«Kúz aspany kúńgirt, bulyńǵyr. Aýada dymqyl syz bar. Tań salqyny qazir kúzdiń sýyq jeline ainalǵan. Mańaida qyzaryp solǵan qýrailar kóp kórinedi. Búrinen aiyrylǵan tobylǵy da qýqyl reńdi. Uzaryp sarǵaiǵan seleý men bozǵyl kóde, jýsan – bəri de jel lebinen qaltyraidy. Bas shulǵyp, elbek qaǵady. Qara jel qýǵan qańbaq ta Erəliniń keń jazyǵynda kóp bulańdap, tynymsyz kezip, josyp ótedi. Tań jańada atqan. Salqyn túnniń qalyń shyǵy júrginshilerdiń attarynyń tuiaǵyn jyltyratyp, shashasyna sheiin sýlandyrǵan».
1980 jyldardyń bas kezi edi...
Bir kezde Jənibek han saldyrdy deitin altyn təjdi Astrahan shaharynan beri qarai búginde qazaq jeri. Əri qarai ormandai qalyń orys tur. Babalar «Qairan da meniń Edilim, men qalmadym, sen qaldyń» deitin Ana Edildiń bir saǵasy – Bozań. Sýretshi tabiǵattyń Bozańnan óterde jeti boiaý salǵan qorjyny qapiiada sýǵa aǵyp ketip, beri qarai sozylyp jatqan mań dalany əbeqońyr túspen shimailai bergen sekildi. Onyń ústine tań atqaly sebelep turǵan myna bir sýyq jańbyr da jerdiń miyn shyǵaryp, Muhańnyń, Muhtar Əýezovtiń «Abai joly» romanynda aitylatyn kúńgirt, bulyńǵyr aspan eńseńdi eze túserdei. Muhań sózben salǵan osy bir sýretti ishtei qaitalaýmen sovhozdan sovhozǵa ótip Gýrevke kele jatyrmyz. Edildiń joǵarǵy salalaryndai syńsyǵan orman, kókorai shalǵyn munda az. Ər jer, ər jerde jalǵyz-jarym jeke ósken sekseýil men jetim buiyrǵyn qaraýytady, jerdiń betine shyqqan jarasyndai bop, oidym-oidym ala sor alystan aǵarańdaidy. Gýrevke jetkende tabiǵat sizdi asa kóńildendire almaidy.
Gýrevtiń ol kezde, shynyn aitsaq, qala siqy shamaly. Jer asty sýlary tym jaqyn bolǵandyqtan ba – kósheniń tal-teregi biik bop óspeidi, shermish baladai jataǵan. Əsem jaratylystan góri əljýaz tarbiǵan-tarbiǵan aýrýshań bir əlemniń ishine kirip ketkendei kóńiliń əlem-jəlem bolady. Qarashanyń qaq ortasy bolsa da biz toqtaǵan úidiń dəlizinde sary masa órip júr, jertóleden qolqańdy qabatyn jaman iis keledi. Ol kezde Qazaqstan oblys ortalyqtarynyń arasynda eń nashar qalalar Gýrev pen Qyzylorda edi. Gýrevte adam kóz tastap qaraityn jalǵyz ǵana ǵimarat bar – ol da bolsa orystyń shirkeýi eken deidi jolserik orys jýrnalist terezeden syrtqa qar- ap. Onysymen qoimai taǵy da, perdeni ashyp shirkeýge bara jatqan kempirlerge «S parazdnikom Vas, ved, segodnia Gýrev den» dedi aiqailap. «Znaem, synok, znaem» deidi kempirler kóńildenip. Qarasha aiynyń 28-in orystar «Gýrev kúni» dep erekshe qasterleitinin keiin bildim. Dəl osy kúni qar tússe ol qashan kún jylynǵansha jatady deidi eken. Taǵy birde «Ala baital mingen Gýrii jyn-shaitannyń bərin jerge tyqty» dep te jorityn kórinedi.
Ala baital deitin sebebi – bul aida qar túsýi múmkin, qar túspegen kúnniń ózinde shóp basyn qyraý shalary anyq. Jer ala deitin shaq osy. Qara altynnyń Otany atanǵan qairan aimaqtyń myna ahýaly shynynda aianyshty edi. «Qaitemiz, óz bailyǵyń ózińe buiyrmasyn» degen qarǵysqa ushyraǵan el bolar- myz, əste» deimiz ishtei.
Bizdiń qazaqtyń «Qarasha keledi, jaqsylyqqa baqsa betegeden biik, jýsannan alasa keledi, jamandyqqa baqsa qary men jańbyry talasa keledi» deitin aiy osy ai. Baiqap otyrsańyz, kóshpeli el on eki aidyń eshqaisysyn da jamandamaǵan. Qarasha turmaq, qaharly qańtardyń ózinen jylylyq taýyp, qystyń jazǵa bergisiz mai tońǵysyz kúnderi dep súisinedi.
Súisine bilgenge ne jetsin. Sol jyly Gýrevtiń aiaq alyp júrgisiz batpaq kóshesin keship kele jatyp, Jaiyq boiynda ósip turǵan jalǵyz túp talshyn aǵashyn kórgenim esimde. Shýly qalada kútpegen jerden eski tanysyńdy kezdestirgende əýeli abdyrap qalasyń ǵoi, səlden soń qushaqtar aiqasa ketedi. Jalǵyz talshyndy kórgende dəl sondai kúi keshtik. «Jazǵan-aý, sen munda qaidan júrsiń?». Muny men aittym ba, joq ol aitty ma? Əste, men aitqan bolarmyn, sebebi talshyn aǵashyn Jaiyq boiynan kezdestirdim deseńiz tabiǵattan azdy-kópti habary bar adamnyń eshqaisysy senbes edi. Əste, sol zamandaǵy jas natýralister stantsiiasy túlekteri me, əlde soltústik jaqtan ne Kavkazdan kóship kelgen aǵaiyndardyń biri əkelip otyrǵyzyp, kútip baptady ma eken – əiteýir surǵylt túman basqan sýyq keshte súp-sur úilerdiń arasynan narttai janyp shyǵa kelgen talshyn eski tanystai kózge ottai basyldy. Ol – bir jylda túsin úsh ret ózgertetin aǵash. Kóktemde jańǵaqtyń japyraqtary siiaqty jaiylyp ósedi de, qyzyl kúreń túske enedi, jaz ortasynda ashyq kók, kúzde sary altyndai jarqyrap alystan kóz tartady. Osynyń bəri bir aǵashqa tən boiaýlar ekenine senýdiń ózi qiyn. Qarashada talshyn jańǵaǵy pisip, jerge tógiledi. Búginde Al- matyda talshyn kóptep otyrǵyzyla bastady. Mysaly, sońǵy tórt-bes jylda tartylǵan əl-Farabi dańǵyly jaǵasynyń eki beti qaz-qatar talshyn. Kútimi təýir bolsa taǵy birer jyldan soń shyrqap kókke jaiylyp, shynardai sulý bop boi túzep keteri sózsiz. Sodan beri talshyn dese Kiev te, Almaty da, Bishkek te, Stambýl da emes, sonaý it arqasy qiiandaǵy Gýrevte kórgen jalǵyz aǵash esime túsedi. Adamnyń basy – Allanyń doby deidi. Adamnyń kóńili she? Kútpegen jerden jolyqqan jetim tal kóńil kúiimdi kóterip jibergeni esimde. Men endi qarashanyń óńi qap-qara emes, bunyń da ózine tən túrli boiaýlary, alýan naqysh-sazdary baryn oilai bastadym. Sol kúni keshke Jaiyqtyń tómengi aǵysynan aqqýlar ushyp ótkenin estidim. Ol jyldary aqqýlar búgingidei Mańǵystaý jarty aralynda qystamaityn. Sulý qus, qupiia jumbaq qus ińkər kóńildi odan saiyn yntyqtyrýshy edi. Qaida qystaidy olar, qaidan keledi bizge?
Sol Gýrev búginde aidyndy Atyraý shahary bop adam tanymastai ózgergen. Uly ózgeristiń basynda qazaqtyń aimańdai azamaty Imanǵali Nurǵaliuly Tasmaǵambetov turǵanyn búkil Alash biledi. «Bolar istiń basyna jaqsy keler qasyna», qolǵa alsa bitpeitin sharýa bolmaidy eken. «Bu dúniiada eki qala eshqashan kógermeitin bolsa biri Gýrev» degen sóz əsheiin bozada aitylar bos sózdiń biri boldy.
Sol joly biz qalanyń sary masasyna talanyp kele jatyp osy aida Altai men Jetisý taýlarynda shybynsyz jaz ótip, altyn kúz saparyn aiaqtap, qys keletinin oiladyq. Adam qysty da saǵyna ma eken? Saǵynady. Qarashanyń qara laisań joly, sýyq jańbyry jalyqtyrǵanda aq qar japqan taýlardy ańsaisyń. Taýlar qai kezde de ədemi.
Qypsha bel ózen jaqta anaý,
Sairady sol qus til bezep.
Qylamyqtaǵan aq qar-aý,
Kidire turshy bir mezet
Qaitpaityn shaqty saǵynyp,
Qaiǵysyn shegip armannyń,
Qarasha qaryn jamylyp
Qamyǵyp ənge salǵan kim, –
desek, ol qus, əlbette sýshylqara. Sýshylqara ózende muz qatqanda kelip, sýyq sýǵa súńgip qorek izdeitin erekshe qus. Osy bir aq tós qońyr torǵai týraly əńgime de, ańyz da kóp.
Qarashada keletin tek bul ǵana emes, sondai-aq qaishy aýyz, əsemshymshyq, sýyqtorǵai, saryshymshyq, shekildekter alystan kelse, sańyraý qur, shil, tentekqus, sarytorǵai, qaraqur, qarǵa, saýysqan, torǵailar qystap qalady. Degenmen, jazdyń ketkeni bilinedi. Alda ne kútip tur? Kóńil alań. Əldeneni kútesiń, saǵynasyń.
Kóp aǵanyń arasyndaǵy jalǵyz qaryndastai aiaýly Jaiyq, aq Jaiyq aǵady bulańdap.
Iə, qarashada qaitatyn qustar qaityp bolady. Bul əlimsaqtan əlbette aian jəit. Al endi qarashada bizdiń ólkemizge keletin qustar bar desem sener me edińiz? Qarashany keide «jyldyń óliarasy» dep te ataidy. Jyldyń óliarasy osy kezeń bolsa, aidyń ólirasy degen ne? Osy týraly bir aýyz sóz. Qazaq jańa ai týardan burynǵy úsh kúndi óliara deidi. Jańa ai degenimiz búgingi siz ben biz qoldanyp júrgen kúnparaqqa sai kelmeidi. Bul jerde qiiaqtanyp týatyn jartykesh Aidy (keibireýler shatasyp júrgendei on besinen tolǵan Aidy emes) aityp otyrmyz. Osy úsh kúnde aspandaǵy Ai kórinbei «jasyrynbaq oinap» jatady. Osy úsh kúnde kóbinese kún raiy buzylady. Mysaly 2014, 2016, 2017-jyldardyń qarashadaǵy óliaralary osyndai kúrt qubylýlarymen este qaldy. Biraq byltyrǵy jyly Almatyda, qara- shanyń kún raiy jiyrma toǵyz, otyz dəreje ystyq bop bastaldy da, on altysy kúni azdaǵan qar aralas jańbyr jaýdy. Ertesine qaitadan ashylyp ketkeni esimizde. Shymkentte turatyn juldyzshy Nurǵabyl Qozybaidyń esebi boiynsha osy aidyń 23-i ne 24-inde Ai men Úrker bir syzyqtyń boiymen júrip kelip, bir birimen bet- tesedi. Toǵys degenimiz osy. Ekeýi ótken aidyń iaki qazannyń 25-i kúni toǵysty. Bul esepke daý aitýshylar bolsa, tyńdaýǵa əzirmiz. Bir adamnyń esebinen góri eki adamnyń esebi ərqashan da týra shyǵady ǵoi. Nurǵabyl aýa raiyn baqylaýmen otyz jyldan beri ainalysady. Qazir ol marqum Nazarbek Qojamseiitovten keiingi birden bir juldyzshy bop tanylyp júr. Boljamdary kóbinese dəl kelip jatady. Alǵashqy maqalalary kezinde respýblikalyq «Zerde» jýrnalynda jariialanǵan kezden bastap-aq ol el nazaryna ilikti. Búginde kóptegen sharýalar Nurǵabyldyń esebine júginedi.
Biz toǵys týraly kelesi maqalalarymyzdyń birinde basqa da esepshilerdiń boljamdaryna qulaq túre otyryp keńirek aitatyn bolamyz. Shyǵys filosofiiasynda qarǵystyń jamany «ótpeli kezeńde ómir súrgeisiń» degen eken. Qarasha baiǵus, sol aitpaqshy, «mende jazyq joq, bar kúnəm sonda – óliara kezeńdi atqarý maǵan nəsip bolǵany» degendei kóz jasyn kóldetip uzap barady. Osy kezde onyń qaiǵysyn jeńildete, qaiǵyǵa demeý bolaiyn, kóńilin sergiteiin degendei alystan ushyp jetetin bir qus bar. Onyń aty – samyrqus. Osy bir alasapyran shaqta aldyńnan shyǵatyn samyrqusty Jaiyq boiynan qansha izdesem de kórmedim. Ədette qarasha aiynda olar sheten dənderimen qorektený úshin qaptap ushyp keletin. Qomaǵailyǵy sonsha, tətti dənge qunyǵyp ketip kúpti bop qalady da, aǵash basynan jerge top etip qulaidy. Syryn bilmeitin adam ólip qalǵan eken dep oilaýy múmkin. Biraq, ol tiri. Dənekke túiilip demi jetpei jerge qulady. Səlden soń kishkentai ǵana asqazany úzdiksiz jumys istep, tal qorekti jyldamdata qoryta bastaidy, uzamai qus esin jinap qaita usha jóneledi. Əsirese, balapan samyrqustar toiǵanyn bilmeidi.
Samyrqus kelse sən keledi,
Samyrqus kelse ən keledi.
Myrzashól qazaqtarynyń «Qarasha topar aiaq súiretilgen, Kiredi jylan inge iretilgen» deituǵyn kezi bul. Basqa aimaqtarda jylan inine qyrkúiek óte-aq kirip alýy múmkin. Jylannyń ýy shoqtai, qany muzdai. Onyń dene qyzýy syrtqy ortanyń qyzýyna bailanysty. Kún ysysa ol, babyna keledi, ýy kúsheiedi, aýa salqyndasa kerisinshe əlsireidi. Bul aida kún qyzýy bar bolǵany 15 dərejede bolsa jylan jutqan asyn qoryta almai, əlsirep jatady, al 10 dərejede ǵana bolsa əreń qozǵalady, 2-3 ǵana dəreje jylyda iretilip, belin jaza almai jatyp qalýy əbden múmkin, kún jazataiym 4-6 dərejege sýytsa sereiip qatyp qalýy kədik. Budan jylan tek kún ystyqta ǵana ómir súredi eken degen toqtam shyqpaýy kerek, shamadan tys ystyq ta ol úshin qaýipti. Mysaly, ǵalymdar 43 dəreje ystyqta kún kózinde qal- ǵan jylandardyń jappai qyrylǵanyn baqylaǵan. Myrzashól demekshi, bul aimaqta keshegi keńes zamanynda maqta jinaý naýqany qarashanyń orta shenine deiin jalǵasatyn. Bul iske jappai jumyldyrylǵan mektep oqýshylary oqý baǵdarlamalarynan kóp artta qalyp keldi. Nətijede bilim sapasy tómendeitini daý týdyrmasa kerek. Búginde maqta jinaýǵa «jappai jumyldyrý» ədisi joq. Ońtústik diqandarynyń arasynda «qyryqpa qaýyn» atalatyn qaýyn túrimen (El arasynda «Dúniiada shyryn qaýyn qyryqpa deimin, Qyryqpańyz júdə unamdy jurtqa deimin, Qyryqpańyz syqpańyzben taiar bolsa, Ne bopty ushyrardai jutqa deimin» deituǵyn óleń bar) «qara darbyz» nemese «kúz tarbyz» deituǵyn qarbyz túrin de osy kezde jinai bastaidy. Bul ekeýin jer emip ósken aǵaiyndar ainytpai, buzbai saqtap kelip jańa jyl meiramynda dastarhan məzirine qosady. Təshkenniń Alai bazarynda ózbek aǵaiyndar osy eki sortty naýryz meiramynda da satyp turady.
Jiyn-terimniń tolyq aiaqtalar kezi osy kez. Kóne Rim qaǵanatynda, tipti odan arǵy Vavilon elinde de qarashany «salyq aiy» dep atapty. Nege degende, naýqan aiaqtalǵannan keiin túsim-paida, ziian-shyǵynnyń esep qisaby bezbendeledi emes pe? Abai «Qarashada ómir tur, Toqtatsań toqsan kóner me, Arttaǵy maida kóńil júr, Jalynsań qaityp keler me?» deidi. Kúz kelse adam nege osy oishyl bop ketedi ek- en degen saýalǵa eshkim jaýap bergen joq. Eń bastysy, kisiniń ózine qoiar suraǵy kóbeiedi. Kóbeigen saiyn jaýap tabylmaidy. Abai aitpaqshy, jalynsań da. Shynyńyzdy aityńyzshy, solai emes pe?
Esenǵali RAÝShANOV
