz sońǵy jyldary  jazýshy qaýym men óner, ǵylym adamdaryn   ziialy qaýym  dep tanýdan  góri, paidasy da, ziiany da joq, súikimi az, jalynyshtylaý, jaqybailaý, jalposhtaý bir tobyr deituǵyn pikir qalyptas­tyr­ǵanymyz jasyryn emes.

Qala qazynasynan jyl saiyn  Keńsai qorymyna arnaiy qarjy bólinedi. Óziniń ákimshiligi, jumyskerleri, qadaǵalaýshy­lary bar. Bul jerde qarjy qaida ketti dep daý shyǵarǵymyz joq, onyń zańǵa sáikes jum­sa­latynyn qadaǵalaýshy oryndar bar jáne olar óz jumystaryn biledi dep oilai­myz. Tekserý, qadaǵalaý bizdiń isimiz emes. Biz­diń aitpaǵymyz, qaitqan kisilerdi aqtyq sapar­ǵa jóneltý, olardyń «basyn qarai­týda» birizdilik kerek, júie kerek. Qai kólem­degi jerge qansha kisini jerleýge bolady, beiitterdiń araqashyqtyǵy qandai bolýǵa tiis, tazalyq, abattandyrý proble­ma­lary arnaiy qaraýdy, talqylaýdy kerek etedi.

Osman patshalary tusynda marqumnyń «basyn qaraitý» básekege ainalǵan kórinedi. Qabyr basyna neshe túrli keremet qulpytastardan bastap záýlim sarailar da salynǵan. Abai aitatyn beker mal shashý­dyń ózi. Keiin Mustafa Kemal Atatúrik bul salada da tártip ornatqan kórinedi. Qa­zir túrik molalary standarttalǵan, aiadai ǵana jer, oǵan qoiylar qulpytastyń mól­sheri de shaqtaýly. Beibereket tasyp-tógilý, «attan qalma, baitalymdap» jarysa shabý  munda atymen joq. Asyly ólgen kisige bizden keregi altyndatqan aq sarai emes, aq kóńilden oqylar duǵa bolsa kerek, tap qazir iaki bas-basymyzǵa bi bolyp turǵan myna zamanda ony aitsań qazaqqa senen asqan dushpan joq.

«Kil myqty, óńsheń alyp ainala eliń, Sen kimsiń, tanymadyq, qai bala ediń?»

Tilshi: Qazaq panteony týraly áńgime kóp. Sońǵy kezderi oǵan bólinetin qarjy jaǵdaiy kóbirek sóz bolýda. Buǵan qalai qaraisyz?

E.Raýshanov: Biz qarjy mamany bol­maǵandyqtan, buǵan mardymdy bir sóz alyp qosa almaspyz. Erte me, kesh pe, onyń salynatyny aqiqat. Búgin bolmasa, erteń bul týraly naqty áńgime qozǵaityn bola­myz. Men Rimdegi bizdiń zamanymyzdyń 126-jyly Adrian qaǵan saldyrdy deitin Panteondy da, joǵaryda aittym ǵoi, Parij Panteonyn da kórdim. Qai-qaisy­sy da ult ziialylyrynyń máńgi qonysy retinde málim. Osylardyń arasynda maǵan erekshe unaityny — Tbilisidegi Mtatsi­mida pan­teony. Áýeli munda Pirosmanidiń beiitin izdep barǵanmyn, taba almadym. Sóitsem, onyń beiiti joq eken. Bul týraly taǵy birde aitarmyz. Qazir ony Keńsai týraly sózge aralastyrmaiyq. Mtatsi­midada Grýziianyń ataqty aqyn-jazýshy­lary men qoǵam qairatkerleri jerlengen. Kezdeisoq kisiler  joq. Kezinde ata dańqymen sóz ótedi, mata dańqymen bóz ótediniń kerimen jaqynda­ryn osynda jerleýge omyraýlai kirisken­der az bolmasa kerek. El oǵan úzildi-kesildi qarsy bolǵan. Sol ádet áli kúnge saqtalyp keledi. Ádette, grýzinder birinshi kezekte aqyn-jazýshylar dep bólip, arnap atap aitady. Ótken ǵasyrdyń basynda qazirgi bizdegidei grýzinderde de «ult nege aqyndar men jazýshylardy alǵy planda ustaýy kerek?» degen keritartpa áńgimeler  bolsa kerek. Erte zamannan qalyptasqan eski jurt, kóne mádeniet iesi retinde grýzin qoǵamy jańa baishikeshter men olardy qorǵaityn basshylyqqa eldiń esinen ketpeitindei ǵyp jaýap bergen. Iá, qoǵam ártúrli kezeńde ártúrli  jyldamdyqta, sanqily moraldy, túrli ádep ahlaq, tanym bilikti ustyn ǵyp damitynyn kórip otyrmyz. Ásirese, biz sekildi halyqtarda…

Álbette, qoǵam jańarady.

Álbette, kóptegen qundylyqtar qaita eksheledi.

Álbette, qazaq qoǵamy Elbasymyz aitqandai,  Máńgilik elge ainalady.

Zaman degenińiz san ózgeredi, ózgermese  qubylady, ol álimsaqtan solai. Tarih qy­zyq. Keide óte qaiǵyly. Ult panteo­nyna kimder qoiylady degende asyǵys sheshim qa­byldaǵan elder keibir kisilerin keiin qaita jerlegen… kerisinshe, keide óz za­manynda qadirlenbegen  tulǵalardyń máiiti  jer túbinen ákelinip, qaiyra Pante­on­nan oryn taýypty. Jańa ǵana Sharaf Rashi­dovty aityp óttim ǵoi. Kóne grek poe­ziia­synda epitafiia degen janr bolǵan. Ádette, túzý turmai, qarshyǵadai qairy­lyp  satiraǵa qarai burylyp  turady. Sonyń bir-ekeýin men de aýdardym. Meniń aýdar­mam unamasa oqymassyz, unasa patsha kóńilińiz bilsin deimin daǵy… Mysaly, eski grekter panteonǵa “ jańbyr jańbyrdyń arasymen kelip, baiqatpai kirip ketken” bir beiittiń qulpytasyna myna egiz jol laiyq depti: «Halqymyz bul kisini súimedi ǵoi, Úitkeni ol amoralnyi tip edi ǵoi». Ekinshi “óz orynyn tappaǵan” kelesi bir  molaǵa jazylǵan eki jol: «Kil myqty, óńsheń alyp ainala eliń, Sen kimsiń, tanymadyq, qai bala ediń?».

Al abzaly tiri júrgen iaki ómir súrgen. Men sizge de, sizdiń oqyrmandaryńyzǵa da uzaq ómir tileimin. Aman júreiik.

Tilshi: Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken – P.Alpamys.

"Almaty aqshamy" gazeti