ٶمٸرٸ دە, ٶنەرٸ دە ەشكٸمگە ۇقساي بەرمەيتٸن, بٸلٸم-بٸلٸگٸ, ويىنىڭ وزىقتىعى جاعىنان دا ٶزگەشە بەلگٸلٸ اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ەسەنعالي راۋشانوۆ بۇل سۇحباتىندا بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, تولعاندىرىپ جٷرگەن تاقىرىپقا وراي توسىن وي ٶربٸتٸپ, پٸكٸر, ۇسىنىستارىن ورتاعا سالادى.
ول كەزدەگٸ الماتى باسقا ەدٸ
تٸلشٸ: ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەن سٸزدٸڭ جىل سايىن ٶزٸڭٸز سٷيٸپ جىرلايتىن كٷز ماۋسىمىندا جاس اقىنداردى ەرتٸپ كەڭساي قورىمىنا جەرلەنگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىنا زييارات جاسايتىن ەدەتٸڭٸز بارىن وقىدىق. ساۋاپتى ٸس ەكەن.
ە.راۋشانوۆ: جوق, ونداي ەدەتٸم جوق. جەلٸلەرٸڭ جەلدٸرتٸپ جٸبەرگەن عوي, شاماسى. كەڭسايعا بارىپ تۇراتىنىم راس, بٸراق, ەل باستاپ بارادى دەگەنٸ ەندٸ… اسىرا سٸلتەۋ. بەيٸتكە جالعىز بارعان دۇرىس… كٷزدە باراتىنىمدا دا ەشقانداي ليريكا جوق. ەرتەڭ قار ارالاس جاڭبىرلار باستالىپ كەتەدٸ, الماتىنىڭ لايساڭىندا ودان ەرٸ اق قار, كٶك مۇزىندا تاۋعا شىعۋ قيىن. كەڭسايدىڭ جولى قيىن جول. ونى قيىنداتقان ٶلٸلەر ەمەس, تٸرٸلەر. جاڭا ايتتىم عوي, جەلٸ-پەلٸڭدٸ وقىمايمىن دەپ. ۇزىنقۇلاقتان ەستٸپ جاتام, بٸرەۋلەر سول ينتەرنەتتە ارا-تۇرا مەنٸ ماقتايتىن كٶرٸنەدٸ, ەندٸ بٸر توپ داتتايدى دەيدٸ. داتتايتىنداردى تٷسٸنەم, ەرٸ ايايمىن, ال ماقتايتىنداردى تٷسٸنبەيمٸن. نە تاۋىپ ماقتايدى ەكەن, توبا?
تٸلشٸ: وسى جولى سٸزگە ەرٸپ بارعان جاس اقىندار تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز?
ە.راۋشانوۆ: ولار عاجاپ. بٶلٸپ-جاراتىنى جوق. جاڭاعى ايتقان شەرحان تالاپ, ايبول باتىر, فاميليياسى ەسٸمە تٷسپەي وتىر, بەكزات سمادييار, اسلان تٸلەگەن (مۋسين ەمەس), ەرٸبي-ەرٸبەك داۋىل (اتىنىڭ ٶزٸ كەرەمەت ەكەنٸن ايتىپ تۇرعان جوق پا, بي دە ٶزٸم, بەك تە ٶزٸم دەپ?), رەتبەك ماعاز (ماعاز, بٸراق, ماسانچي ەمەس), نۇرتاس تۇرعانبەكۇلى, تۇرسىنبەك باشار (باشار اسادقا تٷك تە قاتىسى جوق), جانداربەك جۇماعۇل, ەدٸلبەك دٷيسەنوۆ, ەلامان حاسەن, ايدىن بايىس… وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا مىقتى. كەيبٸرٸنٸڭ اتى-جٶندەرٸن شاتاستىرسام رەنجٸمەسٸن. ولار توبىن جازباي باسپاعا كەلٸپ تۇرادى, وعان مەن قۋانامىن.
تٸلشٸ: ولاردىڭ كەڭسايدان العان ەسەرٸ كەرەمەت شىعار?
ە.راۋشانوۆ: ەرينە, سولاي بولادى. كەزٸندە مەن دە كەڭسايعا اعالارىما ەرٸپ تالاي بارعانمىن. سول قادىر, تۇمانباي, ساعي, جۇمەكەن, سىراعاڭ, قۋاناعاڭ, عافەكەڭدەردٸڭ… ٶزدەرٸ بۇل كٷندە كەڭسايدا مەڭگٸ ۇيقىدا جاتىر. ەر بەيٸتتٸڭ ٶز مٸنەزٸ بار. مىسالى, ۇزاق ۋاقىت بارماي كەتسەڭ, تۇماعاڭنىڭ قۇلپىتاسى بٸر تٷرلٸ “ٶكپەلەپ” تۇرادى, قادەكەڭە تاس تٷيٸن دايىندالىپ بارۋ كەرەك, ەيتپەسە تابان استىنان تاۋىپ ايتىپ “شالقاڭنان تٷسٸرەتٸندەي” كٶرٸنەدٸ. ساعي مەن جۇمەكەن اعايلار مومىن, ”ي-ي-ي, اينالايىندار, كەلدٸڭدەر مە, امان-ەسەن جٷرمٸسٸڭدەر” دەپ كٷلٸپ تۇرادى. سىراعاڭا كٶپ سٶيلەمەۋ كەرەك. قۋاناعاڭ بەكزاتتىقتى ۇناتادى. ولپى-سولپى جٷرسەڭ, ابزالى بارماي-اق قوي. جاراسقان, تىنىشباي, جۇماتاي, دەۋٸتەلٸ… — بۇلار بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايدى.
ول كەزدەگٸ الماتى باسقا ەدٸ. سۋىق ەمەس ەدٸ. كەڭساي شاعىن بولاتىن. ونىڭ ٷستٸنە بٸزدٸڭ جاسىراق كەزٸمٸزدە قازٸرگٸ بەلگٸلٸ اقىن, زەرتتەۋشٸ بايبوتا قوشىم نوعاي, ول كەزدەگٸ فاميليياسى سەرٸكباەۆ بولاتىن, كەڭسايدىڭ ەتەگٸندەگٸ بٸر شاعىن كٶشەدە پەتەر جالداپ تۇردى, دەمالىس كٷندەرٸ جاستار سول اۋلاعا جينالىپ ٶلەڭ وقيتىنبىز, سوسىن كەميلەنٸڭ تاماعى پٸسكەنشە سىرتقا شىعىپ بەيٸتتەردٸ ارالاپ كەلۋشٸ ەدٸك. مەن ول كٷندەردٸ ۇمىتقام جوق.
كەڭساي ەرەكشە مەكەن. وعان بارىپ تۇرۋ كٸسٸنٸ ويلاندىرادى, كٶپ نەرسەگە باسقاشا قارايتىن بولاسىڭ, اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان كەزدەرٸڭدە سابىرعا شاقىرادى.
تامارا حانۋمنىڭ شىن اتى-جٶنٸن بٸلەسٸز بە?
تٸلشٸ: شەت ەلدەرگە جيٸ شىعاسىز عوي, ولاردىڭ دا ٶز كەڭسايلارى بار شىعار?
ە.راۋشانوۆ: يە, مەن قاي قالاعا بارسام دا سول ەلدٸڭ كٶنە بەيٸتتەرٸن كٶرۋگە ۋاقىت تابۋعا تىرىسامىن. ەسٸرەسە, ەۋروپاعا جولىم تٷسسە, ساياحاتىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸن مازارلارعا ارناۋ قاشانعى ەدەتٸم. مۇندا بٸر تىلسىم بار. فرانتسيياعا العاش بارعانىمدا سەنت جەنەۆە دە بۋا قالاسىنداعى ورتودوكس مازارستانىنا ارنايى سوقتىم. بالا كەزٸمنەن كٶرسەم دەپ جٷرەتٸنمٸن. ول تۋرالى كەزٸندە يۆان بۋنين تۋرالى ماقالامدا جازدىم دا. كەيٸنگٸ ساپارلارىمدا دا اتالمىش قالاعا بارماي كەتكەن كەزٸم جوق. ايتپاقشى, مەندە سول ساپاردا تٷسٸرگەن بٸر سۋرەت بار. كٶپتەن ساقتاپ كەلەمٸن. بۇل اسىلى كەزٸندە قىزىلداردان ٷركە كٶشكەن ورىس اقسٷيەكتەرٸنٸڭ قورىمى عوي, مىنا بٸر بايتۋعانوۆ دەگەن كٸسٸ, بەلكٸم, سولارعا ەرٸپ بارعان بٸر بەيباق بولار. بايتۋعان دەگەن ورىس بولمايدى, مٷمكٸن, تەگٸ قازاق شىعار دەپ سۋرەتكە تٷسٸرٸپ العام, قازاق ەكەنٸ راس بولسا, كٸم بٸلەدٸ, تۋىستارى تابىلىپ قالار. وسى سۋرەتتٸ گازەتتەرٸڭە شىعارساڭدار وڭدى بولار ەدٸ.
لوندونداعى ھايگەيت مازاراتىنا ارناپ اتاپ بارعانىمدا جولباستاۋشىنىڭ “سٸز كارل ماركسكە كەلگەن بولارسىز?”دەپ سۇراعانى ەسٸمدە قالىپتى. شىنىن ايتسام, مەن كارل ماركستٸڭ مۇندا جەرلەنگەنٸن بٸلمەۋشٸ ەدٸم. ھايگەيت كٶنە قورىمنان گٶرٸ دەمالىس پاركٸنە نەمەسە كٷتٸممەن ٶسكەن ورمانعا ۇقسايدى. سىڭسىعان تال-تەرەكتەردٸڭ اراسىندا اتاقتى ەل قۇددىس بالقاراعايى (سامىرسىنى) ٶسٸپ تۇر. پالەستينادان بۇل ماڭعا قالاي كەلٸپ, قالاي جەرلەسكەنٸن ەشكٸم ايتا المايدى. بيٸكتٸگٸ قىرىق, ەلۋ مەترگە دەيٸن جەتەدٸ. ەلٸبەك اسقاروۆ جازىپ جٷرگەن بٸزدٸڭ التايدىڭ الىپ سامىرسىندارىمەن تۇقىمداس, بٸراق, سورتى بٶلەك. “كەلەم شەريفتە” باياندالاتىن باياعى توپان سۋدىڭ كەزٸندە نۇح وسى اعاشتان كەمە جاساپتى دەگەن دە اڭىز بار. اسىلى سامىرسىن تۋرالى سٷلەيمەن پاتشا, نۇح پايعامبار جەنە ەلٸبەك اسقاروۆ بٸزدەن گٶرٸ جاقسى بٸلەدٸ.
تىنىشتىق. مۇندا قۇستار دا بٶلەك بٸر داۋىسپەن سايرايدى. مٷك باسقان قۇلپىتاستارعا ٷڭٸلسەڭٸز, الدى بەس جٷز جىل, سوڭى جٷز جىل بۇرىنعى جەدٸگەرلٸكتەر ەكەنٸن كٶرەسٸز. اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى چارلز ديككەنستٸڭ ەكەسٸنٸڭ بەيٸتٸ وسىندا. ول كەزٸندە انگلييانىڭ اتاقتى شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولسا كەرەك. بٸراق, ونىڭ بەيٸتٸنەن گٷل ٷزٸلمەيتٸنٸن مۇنداعى جۇرت بالاسىنىڭ ابىرويىمەن بايلانىستىردى. مارقۇمنىڭ ٶز ۋاقىتىندا نە جۇمىس ٸستەگەنٸن تاريحشىلار بولماسا, بىلايعى جۇرت بٸلمەيدٸ, قۇرمەتتەسە بالاسى ٷشٸن قۇرمەتتەيدٸ.
ستامبۋلدى قاق جارىپ ٶتەتٸن جالعىز ترامۆاي جولىن جاعالاپ وتىرساڭىز, وسمان پاتشالارى زامانىنداعى كٶنە بەيٸتتەردٸ كٶپتەپ كەزدەستٸرەسٸز. ولاردىڭ ارحيتەكتۋراسى بٶلەك ەڭگٸمەنٸڭ جەلٸسٸ. حريستيان ەلەمٸ ەدەتتە قايتقان كٸسٸلەردٸ شٸركەۋ ماڭىنا جەرلەسە, مۇسىلماندار مەشٸتتٸڭ ماڭىنا جەرلەگەن. وسىلاردىڭ بەرٸنە ورتاق بٸر ەرەكشەلٸك بار. ادامدار ٶلٸ ەرۋاقتاردى قادٸرلەۋ ارقىلى تٸرٸلەردٸڭ جيٸ سوعىپ, ٶزٸن- ٶزٸ قايتا تانيتىن بٸر مەكەن جاساعانىن بٸلدٸ مە ەكەن?
ستامبۋلدى ايتقان سوڭ ەسٸمە تٷسٸپ وتىر, وسىنداعى ارحەولوگييا مۋزەيٸندە ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ تابىتى (ساركوفاگ) تۇر. باعا جەتپەس اق مەرمەردان قاشالعان جەشٸك پٸشٸندەس تاس تابىت. ماڭىندا كەزٸندە “ەلەمدٸ ۋىسىمدا ۇستايمىن” دەگەن نەشەمە شىنجىر بالاق, شۇبار تٶستەردٸڭ ساركوفاكتارى قازداي تٸزٸلٸپ تۇر. ولاردىڭ كٸم ەكەنٸن جۇرت بٷگٸندە ۇمىتقان. مەنٸڭ ايتپاعىم ول ەمەس, مەنٸڭ ايتپاعىم, بٸر كەزدە جارتى ەلەمدٸ تٸتٸركەندٸرگەن الەكساندر ماكەدونسكييدٸڭ تاس تابىتىن وسىندا جەتكٸزەردە ونىڭ سٷيەگٸن ساۋدىراتىپ تٶگٸپ تاستاعان بولۋعا كەرەك, ساركوفاگتىڭ ٸشٸ بوس. دٷنيە جالعان دەگەندٸ بۇرىنعى شالدار وسىندايدى كٶپ كٶرگەن سوڭ ايتسا كەرەك. كٷندە تاڭەرتەڭ ەدەن سىپىرۋشى ەيەل “تۋۋ, ەسٸز قالعىر, وسى جەشٸككە-اق شاڭ جينالعىش ەكەن” دەپ قارعاپ- سٸلەپ, شاڭسورعىشىن دٷرٸلدەتٸپ تازالاپ جاتادى ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ تابىتىن. ول ەيەل بۇنىڭ كٸمنٸڭ ساركوفاگى ەكەنٸن بٸلمەۋٸ دە مٷمكٸن, بەلكٸم, بٸلەتٸن بولار. بٸلسە شە? ەسٸل ەسكەندٸر پاتشانىڭ سٷيەگٸ قاي سايدا قالدى ەكەن? ەربٸر پاتشا, ەربٸر پرەزيدەنت, ونى ايتاسىز, ەربٸر ەكٸم ٶزٸن ماكەدونسكييدەن كەم سەزٸنبەيدٸ, ەتتەڭ.
تاشكەنتكە بارا قالسام, شاعاتاي قابٸرستانىنا سوقپاي كەتپەيمٸن. ٶزبەك زييالىلارىنىڭ پانتەونى فارابي داڭعىلىندا. باس-اياعى بەس التى گەكتار عانا جەر, بٸراق, كەرەمەت اباتتاندىرىلعان. شاراف راشيدوۆ, ۋسمان يۋسۋپوۆ, عافۋر عۇلام, ايبەك, ابدۋللا قاھار, پٸرٸمقۇل قادىروۆ, باتىر زاكيروۆ, تامارا حانۋمدار وسىندا جەرلەنگەن. بٸر اۋىز سٶز, شاراف راشيدوۆتىڭ بەيٸتٸ تۋرالى. ول بٸر ەمەس, ٷش رەت قايتا جەرلەنگەن ادام. ەۋەلٸ ەسپەتتەلٸپ, ٶزٸ جاڭعىرتقان ەزٸم تاشكەنتتٸڭ قاق ورتاسىنداعى ٷلكەن الاڭعا قويىلدى. گورباچەۆتٸڭ بۇلعاعى باستالىپ, گدليان مەن يۆانوۆتىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەز ەدٸ عوي, ارادا كٶپ ۋاقىت ٶتپەي سٷيەگٸ ول جەردەن قازىپ الىنىپ, تۋعان جەرٸنە, جىزاق ۋەلەياتىنا كٶشٸرٸلدٸ. زامان تىنىشتالعان سوڭ كەشەگٸ ٶتكەن يسلام كاريموۆ ۇلت زييالىلارىن ارداقتايىق دەپ باستاما كٶتەرەدٸ. سٶيتٸپ, مارقۇمنىڭ مٷردەسٸن قايتا ارشىپ الىپ, شاعاتاي پانتەونىنا ەكەلٸپ قايىرا كٶمدٸرەدٸ. ال ٶزٸ بولسا, نەگە دٷر اتاقتى شاعاتايعا ەمەس, تۋعان جەرٸنە, اتا- انا, باۋىرلاستارىنىڭ جانىنان «ورىن الۋدى» جٶن ساناپتى. شىنىندا, نە ويلادى ەكەن? ال مىنا تامارا حانۋمنىڭ شىن اتى-جٶنٸ تامارا ارتەموۆنا پەتروسيان. بٸراق, حريستيان بولا تۇرا مۇسىلمان بەيٸتٸنە جەرلەۋدٸ ٶسيەت ەتكەن, بۇل جەيت سٸزدٸڭ ەسٸڭٸزگە بٸزدٸڭ گەراعاڭدى, گەرولد كارلوۆيچ بەلگەردٸ تٷسٸرمەي مە?
شاعاتايعا تاقاۋ بۇحارا جٶيتتەرٸنٸڭ دە قورىمى بار. وندا دا تٷپ-تٷزۋ تارتىلعان كٶشەلەردٸڭ ەكٸ بەتٸنە قاتار تٸزٸلگەن قۇلپىتاستاردى كٶرەسٸز. تٷپ-تٷزۋ تارتىلعان كٶشەلەرگە بٸز ەلٸ ورالامىز.
بٸز ٶزٸ قانداي ۇلتپىز?
مەنٸڭ شاعاتايعا ارنايى ات باسىن تٸرەيتٸنٸم — مۇندا قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتٸ, اكادەميك سۋرەتشٸ ورال تاڭسىقباەۆ پەن حان كەنەسارىنىڭ ۇرپاعى عالىم ناتاي كەنەسارين جەرلەنگەن. سەل جوعارىدا شايحانتاۋىردا تٶلەبيدٸڭ كٷمبەزٸ بار. ولاردىڭ قازاقتان كەتٸپ, نەگە ٶزبەك جەرٸنە سٸڭگەنٸ بٶلەك ەڭگٸمە. ەسٸرەسە, ناتاي كەنەساريننٸڭ تاعدىرى قازاق بالاسىن قاتتى ويلاندىرادى. ورال اعانىڭ قۇلپىتاسىن ەرتەرەكتە بٸر بارعانىمدا سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپ ەدٸم, مىناۋ سول. وعان ٶزٸ جانىنداي سٷيٸپ, تالاي سۋرەتكە تارتقان الماتىسىنان دە ەمەس, اتا-باباسىنىڭ ەجەلگٸ قونىسى سارىارقادان دا ەمەس, جەتٸ قييان جەر تٷبٸندەگٸ شاعاتايدان توپىراق بۇيىرىپتى. «ادامنىڭ باسى اللانىڭ دوبى» دەگەن بۇرىنعى شالدار. سول ساپار ناتاي تٶرەنٸڭ دە بەيٸتٸن سۋرەتكە تارتقانمىن. قاعازداردىڭ اراسىنان تابا الماي وتىرمىن. ەكٸ ارىستىڭ دا بەيٸتٸ ەرقاشان كٷتٸمدە. قاشان بارساڭ دا تاپ-تازا. ٶزبەكتٸڭ بٸزگە دەگەن قۇرمەتٸ وسىلاي بولعاندا, قازاقتىڭ ٶزارا سىيلاستىعى قانداي? بٸز ٶزٸ قانداي ۇلتپىز? ەندٸ سول تۋرالى بٸر اۋىز سٶز. جاسىراتىنى جوق, قازاق بەيٸتتەرٸ كٶبٸنە-كٶپ رۋلاستار قورىمى سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸر رۋدىڭ ادامدارى بٸر بٶلەك جەرلەنەدٸ. مەن مۇنى جاقسى دەمەيمٸن, جامان دا دەمەيمٸن. مەن مۇنى كەز-كەلگەنٸمٸز كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن شىندىق دەيمٸن. ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ەلٸمٸزگە قانداستارىمىز سەڭدەي قاپتاپ, سۋداي اعىلدى ەمەس پە? سول كٷندەردٸڭ بٸرٸندە تٶبەمٸزدەن جەي تٷسكەندەي ەسەر ەتكەن بٸر سۇمدىق ەلٸ كٷنگە جادىمىزدا. اجال قاشان ايتىپ كەلۋشٸ ەدٸ, شەت جەردەن «قازاعىم, ەلٸم» دەپ اڭساپ, شارشاپ ەرەڭ جەتكەن بٸر ازاماتتىڭ قارىنداسى كەنەتتەن قايتىس بولىپ, ەدەتتەگٸدەي اۋىل سىرتىنداعى بەيٸتكە جەرلەيدٸ. كٶپ ۋاقىت ٶتپەي قارالى ٷيگە بٸر توپ كٸسٸ ساۋ ەتٸپ كٸرٸپ كەلەدٸ. «ورالمان اعايىن, سەن بٸزدٸڭ بەيٸتكە قارىنداسىڭدى جەرلەپسٸڭ. بۇلاي بولمايدى. بۇل بٸزدٸڭ رۋدىڭ بەيٸتٸ». «ماعان نە ٸستە دەيسٸز, بۇل جاقتا مەنٸڭ رۋىمنىڭ بەيٸتٸ جوق قوي». «سەنٸڭ قىتايىڭدا (ەلدە ٶزبەكستانىڭدا, موڭعوليياڭدا, بەلكٸم, رەسەيٸڭدە — ەڭگٸمە وندا ەمەس) قانداي دەستٷر بارىن بٸز بٸلمەيمٸز, مىناۋ بٸزدٸڭ بەيٸت. وندا باسقا رۋدىڭ ادامدارى جەرلەنبەۋٸ كەرەك. سٶزدٸڭ قىسقاسى…». يە, سٶزدٸڭ قىسقاسى, ەڭٸرەگەندە ەتەگٸ جاسقا تولىپ وتىرعان قارالى ٷي ەرتەڭٸنە جاڭا قويىلعان جاس مٷردەنٸ قايتادان قازىپ الىپ باسقا قورىمعا كٶمۋگە مەجبٷر بولعان. بۇعان قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?! ۇلتى جٶيت كارل ماركس اعىلشىنداردىڭ اراسىندا, يرلاندييالىق وسكار ۋايلد فرانتسۋزداردىڭ قورىمىندا جەرلەنگەن. ەشكٸم جٶيت يزرايلگە, يرلاندىق دۋبلينگە جەرلەنسٸن دەگەن جوق. دەمەيدٸ دە. بٸزدٸكٸ نە تانتۋ? بۇل نە كٶرگەنسٸزدٸك? مۇنداي تەكسٸزدٸكتٸ, وسىنشالىقتى جابايىلىقتى, بۇنشالىق جاھيل ناداندىقتى قاي ەلدە, قاي ۇلتتا, قاي مەملەكەتتە كٶرگەنٸڭٸز بار? ادامدار ايۋاننان اجىراپ, العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىسقا ەنگەندە دە وسىنداي باسسىزدىققا بارماعان شىعار, قانشا دەگەنمەن ول ادام بالاسى عوي. قازاقستان جەر كٶلەمٸ بويىنشا ەلەمدە توعىزىنشى ورىندا تۇر. 2,7 ميلليون شارشى شاقىرىمنان ورالمان قىزعا بۇيىرعان شارشىداي عانا جەر سونشا داۋ تۋدىراتىنداي نە كٶرٸندٸ بۇل ەلگە? بٸر قىزىعى, سٸز بەن بٸزدٸ باسقارىپ, سٸز بەن بٸز تٶلەگەن سالىقتىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ وتىرعان رەسمي بيلٸك وسىنداي وسپادار وقيعالاردى كٶرسە دە كٶرمەگەن بولاتىنى نەسٸ? ەگەر ٶزدەرٸ تۋرالى اششى شىندىق ايتىلسا عوي, شابىنا شي جٷگٸرتكەندەي تۋلايدى. قۇدايشىلىعىن ايتۋ كەرەك, كەڭسايدا رۋ-رۋعا بٶلٸپ جەرلەۋ جوق. ٶكٸنٸشكە وراي, وندا قايتقان كٸسٸلەردٸ رەت-رەتٸمەن, بەلگٸلٸ بٸر جٷيەمەن قويۋ تاعى جوق. ەلبەتتە, بۇل تۇستا جەر رەلەفٸنٸڭ قيىندىعىن ايتىپ اقتالۋعا بولادى. تٷيەتايلى بەتكەيلەر كٸسٸ جەرلەۋگە قيىندىق تۋعىزارى حاق. بەلكٸم, ەۋەل باستا بۇل وسىنشالىقتى ٷلكەن ايماقتى الاتىن مازارستان بولادى دەپ جوسپارلانباعان دا شىعار. بٸرٸنشٸ كەڭسايداعى كەزٸندە «تسكوۆسكيي» اتانعان ايلاقتا عانا مٷردەلەر بەلگٸلٸ بٸر تەرتٸپپەن, جٷيەمەن جەرلەنٸپ, كٶگالداندىرىلعان, اباتتاندىرىلعان. پانتەونعا ۇقساسا تەك وسى بٶلٸك قانا ۇقسايدى. رايىمبەك بابانىڭ بەيٸتٸنٸڭ قارسى بەتٸندەگٸ كٶنە بەيٸتتە مۇحتار ومارحانۇلى ەۋەزوۆ, قانىش يمانتايۇلى سەتپاەۆتار, تاعى باسقا ۇلت زييالىلارى جەرلەنگەن.
تٸلشٸ: ال كەيٸنگٸ بەيٸتتەردٸڭ ورنالاسۋىنا كەلسەك شە?
ە.راۋشانوۆ: جوق, رايىمبەك داڭعىلىنداعى بەيٸت بۇل كٷندە جابىق. مۇحاڭا, قانەكەڭە, كٷلەش اپايعا تاعزىم ٷشٸن ارا- تۇرا باراتىندار بولماسا, ادام اياعى سيرەك.
ەڭگٸمە كەڭساي تۋرالى بوپ وتىر ەمەس پە, جوعارىدا ايتتىم عوي, قاي مەملەكەتتٸڭ, قاي دٸننٸڭ مازارلارىن كٶرسەڭٸز دە بٸر مولانى ەكٸنشٸ مولاعا مٸنگەستٸرٸپ, ٷشٸنشٸ بەيٸتكە باراتىن جولدى مٷلدە جاۋىپ تاستاۋ دەگەن جوق. مۇنداي رەتسٸزدٸك تەك كەڭسايدا عانا بار. ەسٸرەسە, سوڭعى جىلداردا كٸسٸ جەرلەۋگە جەر بٶلۋدٸڭ قانداي تەرتٸپپەن جٷرگٸزٸلەتٸنٸن تٷسٸنۋ قيىن بولىپ بارادى. مىسالى ٷشٸن دەپ ايتالىق, بەيسەنبايدىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقۋ ٷشٸن سەرسەنبايدىڭ بەيٸتٸن باسىپ-جانشىپ, دٷيسەنبايدىڭ مولاسىنان اتتاپ قانا جەتەسٸز. كەي تۇستا كٶش قۇلاش جەردٸ الىپ كٶسٸلٸپ جاتقان سەيسەنبايلاردىڭ بەيٸتٸن اينالىپ ٶتۋگە تۋرا كەلەدٸ. ونىڭ مولاسىندا ٷلكەن قۇلىپ تۇرۋى دا مٷمكٸن. بەينەكامەرا تاعى بار. وندا دا جەتە الساڭىز. تٸكە جولدار جوق. جابىلعان. سوڭعى جەرلەنگەن ادامنىڭ قورشاۋى بۇرىن جەرلەنگەن كٸسٸنٸڭ بەيٸتٸنە بارار جولدى بٶگەپ تاستايدى. قالاي بارساڭ, سولاي بار. ەڭ باستىسى, ٶزٸنٸڭ ەكەسٸنٸڭ (شەشەسٸنٸڭ, اعاسىنىڭ, اپاسىنىڭ, ت.ب) بەيٸتٸ كەڭٸرەك بولۋعا تيٸس, ٶزگەلەرگە قاراعاندا ايباتتىراق, ەسەمٸرەك, كٶرنەكتٸرەك بولۋعا كەرەك, باسقالارىندا شارۋاسى نە?
كەڭسايدا ٶزگە جۇرتتىڭ قورىمدارىنداعىداي بەيٸتتەردٸڭ اراسىنان جالعىز اياق سوقپاق قالدىرۋ جوق. سونىڭ ٷشٸن جۇرتتىڭ بەرٸ جولدىڭ جيەگٸنەن ورىن الۋعا تىرىسادى. ەگەر بەيٸتارالىق جولدار تارتىلسا, كٶگالداندىرۋ دا وڭايىراق بولار ما ەدٸ. بٸر كەزدەرٸ كٶلٸك اينالۋ ٷشٸن, تەحنيكالىق قاجەتتٸلٸكتەر ٷشٸن ارنايى قالدىرىلعان اينالمالار جىل سايىن تارىلىپ بارادى. الدا-جالدا قىستى كٷنٸ بارىپ, اڭداۋسىز تار «كٶشەگە» تٷسسەڭٸز اينالىپ شىعا الماۋىڭىز ەبدەن مٷمكٸن. جولدار مۇندا تۇيىقتالىپ قالعان.
100 مىڭ دوللارعا كٶتەرٸلگەن بەيٸتتە جاتقان ادامنىڭ حالىق ٷشٸن نە ەڭبەك سٸڭٸرگەنٸ تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. «اقشا مەنٸكٸ, قالاي, كٸمگە, نە ٷشٸن جۇمساسام ەركٸم, مەندە كٸمنٸڭ نە شارۋاسى بار?». ال نە دەيسٸز? ونىڭ ەتەگٸندە ەلەۋسٸز قالعان قوڭىرقاي عانا تٶمپەشٸكتٸڭ استىندا ۇلتىم دەپ ٶتكەن اسا دارىندى قالامگەر نەمەسە كەمەڭگەر عالىم جاتقانىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە بٸز سوڭعى جىلدارى جازۋشى قاۋىم مەن ٶنەر, عىلىم ادامدارىن زييالى قاۋىم دەپ تانۋدان گٶرٸ, پايداسى دا, زييانى دا جوق, سٷيكٸمٸ از, جالىنىشتىلاۋ, جاقىبايلاۋ, جالپوشتاۋ بٸر توبىر دەيتۇعىن پٸكٸر قالىپتاستىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس.
قالا قازىناسىنان جىل سايىن كەڭساي قورىمىنا ارنايى قارجى بٶلٸنەدٸ. ٶزٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ, جۇمىسكەرلەرٸ, قاداعالاۋشىلارى بار. بۇل جەردە قارجى قايدا كەتتٸ دەپ داۋ شىعارعىمىز جوق, ونىڭ زاڭعا سەيكەس جۇمسالاتىنىن قاداعالاۋشى ورىندار بار جەنە ولار ٶز جۇمىستارىن بٸلەدٸ دەپ ويلايمىز. تەكسەرۋ, قاداعالاۋ بٸزدٸڭ ٸسٸمٸز ەمەس. بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز, قايتقان كٸسٸلەردٸ اقتىق ساپارعا جٶنەلتۋ, ولاردىڭ «باسىن قارايتۋدا» بٸرٸزدٸلٸك كەرەك, جٷيە كەرەك. قاي كٶلەمدەگٸ جەرگە قانشا كٸسٸنٸ جەرلەۋگە بولادى, بەيٸتتەردٸڭ اراقاشىقتىعى قانداي بولۋعا تيٸس, تازالىق, اباتتاندىرۋ پروبلەمالارى ارنايى قاراۋدى, تالقىلاۋدى كەرەك ەتەدٸ.
وسمان پاتشالارى تۇسىندا مارقۇمنىڭ «باسىن قارايتۋ» بەسەكەگە اينالعان كٶرٸنەدٸ. قابىر باسىنا نەشە تٷرلٸ كەرەمەت قۇلپىتاستاردان باستاپ زەۋلٸم سارايلار دا سالىنعان. اباي ايتاتىن بەكەر مال شاشۋدىڭ ٶزٸ. كەيٸن مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك بۇل سالادا دا تەرتٸپ ورناتقان كٶرٸنەدٸ. قازٸر تٷرٸك مولالارى ستاندارتتالعان, اياداي عانا جەر, وعان قويىلار قۇلپىتاستىڭ مٶلشەرٸ دە شاقتاۋلى. بەيبەرەكەت تاسىپ-تٶگٸلۋ, «اتتان قالما, بايتالىمداپ» جارىسا شابۋ مۇندا اتىمەن جوق. اسىلى ٶلگەن كٸسٸگە بٸزدەن كەرەگٸ التىنداتقان اق ساراي ەمەس, اق كٶڭٸلدەن وقىلار دۇعا بولسا كەرەك, تاپ قازٸر ياكي باس-باسىمىزعا بي بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا ونى ايتساڭ قازاققا سەنەن اسقان دۇشپان جوق.
«كٸل مىقتى, ٶڭشەڭ الىپ اينالا ەلٸڭ, سەن كٸمسٸڭ, تانىمادىق, قاي بالا ەدٸڭ?»
تٸلشٸ: قازاق پانتەونى تۋرالى ەڭگٸمە كٶپ. سوڭعى كەزدەرٸ وعان بٶلٸنەتٸن قارجى جاعدايى كٶبٸرەك سٶز بولۋدا. بۇعان قالاي قارايسىز?
ە.راۋشانوۆ: بٸز قارجى مامانى بولماعاندىقتان, بۇعان ماردىمدى بٸر سٶز الىپ قوسا الماسپىز. ەرتە مە, كەش پە, ونىڭ سالىناتىنى اقيقات. بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭ بۇل تۋرالى ناقتى ەڭگٸمە قوزعايتىن بولامىز. مەن ريمدەگٸ بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ 126-جىلى ادريان قاعان سالدىردى دەيتٸن پانتەوندى دا, جوعارىدا ايتتىم عوي, پاريج پانتەونىن دا كٶردٸم. قاي-قايسىسى دا ۇلت زييالىلىرىنىڭ مەڭگٸ قونىسى رەتٸندە مەلٸم. وسىلاردىڭ اراسىندا ماعان ەرەكشە ۇنايتىنى — تبيليسيدەگٸ متاتسيميدا پانتەونى. ەۋەلٸ مۇندا پيروسمانيدٸڭ بەيٸتٸن ٸزدەپ بارعانمىن, تابا المادىم. سٶيتسەم, ونىڭ بەيٸتٸ جوق ەكەن. بۇل تۋرالى تاعى بٸردە ايتارمىز. قازٸر ونى كەڭساي تۋرالى سٶزگە ارالاستىرمايىق. متاتسيميدادا گرۋزييانىڭ اتاقتى اقىن-جازۋشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ جەرلەنگەن. كەزدەيسوق كٸسٸلەر جوق. كەزٸندە اتا داڭقىمەن سٶز ٶتەدٸ, ماتا داڭقىمەن بٶز ٶتەدٸنٸڭ كەرٸمەن جاقىندارىن وسىندا جەرلەۋگە ومىراۋلاي كٸرٸسكەندەر از بولماسا كەرەك. ەل وعان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولعان. سول ەدەت ەلٸ كٷنگە ساقتالىپ كەلەدٸ. ەدەتتە, گرۋزيندەر بٸرٸنشٸ كەزەكتە اقىن-جازۋشىلار دەپ بٶلٸپ, ارناپ اتاپ ايتادى. ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازٸرگٸ بٸزدەگٸدەي گرۋزيندەردە دە «ۇلت نەگە اقىندار مەن جازۋشىلاردى العى پلاندا ۇستاۋى كەرەك?» دەگەن كەرٸتارتپا ەڭگٸمەلەر بولسا كەرەك. ەرتە زاماننان قالىپتاسقان ەسكٸ جۇرت, كٶنە مەدەنيەت يەسٸ رەتٸندە گرۋزين قوعامى جاڭا بايشٸكەشتەر مەن ولاردى قورعايتىن باسشىلىققا ەلدٸڭ ەسٸنەن كەتپەيتٸندەي عىپ جاۋاپ بەرگەن. يە, قوعام ەرتٷرلٸ كەزەڭدە ەرتٷرلٸ جىلدامدىقتا, سانقيلى مورالدى, تٷرلٸ ەدەپ احلاق, تانىم بٸلٸكتٸ ۇستىن عىپ داميتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەسٸرەسە, بٸز سەكٸلدٸ حالىقتاردا…
ەلبەتتە, قوعام جاڭارادى.
ەلبەتتە, كٶپتەگەن قۇندىلىقتار قايتا ەكشەلەدٸ.
ەلبەتتە, قازاق قوعامى ەلباسىمىز ايتقانداي, مەڭگٸلٸك ەلگە اينالادى.
زامان دەگەنٸڭٸز سان ٶزگەرەدٸ, ٶزگەرمەسە قۇبىلادى, ول ەلٸمساقتان سولاي. تاريح قىزىق. كەيدە ٶتە قايعىلى. ۇلت پانتەونىنا كٸمدەر قويىلادى دەگەندە اسىعىس شەشٸم قابىلداعان ەلدەر كەيبٸر كٸسٸلەرٸن كەيٸن قايتا جەرلەگەن… كەرٸسٸنشە, كەيدە ٶز زامانىندا قادٸرلەنبەگەن تۇلعالاردىڭ مەيٸتٸ جەر تٷبٸنەن ەكەلٸنٸپ, قايىرا پانتەوننان ورىن تاۋىپتى. جاڭا عانا شاراف راشيدوۆتى ايتىپ ٶتتٸم عوي. كٶنە گرەك پوەزيياسىندا ەپيتافييا دەگەن جانر بولعان. ەدەتتە, تٷزۋ تۇرماي, قارشىعاداي قايرىلىپ ساتيراعا قاراي بۇرىلىپ تۇرادى. سونىڭ بٸر-ەكەۋٸن مەن دە اۋداردىم. مەنٸڭ اۋدارمام ۇناماسا وقىماسسىز, ۇناسا پاتشا كٶڭٸلٸڭٸز بٸلسٸن دەيمٸن داعى… مىسالى, ەسكٸ گرەكتەر پانتەونعا “ جاڭبىر جاڭبىردىڭ اراسىمەن كەلٸپ, بايقاتپاي كٸرٸپ كەتكەن” بٸر بەيٸتتٸڭ قۇلپىتاسىنا مىنا ەگٸز جول لايىق دەپتٸ: «حالقىمىز بۇل كٸسٸنٸ سٷيمەدٸ عوي, ٷيتكەنٸ ول امورالنىي تيپ ەدٸ عوي». ەكٸنشٸ “ٶز ورىنىن تاپپاعان” كەلەسٸ بٸر مولاعا جازىلعان ەكٸ جول: «كٸل مىقتى, ٶڭشەڭ الىپ اينالا ەلٸڭ, سەن كٸمسٸڭ, تانىمادىق, قاي بالا ەدٸڭ?».
ال ابزالى تٸرٸ جٷرگەن ياكي ٶمٸر سٷرگەن. مەن سٸزگە دە, سٸزدٸڭ وقىرماندارىڭىزعا دا ۇزاق ٶمٸر تٸلەيمٸن. امان جٷرەيٸك.
تٸلشٸ: ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن – پ.الپامىس.
"الماتى اقشامى" گازەتٸ
