Dúniede uiyqtamaityn eki qala bolsa biri Parij. Aqyndar ony «álemniń astanasy» deidi. Osynaý jaýhar shahardyń júregindei Kelisim alańy qai kezde de halyqqa lyq toly. Elisei jolymen kelip quiylyp jatatyn eldiń esep-qisaby joq. Álem qalalarynyń qai-qaisysynda da bir siqyrly núkteler bolady. Qashan kelseń de, qansha ret kelseń de sol siqyrly álem sizdi ózine tartyp turady. Men sizderge búgin Býnin týraly aitpaqshymyn. Álbette, jerine jetkizip aita almasymdy, jeken sýyn túgel adaqtai almasymdy bilemin. Ol múmkin emes. Meniki sheshingen sýdan taiynbastyń keri ǵana. Talpynbasań taǵy pále, ózińdi óziń jep bitesiń.
Onyń jarty ómiri osynda súrginde ótti. Osynda óldi. Tarihshylarynyń aitýynsha ol kezinde osy alańda demalǵandy unatady eken.
Kelisim alańy, ásirese, tań aldynda airyqsha sulýlanyp ketedi. Bul kezde shyǵys bette Sholpan juldyz sónedi. Aspan arýy óz sulýlyǵyn osy alańǵa berip bara jatqandai. Juldyzdardyń sáýlesi alystaǵan saiyn alań nurlana túsedi. Parij máńgi oiaý. Parij kirpik ilmeidi. Bul sýretti Býnin talai ret kórdi. Bul alańǵa kim kelip kim ketpegen? Munda ne ótpedi?! Munda Mariia de Antýanetta hanshaiymnyń basy alyndy. Tek hanshaiymnyń ǵana ma? Tań aldynda osy jerde Mariianyń elesi júredi jáne ol tek shyn súigenderge ǵana kórinedi desedi. Bir kezderi Parij ǵashyqtary azanmen osynda toptasady eken. Jeter. Býninge onyń eshqaisysy da qyzyq emes edi. Úkim oqylyp, alańnyń qaq ortasynda ajal oshaǵy atalaǵan jerge kele jatqanda Mariia de Antýanetta ańdaýsyzda jendettiń aiaǵyn basyp ketedi. «Ǵafý etińiz, mse, men baiqamai qaldym, – deidi názik úndi hanshaiym burylyp, – táńiri jarylqasyn, keshire kórińiz». Jendet ne dedi, ony eshkim bilmeidi. Endi bir qas-qaǵym sátten soń dúnieni sulýlyǵymen, aqyldylyǵymen tańqaldyrǵan tańǵajaiyp áieldiń basy jerde domalap jatty... Býninge hanshaiymnyń sońǵy sózderi qatty áser etetin. Bireýler bul sózdi aitqan ol emes, aǵylshyn hanshaiymy Anna Bolein dese de Býnin moiyn burǵan joq. Ol sulýlyqty, tákkápparlyqty, tazalyqty jyrlaýmen ótti. Las, turpaiy, topas Reseiden ketýine de sol asyl murattar sebep boldy. Býnin úshin Parij túk te «Nótiǵ dám de Páǵi» emes edi. Ol úshin Parij Elisei alqaby, Fanteblo, Lývr, Sena kópirleri, altyn kúmbez aq shirkeýler, san jetpes restorandar men kafeler, klýbtar men teatrlar, sosyn, árine, «náziktigi sonsha, bir jutym sýmen jutsa bolardai» (Bedil shaiyr) qypshabelderden de buryn Mariia de Antýanettanyń ajal aýzynda turyp aitqan álgi sózderi bolatyn. Bálkim, bul oidan qurastyrylǵan áfsana shyǵar. Basy kesiletin áieldiń ne aitqanyn tyńdap turǵan kim bar edi deisiz? Múmkin, rasynda da solai bolǵan shyǵar. Biraq,onyń eshqaisysy da mańyzdy emes. Aqyn ózine kerekti álemdi ózi jasap alady. Resmi bilik qurǵan qurylymdardyń oǵan kóbine unamaityny da sodan. Úiden jalyqsa Býnin ylǵi da Kelisim alańyna tartýshy edi deidi zamandastary. Onyń ómiri osy eki aralyqta iaki Parijden Grass aimaǵyndaǵy ataqty «Belveder» villasyna kerisinshe Grasstan Parijge qatynaýmen (Kelisim alańyna) ótti. Esil ómiri. 1920-jyly Parijdegi Jak Offenbah kóshesinen shaǵyndaý úi satyp alady. Biraq ony úi dep qabyldaǵan joq. Onyń úii Búkil Resei bolatyn.
Qustyń uiasy bar,
Jyrtqyshtyń úńgiri bar,
Meniń nem bar, ne taptym elden shyǵyp,
Ólekseniń kebi bul ólgen shirip.
Kúnde oralam jalǵa alǵan páterime.
Kórge kirgen sekildi kórden shyǵyp.
Úiine oralarda baiaý shaiqaǵan tramvai dóńgelekteri dúrsilinen de ol keremet yrǵaq pen ádemi úilesimderdi estip otyrýshy edi. ...Taksist, úshinshi ne tórtinshi atasy álde Efiopiia, álde Týnisten kelgen, kerik bitimdes denesinde kesim artyq eti joq syptyǵyr qara jigit Býnin turǵan sol kósheni uzaq izdep taba almady. Hemingýeiden qaldy degen bir sóz bar. Bálkim, muny aitqan basqa bireý bolar. Myqtylar az ba bul dúniiada, sonymen álgi myqty ne deidi? «Dúnieniń qai túkpirine barsań da bir birinen aýmaityn kásip ieleri bolady, olar birinshi kezekte politseiler, sosyn kóshe jezóksheleri men depýttattar jáne, árine, taksister. Osylardyń bárine ortaq ne qasiet baryn aitaiyn ba, ol qatygezdik. Olar eshkimdi aiamaidy». Óz basym munyń durys, burystyǵyna tórelik aita almaimyn.
Meniń tizginshimniń kartasy da, navigatorlyq júiesi de kómek etpedi. Bireýlerge telefondap kórip edi, olar da estimegen bolyp shyqty. Aqyry menen qalai qutylýdyń amalyn oilai bastaǵan bolýǵa kerek, eńserile burylyp «Sizge orys kerek pe?»dep surady. «Orystyń uly jazýshysynyń úii!» dep edim, ol Býlon ormanyna jaqyn qaidaǵy bir Natasha, Liýbalardyń úiin biletinin aitty. Orystyń Natashasyn búginde álem biledi. Men «Býninniń úiin tap!» deimin taqymdap. Áýeli «Býnin degendi estisem qulaǵym kereń bolsyn!» dep ashýlandy, sosyn munysymen meni júikelete almasyn bilip orystardy jamandai jóneldi. Bunysy da áser etpegen soń, aiaq astynan patriot bolyp, «páǵlei fǵansei!»(«frantsýzsha sóileńiz!») dep rýldi tópelegennen-aq bastaǵannan jolym bolmaitynyn sezdim. Býninniń «Qasietti dúisenbi» deituǵyn lirikalyq áńgimesindegi túngi Máskeýde Griboedovtyń úiin izdeitin eki ǵashyqtyń kórgen hikimeti sekildi oqiǵa boldy bul da bir. Aqyry tizginshiden jaqyn jerdegi poezd stantsiiasyna jetkizip salýyn ótinip edim, qai baǵytqa júresiz dep surady. «Sent Jeneve de Býá!». Baqytyma orai, temir jol vokzalynyń janynda júr ekenbiz. «Offenbah, Offenbah!» dep qarynǵa jabysqan talaqtai aiyrylmai qoiǵan «orystan» qutylǵanyna qýanǵan qara bala áp-sátte alyp megopolistiń aǵyn álemine sińip joǵaldy. Keterinde jolaqysyna qosa qazaqtyń Ai tańbaly sýviner aibaltasyn ustattym. «Siz musylmansyz ba, orys emes ekensiz ǵoi? Mashallah!», - dep tańqala surady ol.
Mine mynaý sol Sen Jeneýe de Býá. Kishkene qalashyq. Eýropada mundai kentter óte kóp. Erekshe birdeńesin baiqai qoiý qiyn. Munda Onere de Balzaktyń bai kitaphanasy, búkil Frantsiiaǵa málim haiýanattar parki baryn oqyǵanmyn. Meniń baǵytym orys mazarstany. Onda Býnin jerlengen.
Buryn men Býninniń qabirin alǵash kórgen adam qandai kúide bolady eken dep oilaitynmyn. Mine, men óte qarapaiym aq mármár qulpytastyń janynda turmyn. Shaǵyn ǵana beiit. Eshqandai álemish-kúlemishsiz. Osy bir ultaraqtai ǵana jerde búkil álemdi aýyzyna qaratqan alyp jazýshy jatyr. Qazaq aitady «dúnie jalǵan» dep.
«Jańa jerler, jasyl kólder shaqyrady qol bulǵap» (Tumanbai Moldaǵaliev), buryn kelmegen jerińizdi múmkindiginshe kóbirek aralap, tereńirek bilgińiz keletini túsinikti. Teatr, mýzei, tarihi oryndar, kitaphana, saýda, oiyn-saýyq ortalyqtaryna ekiniń biri barady, al endi jańa jerdegi kóne beiitterin aralaýdy unatasyz ba? Iia deseńiz men sizdiń dosyńyzbyn. Men munyń ne ekenin, alǵash qalai ádetke ainalǵanyn, kimnen ne úshin úirengenimdi ony aitasyz munyń qandai qasiet ekenin de aita almaimyn, biraq kóne mazarlarda bir tylsym kúsh baryn anyq bilemin. Moladan qorqýdyń keregi joq.
Orystyń talai jaisańdary men qasqalary máńgi ornyn tapqan eski qorym. Kóne shirkeýdiń kúmbezi alystan kórinbeidi, kúnge shaǵylysyp jaltyramaidy, qońyraýy kúmbirlemeidi. Typ-tynysh. Bizdiń qazaqtyń eski bir sózi «Sheńgel de óz jerinde gúldesin» deidi. Bir kezderi noqtaǵa basy simaǵan talai asaýdyń aqyrǵy mekeni qulaqqa urǵan tanadai jym-jyrt. Ataǵy jer jarǵan bekzadalar, máhshúr dinastiialardyń ókilderi, generaldar, artister, jazýshylyr, úkimet adamdary... sosyn, árine «aitaqqa erip aidalaǵa laqqan baiǵustar».
«Qazaq pen noǵai aiyryldy, qazaq sartqa qaiyryldy» deitin zamannan tanys ataqty noǵai ulysynyń Júsip myrzasynan taraityn kniaz Iýsýpovtartyń qorymy erekshe saltanatty. Zaty bashqurt dańqty bishi R.Nuriev osynda jerlenipti.
Osyndai marqasalardyń arasynda keibir zamandastary keketip aitatyndai «nebary tórt synyptyq qana bilimi bar Býnin» jatyr. Iá, ataǵy álemge aian Sankt Peterbýrg Akademiiasynyń qurmetti akademigi bolyp sailanǵan Býnin. Ǵulama Býnin. Onyń gimnaziiada bar bolǵany tórt aq jyl oqyǵany ras. Qalǵan bilimniń bárin, joq olai emes, qalǵan ushan-teńiz bilimniń bárin óz betimen úirendi. Tarihshylyr bilim alaýda Iýlii degen aǵasynyń kóp kómegi tigenin aitady. Ol frantsýz, aǵylshyn, kóne grek, nemis tilderin jetik meńgerdi. Arab tiline qyzyqty. Onyń shyǵarmalarynan Chehovtyń keiipkerleri siiaqty birneshe shet el tilin biletin adamdardy kóp kezdestiretinińiz sodan bolar.
Qaida júrsek de qazaq izdei júretinimiz bar ǵoi, «tilsiz qalany» aralap kele jatyp myna bir beiitti kórdim. Nikolai Baitýǵanov. Baitýǵan degen orys bolmaityny ras qoi. Bálkim, qazaq shyǵar. Kim bilsin, keshegi bosqan elmen birge shetke ketken beibaqtyń biri bolar, bálkim Qazaqstanda týystary bar shyǵar... Qulpytasyn sýretke túsirip aldym.
(Nikolas Baitýganov qulpytasy)
Mende Abaidyń erterekte shaǵyn formatta shyqqan kishkentai bir kitaby bar, shetelderge shyqsam ala ketemin. Beiit basynda sol kitaptan Abai 1893-jyly aýdarǵan «Qorqytpa meni daýyldan» atty óleńin oqydym. Sóitip kópten kókeide júrgen bir is bitti. Meniń Býninge oqyǵan duǵam osy boldy.
«Dariianyń jarǵa soqqan tolqynyndai» (Balýan Sholaq) jastyq shaqta adam qaida barmaidy, qai qiyrdy kezbeidi? Al endi eseigen kezde elden ketýdiń qiyndyǵyn tek bastan keshken ǵana biledi, qalǵany bos sóz. Elden ketkenniń bárin satqyn dep kórsetý resmi ideologiianyń ajyramas bir bóligi. Al anyǵynda nege ketti, kim úshin ketti – ol týraly aitylmaidy. Men shetelderde týǵan jerinen alysta boi tasalap júrgen talai miskindermen kezdestim. Qai-qaisysy da ómirimiz jaqsy demeidi. Jaqsy deitin toptar bar. Keshirińiz, toptar emes, top bar. Onyń jóni basqa. Olar úshin qasietti eshteńe joq. Býnin sekildiler jylap otyryp aitatyn áńgimeni kón bet uiatsyzdyqpen qyljyqqa, ájýaǵa, mazaqqa ainaldyryp, kúlip otyrady. Taǵy bir top shetelge ketken áielder. Men osylardy esh túsine almaimyn. Germaniiada,Frankfýrt shaharynda ákesinen úlken shalǵa tigen talai qazaq qyzdaryn kórdim. Italiiada, Pompeige taqaý bir qystaqtaǵy fermerge tiip, esekpen atyzǵa sý tasyp júrgen qaryndasymyz meniń qazaq ekenimdi bilip tura qashty. Almatyǵa bosqyn bolyp kelgen nigeriialyqqa tiip, jyl aralatyp qara domalaq balalardy birinen soń birin shubyrtyp otyrǵan Ainur esimdi qaryndasymyzben bolǵan áńgimede sózdiń bir basyn qaljyńǵa jyǵyp «qaraǵym aý, Qazaqstanǵa erteń kim ie bolady, qara bala qazaqta da bar emes pe?» degenmin, «men ultshyldarmen sóilespeimin!» degen jaýap aldym. Fashist demegenine shúkir. Álginiń ákesi men sheshesi eki jaqtan atoilai shaýyp qyzynyń qylyǵyn maquldap meni biraz jerge aparyp tastady. Shekildeýigin shaǵyp “kúieý balamyz” tur bir shette. «Qai jeńgeniń meniki» degendei miyqtan kúlip qoiady. Erteńine ashýy basyldy bilem, álgi qyz meni arnaiy izdep kelip, áńgimesin aitty: «Negrge tidiń dep kústanalaityn tek siz emes, – dep bastady ol áńgimesin, – alǵashynda ákem qarsy boldy, sheshem «kimge tiseń oǵan ti, tek jylamai júrseń boldy» dedi. Sheshem ruhsat bergen soń shyqtym! Shesheni tyńdamasam kim bolǵanym?». Amerikada, Kaliforniianyń Torranse qalasyndaǵy shaǵyn dúkende bálish satyp turatyn Bibigúl degen qazaq qyzynyń kúieýi ózinen otyz jas úlken atan túiedei alyp negr Qazaqstannyń qaida ekenin de bilmeidi. Oǵan Qazaqstannyń nege keregi bar?
Afrikanyń qarǵa miyn qainatar ystyǵynda qara balasyn jetektep jalańaiaq kele jatqan qazaq qyzyn kórip, áńgimeleskenim bar, ol ómirine razy. Qazaqstandaǵy ahýaldarǵa túk te qyzyqpaidy. Olardy aitpaǵanda, kórshi orys, tájik, túrkpen, ózbek, qyrǵyzǵa tigen qazaq qyzdary da tórkininnen góri kóbinese túsken jeriniń joǵyn kóbirek joqtaidy. Barǵan jerine tastai batyp, sýda sińýdi oilaityn bolar. Qazaqstannyń keibir telekanaldarynda ózge eldiń azamattaryna kúieýge tigen qaryndastarymyz týraly arnaiy habarlar júieli túrde efirge shyǵyp keledi. Qazaq ánderi túsirilgen jekelegen klipterdiń kóbinde qazaq qyzynyń kúieýi basqa ult ókili bolady. Maqsat ne sonda?
Erevandagy Qazaqstan elshiligi aldynda jolyqqan qazaq áieli áli esimde. Aqmola jaqtan qyzy kórinedi. Budan otyz jyldai buryn Qazaqstanǵa jumys izdep kelgen bir armian etikshige turmysqa shyǵady. Qazaqshany áldeqashan umytqan. Hristian dinine qalai, qashan ótkenin jyr ǵyp aitady. Jeksenbi saiyn shirkeýden qalmaidy. Elshilikke eden sypyrýshy bolyp ornalasqysy keledi eken. Járdem suraidy. «Elge barmaimyn, ol jaq sýyq» deidi. Qytaiǵa áiel bolǵan qazaq qyzdarynyń sany jyl sanap asyp keledi. Ásirese, Aqtóbe obylysy men Atyraý aimaqtarynyń qyzdary sheteldikterge kóp shyǵady. Bul resmi málimetterden alynǵan derekter.
«Qazaqstan bizge járdem berýi kerek qoi» degen qazaq qyzyn sóiletkim kelip (tájiktiń áieli) «ol nege senderge kómektesýi kerek?» dep ádeii suraǵanym bar. Úndemeidi. Qazaqstannan alýǵa kerek. Qazaqstan bárine berý kerek. Qyrǵyzstannyń burynǵy prezidenti Asqar Aqaevtyń sheshesi (qazaq qyzy, álbette) tórkini taiaq tastam jerde tursa da qazaqsha sóileýdi umytqan, ómirden ózin qyrǵyz sezinip ótti. Qazaq áielderine bailanysty kókeide júrgen kóp másele bar. Erterekte bir internet saitynan «Kóbine olar (qazaq áielderi) ishtei ózderin ózgelerden kem sezinedi, ádemi emespiz dep oilaidy. Erte boiana bastaityny da sodan. Boianbaityn qazaq áielin sirek kóresiz. Shetelde, ásirese Eýropada, Amerikada boianǵan áieldi durys túsinbeýi múmkin. Qazaq qyzdary ata-anadan eshqandai shekteý-shegerý kórmei ósedi, olarda musylman halyqtaryna tán qysylý, qymtyrylý atymen joq. Jáne ózderi bul qylyqtaryn ozyq elderge tán abzal qasietter dep esepteidi. Kórshi aziialyqtar olardy «kápir qazaq» dep ataidy» degen syńarjaq, qyjyrtpa pikir oqyǵanym bar. Árine, namysyń keledi. Biraq qalai desek te Qazaq áieli degen sońǵy jyldary paida bolǵan birdi-ekili túsiniksiz tómen etektiler emes, qazaq áieli degen keshegi Qyz Jibek, Domalaq ene, Aiman- Sholpan, aqyn Sara, Áliia men Mánshúk, Hiýaz apai men Fariza, Roza men Bibigúl, iia, tizimdi soza berýge bolady. Muqaǵali aitpaqshy «Qairan bizdiń shesheler Ardy oilaǵan!». Ardy oilaǵan analarymyzdan azǵan-tozǵan áldekimder sadaǵa ketsin.
Býnin orys eline ultshyl qalamger retinde qymbat. Ol orys áielderi týraly kóp jazdy. Ulttyń altyn dińgegi áielder ekenin ómir-baqi aitýmen ótti. Ol «Frantsýz ádebietiniń eń uly shyǵarmasy dep qai týyndyny aitar edińiz?» degen saýalǵa: «Táńirim-aý, sondai da saýal bola ma eken, álbette, Gi de Moppasannyń «Aqtompyshy» («Pyshka») dep jaýap bergen kórinedi.
Onyń az jazǵany da ras. Anadai talanty, anadai talǵamy, aqyry sońynda anadai kidi minezi bar adam kóp jaza da almas edi. Ol arnaiy báigelerge ǵana qatysatyn asyl tuqymdy araby arǵymaq sekildi edi, sonyń úshin toi tomalaqtan qalmai, tobyr arasynda shań tozańǵa ókpesi óship, qalai da alyp qalýǵa, alyp qala almasa shalyp qalýǵa daǵdylanǵan toban aiaq toqpaq jal Gorkiilerdi túsine almady, bálkim túsingisi kelmegen de shyǵar.
Onyń dostary az edi deidi. Buǵan ábden senýge bolady. Anadai talanty, anadai talǵamy, budan shyǵady anadai kidi minezi bar adamnyń dosy kóp bolýy múmkin emes edi. Ol mańyna kóp eshkimdi jýytpady. Onyń jalǵyzdyǵy ózi tańdap alǵan jalǵyzdyq bolatyn. Bul úshin ol eshkimdi kinalaǵan joq. Nesine kinálaidy? Tipti ózimen birge shet el asyp ketken qalamgerlermen de aralasa almaidy. «Ádemi bastalǵan otyrystar, ádette uzamai aiqai-shý, eregespen aiaqtalatyn. Shynyn aitqanda, shyryq buzyp, kermaldasýdy bastaityn kóbinese Býnin edi» dep eske alady zamandastary. Aleksei Tolstoidy «ol túk te graf emes, kádimgi alaiaqtyń ózi, adamgershilik degennen jurdai, printsip degennen múlde ada, arynyń joqtyǵynan góri, qarynynyń toqtyǵyn ǵana oilaityn albasty» dep tildese, jik-jappar bop aldynda qurdai jorǵalalaityn Gorkiidi «al myna Gorkii degeni qara taban qul men kúńnen týǵan neme, qysqasy tegi jalshymaǵan naǵyz ittiń balasy» dep jazdy, Esenindi «kúni bitken maskúnem», Maiakovskiidi «beisharadan sorly týady» dep kústanalaidy.
Oǵan 1933 jyly Shved Ǵylym Akademiiasynyń sheshimimen Nobel syilyǵy berildi. Jurt «Arsenevterdiń ómiri» atty povesin meńzedi. Orys diasporasy onyń poeziiasyn súietin. Onyń mahabbat lirikasyn, ásirese, hanshalar men hanymdar erekshe baǵalady. Nege áielder? Muny biz bilmeimiz. Áste, «Ie, bul dúniede (bálkim, o dúniede de) shyn ǵashyq bolyp, ólerdei súie alatyn áielder ǵana» deitin sóz ras bolar. Biraq, bul dúniede shyn súie alatyn Aqyndar ǵana ekenin nege moiyndamaidy bul ǵalam?
Janym eńlik,
Tar jol, taiǵaq keshýge taǵy keldik.
Taǵy adastyq tal túste ekinshi ret,
Júrekterdi taǵy da ábiger ǵyp.
Janym eńlik,
Saǵynyshym tozbaityn sary beldik,
Kimge qalmaq dep oilap kúrsinemin,
Ne qaldyram demeimin, jádiger ǵyp.
Ekinshi ret,
Men aspanǵa qaraimyn jetimsirep.
Jalbarynǵym keledi kóktegi Aiǵa
Jaqyn kelip janyma otyrshy dep.
Ai biledi,
Bir óltirse óltirer qaiǵy meni,
Meni kórip kerbez ai, tákáppar ai.
Aiaǵan soń qushaǵyn jaidy beri .
O, teginde,
Ókinedi aqyndar óterinde.
Meili, meili, janym tek sen aman bol.
Men kóp bolsa Ai jaqqa ketemin de.
* * *
Uiyqtai qalsam túske enesiń,
Sharyqtaisyń samǵap qusym.
Qol basyndai kishkenesiń –
Qorǵasyndai salmaqtysyń.
Júzdik bizder kemeshe órge,
Kemeshe órge kósilemin.
Kúttireiin demesem de,
Ylǵi daǵy keshigemin.
Atqan tań bop, batqan kún bop,
Seiilmedi-aý tuman, sirá
Buǵan qaidan tap boldym dep,
Ókinetin shyǵarsyń, á.
Ne deseń de kónem búgin,
Jolyqpaiyq qaita deshi,
Ókindirmei seni, eńligim,
Óle qalsam qaitedi osy?
Býnin teatr ónerin súidi. Ony Chehovpen jaqyndastyrǵan da osy teatr edi. Chehov ǵana ma? Bizdińshe basqa da sebepter bolǵan siiaqty.
Seniń teatryńda shamdar sónedi keshkilik.
Sahna jaqtan perishteler daýys estilip.
Eki qolyńnan jetektep kele jatady,
Jańa baqyt pen Eski úmit .
Seniń teatryńda Seniń kúlkiń bar,
Meniń sherim bar – aq, qara,
Eki dúnie bar, biri appaq, biri qap-qara.
Meniń jyrymdy otqa órtep jiber oqy da,
Meniń muńymdy júregińe tut, jatta da.
Seniń teatryńa búkil bir álem siyp tur,
Alasa úidiń tóbesi kókke tiip tur.
Sózim jetpegen asyl ol,
Qolym jepegen biik bul.
Al ol óziniń eń mańyzdy shyǵarmalary retine óleńderin de, prozasyn da emes Tolstoi men Chehov týraly esseler jiyntyǵyn aitqan kórinedi. Menińshe onyń óndirip kóp jazbaýyna da, kisikiik bop shette júrýine de osy eki alypty jas kezinen tereń zerttep oqyp, óte jaqsy bilýi basty sebep, oǵan kelispeseńiz, eń basty sebepterdiń biri bolǵan siiaqty. Nege?
Batysta túp tórkini latynnan shyqqan «ótárne siti» deituǵyn qanatty sóz bar. Ol, álbette, «máńgi qala» Rimge qarata aitylǵan.
Rim! «Rimge ne úshin kelesiz?» degen saýalǵa álemniń bai kisileriniń kóbi «tazarý úshin» ne «oilaný úshin» dep jaýap bergen kórinedi. «Máńgi qalaǵa» kelgen saiyn ózińniń, rasynda da pań da emes, nán de emes, atań qazaq aityp ketkendei, jalǵan dúnieniń qurttai ǵana bir bólshegi ekenińdi anyq sezesiń. Árkimniń óz «óterne sitii» bolýǵa kerek. Býnin úshin ol Tolstoi men Chehov edi.
Eki túrli Chehov bar. Biri ekiniń biri, egizdiń syńary oqi alatyn, hanǵa da, qaraǵa da túsinikti qarapaiym Chehov. Azdap kúlkili, azdap mysqylshyl, azdap aýrýshań, azdap kedeileý, azdap kekshildeý, budan shyǵady azdap beisharalaý Chehov. Orystyń jeti ata, jetpis jeti babasynan beri tazalanbaǵan shoshqa qorasynan bastap altyn kúmbez aqsarailaryna deiin onyń nazarynan tys qalmady. Demek jalpyǵa qol jetimdi Chehov.
Ekinshi Chehov basqa Chehov. Ol «Hamelon» emes, «Shaǵala»; «Ivan Matveich» emes, «Vania aǵai»; «Teatrdan soń» emes, «Dala»; «Basqa pále tilden» emes, «Shie baǵy»; «Qýanysh» emes, «Qyzyq emes hikaia»; «Janaza emes, «Ionych»; «Kashtanka» emes «Qaramonah»; «Grisha» emes, «It jetektegen kelinshek»; «Qonaq úide» emes, «Arhierei»; «Dárihanashy áiel» emes, «Altynshy palata»; t.b. Jeter! Olai deitinimiz bul tizimdi soza berýge bolady. Býnin «Chehovtyń eń keremet dúnieleri qaisy?» dep suraq qoiady da, tizim jasaidy. Ol jelige úlkendi-kishili, uzyndy-qysqaly qyryq toǵyz shyǵarmany qatar tizdeidi. Zertteýshiler Chehov sońyna toǵyz júzden astam shyǵarma qaldyrǵanyn aityp júr. Toǵyz júzden qyryq toǵyzdy alyp tastańyz... Kelispeýge bolatyn tustary bar. Áńgime kelisetin jaǵy basym ekendiginde. Ol tizimnen siz Chehovtan buryn, Býninniń ózin kóresiz. Álbette, Býninge áldebir daraqy qatynnyń dańǵaza qylyqtaryn («Sońǵy mogikansha», mysaly) inege ilip, jipke tizip otyratyn mysqylshyl jelaýyz Chehovtan ómir boiy joqty izdep, ómir boiy ózin ózi jegidei jeýmen kele jatqan Chehov jaqyn. «Jýynbaǵan, sasyq» (Lermontov) Reseidi, maskúnem, Reseidi, soǵysqumar Reseidi, azǵan. tozǵan Reseidi ájýalap, ártúrli qysqa dúnieler jazatyn Chehovtan, árine, jeti túnde kórshi derevniada ajal aýzynda jatqan dimkás kempirge jedel járdem berýge kelip, qaitar jolda arba synyp, satyrlaǵan qara jańbyrdyń astynda qalyp qoiyp, qalpaǵynyń erneýinen sý sorǵalap, qyzýy kóterilip, demi qysylyp kúrkildegen kókjótel Chehov jaqyn ekeni daýsyz.
Býnin Tostoi týraly da jazady. Biraq ol «Altynshy palatanyń» aýqymy «Soǵys jáne beibitshilikten» birde-bir kem emes nemese oqyrmandy «It jetektegen kelinshektiń» (keibireýler jazyp júrgendei «It ertken kelinshek» emes) ishki jan dúniesi «Anna Kareninadan» artyq tolqytpasa kem áser etpeidi dep jazǵan joq, «Shie baǵyn» «Qajymuratpen» salystyrmady. Olai etýdiń qajeti de joq boltyn. Biraq siz Chehovty oqyp bolyp, bir sát kózińizdi jumyp oilanyp kórseńiz, jańa ǵana Ulylyq áleminde júrgenińizdi ádben sezinesiz. Ásirese, Býninnen keiin.
Desek te ol Tolstoiǵa da, Chehovqa da uqsamady, ádebiette óz mektebin qalyptastyrdy. Býninnen olpy-solpy sóilem, oiqy- shoiqy oralym, shaiqy-burqy qaiyrymdardy emge tappaisyz. Abai aitatyn «tas bulaqtyń sýyndai syldyrap óńkei kelisim» osynda. Qaradúrsindik, qarabaiyrlyq atymen joq. Sary maidan qyl sýyrǵandai názik sheberlik. Býnin mektebinen shyqqan qalamgerler dep Konstantin Paýstovskii men Iýrii Kazakovty aitsaq qateleser me ekenbiz? K.Paýstovskiidiń «Soltústik hikaialary» atty kitabynda ol týraly keremet maqala bar. Býnin shyǵarmalarynyń ishndegi eń kórkemi, eń tereńi «Jeńil tynys» («Legkoe dyhanie») degen pikir qalyptasqaly qashan. Óz basym qalamgerge baǵa bererde dál osylai «aittym – bitti, kestim – úzildi» keiipte short kesýge qarsymyn. Biraq atalmysh novellany oqyǵan soń qapyda oqqa ushatyn Olia Mesherskaia sizdiń bir qimas qaryndasyńyzǵa ainalady, al «sáýirdiń yzǵarly túnderin» ár kóktem saiyn eske alyp júretin bolasyz. Alda-jalda beiit jaqqa jolyńyz tússe aldyńyzdan oqýshy qyzdyń molasyna jii keletin klass jetekshi áiel shyǵa kelerdei alań kóńilmen ótesiz. Qaisysynyń ómirin mándi deimiz? Qyrshynynan qiylǵan Olianyń «qysqa ómirde kórgen qyzyǵy men shyjyǵyn ba» joq, qaita kelmes jastyǵyn ózi emes, ózgeler oilap tapqan sheńberden shyqpai ótkizip alǵan kári qyzdyń ómirin be? Oiyńyzǵa eriksiz «San Frantsiskodan kelgen myrza» atty áńgime túsedi. Ol Olianyń ómirin múlde túsinbes edi. Ol shyn qýana almas edi, shyn jylai da almas edi ol.
Al Kazakov bolsa árbir sóilemdi qyrnap, jonyp, sándep, áshekeilep jazatyn prozashy edi. Onyń az jazǵany, biraq saz jazǵany da osydan bolar. Iu.Kazakov bizdiń Ábeńniń (Ábdijámil Nurpeiisov) dańqty «Qan men terin» aýdarǵanda da osy degdarlyqtan taimady, nátijede qazaq romanyn orys oqyrmandary óz shyǵarmasyndai qabyldady. Bul ekeýinen keiin orysta «Býnin jolymen júrgen» kimder bar dep surasańyz men mardymdy jaýap aita almaspyn. Orys prozasynyń keiingi jyldardaǵy ahýalynan habarymyz shamaly. Siz, qurmetti oqyrman,meniń bul pikirime kelispeýińizge ábden bolady, degenmen Pýtin zamanynda orysta keremet ádebiet týatynyna óz basym senbeimin. Mundai saiasi rejim kezinde kórkem ádebiet emes, kósemsóz alǵa shyǵady. Nege ekenin qaidam, maǵan osy kósemsóz degeni nekesiz týǵan kórdemshe degen sekildi estiledi de turady, toba!
Parijde Býnin V.Nabokovpen kezdesedi. Bul Býninniń Nobel syilyǵyn alyp, kóńildi júrgen kezi edi. Elge oralý da oiynda bolatyn. Sovet Odaǵynan, KSRO Jazýshylar Odaǵynan jyly habarlar kele bastaidy. Seń jibip, sergeldeń aiaqtalar kún alys emestei kórine bastaǵan. Biraq, eki alyptyń kezdesýi eregespen aiaqtalyp, birin biri kórmestei bop tarasady. Shaý tarqan Býninniń kól kósir aq dastarhandy jaiyp tastap «attyń basyn bir erkin jiberelikshi,baýyrym» degen aqeden kóńiline aǵylshynsha tárbie alyp, muz qara kesektei sýyq qarym qatynasqa úirengen Nabokov «men araq ishpeimin» degen sekildi orys balasyna unamaityn sózben jaýap beredi. Sóitip saǵynyp kezdesken qandasy, kásiptesi jat qalada jampoz jazýshyny jalǵyz qaldyryp kete barady.
V.Nabokov óziniń «Ózge jaǵalaýlar» deituǵyn ómirbaiandyq kitabynda osy jailardy asyqpai, maiyn tamyzyp, jerine jetkize otyryp baiandaidy. «Kórdiń be, kezinde Býninniń ózi bizben suhbattas bolmaqqa umtylǵanda qaramai ketkenbiz» nemese «ói, bir orystyń qańǵyp júrgen jaman shaly daǵy» degen sekildi qyjyrtpa sózder tizbegi... Bul ne? Orys ataýlydan irgesin aýlaq salyp, ony aitasyz, orys tilin de umytýǵa tyrysyp shyǵarmalaryn aǵylshynsha jazǵan tákkappar Nabokovtyń Býninniń júregin aýyrtý úshin istegen qyrsyqtyǵy ma, joq aty báigeden birinshi kelgen aǵaiynǵa jasaǵan ishmerezdik pe, qysastyq pa? Keiin bul týraly A.Tvardovskii «Býnin týraly» degen maqalasynda ashý- yzamen jazdy.
Tolstoimen araqatynasy Chehovqa qaraǵanda ózgesherek bolǵan tárizdi. Chehovpen kúnde sóilesýge bolady, Tolstoimen áńgimelesý úshin úlken daiyndaq kerek. Chehov jumsaq, Tolsoi da meiirimdi, biraq ol keide ústin appaq mamyq qar basyp jatqan alyp qara tas sekildi. Býnin Tolstoidyń hristian dininiń ortodoks tarmaǵy (provoslaviia) ustanymdary, jalpy Isa paiǵambardy qudai tutý, shirkeýlerdi álemish-kúlemish bezendirý, din ókilderine beriletin artyqshylyqtar týraly pikirlerin qalt jibermei uiyp tyńdaityn, tipti onyń anefama jariialanbastan buryn «Injildiń» jańa tolstoilyq nusqasyn jazamyn degen talpynysyna da qyzyǵa qarady. Onyń «Arylý» romanynan soń shirkeýmen aralary tipti shielenisip ketti. Biraq óz pikirin bildirgen emes. arsylyq tanytpady, quptamady da. Rasyna kelsek, Býnin de Chehov («Arhierei») siiaqty ortodokstik tarihattyń sala salasyn tereń biletin.
Jalpy orys jazýshylarynyń basty jetistikteriniń biri, bálkim biregeii, olar óz ata-babalary ustanǵan dindi óte jaqsy bildi. Jaqsy bilgendikten sendi. Bilmei senýdiń taqsyretin tartqandar az ba? Din, ádette, eger ol shyn máninidegi iman men senimge negizdelgen din bolsa Adamnyń júregin nurlandyrady. Qaraitpaidy , aǵartady. Al «aqqa qudai jaq» ekeni álimsaqtan aian emes pe?! F.Dostoevskii, I.Týrgenov, F.Tiýtchev, A.Pýshkin, Iu.Lermontov... bul klassikterdiń qai-qaisysyna da qatysty sóz. Ekinshi bir attyń qasqasyndai aiqyn kórinip turatyn ereksheligi týǵan tabiǵatty, qorshaǵan ortany kez kelgen ornitologtan, kez kelgen botanikten, kez kelgen zoologtan, kez kelgen astronom, injener agronomnan artyq bilmese kem bilmeitindigi. Ókinishke orai, bizdiń keibir qalamgerlerimiz úshin qustyń bári torǵai, aǵashtyń bári tal, boiaý sany jetiden aspaidy, iis bolsa ne jupar, ne jaman iis... Bul tendentsiia kórkem ádebiet pen kósemsóz midai aralasyp ketken sońǵy jyldary tipti asqynyp barady. Arnaiy seminar, keńester sońǵy ret qashan ótkenin de umyttyq, ádebiet týraly tushymdy sóz Ǵabeń marqumnyń (Ǵabit Músirepov) ataqty "Avgiidiń atqorasynan bastaiyǵynan" soń aitylmai-aq keledi. Bizge ózgeris kerek dei beretinimiz, dei bergenimiz úshin jaý kóbeite beretimiz sodan. Bizdiń basqa ne kinámiz bar? Biraq, maǵan senińiz, bizdi Uly ózgerister kútip tur, kóp qalǵan joq, az ǵana shydańyz,bári basqasha bolady!
H-o-o-sh, Býnin myrzanyń Tolstoimen ekinshi bir jol aiyryq jeri áielderdiń ómirdegi oryny, qoǵamdyq qarym-qatynastardaǵy, januiadyǵy atqaratyn roli týraly. Tolstoi, álbette basqasha oilaityn. Ol, biraq, Adamzat adamzat bolǵaly Jer betindegi bolǵan jáne bola beretin kúnaharlyq pen qatygezdik, keshelik pen arsyzdyq tek áielderden nemese áielderdiń qyrsyǵynan shyqty degendi aitqan emes, degenmen qoǵamda «Kreiser sonatasy» men «Anna Kareninadan» soń graftyń shyn pikiri qandai eken degen qyzýǵýshylyq paida bolǵany ras. Onyń ústine shaldyń ár jyldary jazǵan:
«Óz basym eshqandai áielge ǵashyq bolyp kórgem joq. Mahabbat sekildi bir sezim bolǵany ras, biraq men ol kezde on úsh-on tórttegi bozbala edim, mahabbattyń ne ekenin qaidan bileiin.Bes bieniń sabasyndai semiz kútýshi áielge júregim aýyzyma tyǵylyp qumartqanym esimde....
...Bárinen buryn bul hikaiany jazǵan kim, áiel me, er adam ba sony bilmek kerek, avtor áiel bolsa, o, qudaidyń qudyreti qolynan kelmeitin iske urynyp, erkekterdiń jái kúii týraly jazamyn dep jynyńdy keltiredi ǵoi...kersinishe áielder haqynda jazsa áńgime basqa.
Asyly bar ǵoi, men áielder týraly ne oilaitynymdy tabytqa túser aldymda ǵana aitamyn. Oǵan deiin qinamańdar. Tabytymnyń qaqpaǵyn ashamyn daǵy ómir boiy ishimde jinalyp, qordalanyp kele jatqan shyndyqtyń bárin bir-aq aqtaryp salamyn, sosyn lyp etip qaita kirip ketemin. Ustai almaisyńdar meni.
Áiel qaýymyna tek jyltyrap kiinip, jarqyrap júrse boldy, bu halyqtan artyq aqyldylyq kútýdiń keregi joq.
Eger men jańa kelgen hatty ashyp, onyń áiel jazǵanyn bilsem ári qarai oqymaimyn .
Osy sekildi «áielsúimes pikirleri» sol kezdegi ziialy qaýymnyń arasynda keń tanymal boldy. Bul «shedevrlerge» qarsy daý aitqandar da, qoldap, qýattaǵandar da bolmady. Arda júz jyldan astam ýaqyt ótti, Tolstoidyń qateligen izdeitinder bul tusty emes, múlde basqa keńistikterdi shiyrlaidy. Biraq,áli tappai keledi.
Álbette, shaý tarqan shal graftyń oilary kim kimge de qyzyq edi. Ol Patshanyń moraldyq turǵydan azǵyn adam ekenin, onyń maskúnem baýyrlary, qysqa kúnde qyryq qubylǵysh qyzdary, kóńildes áielderi, mańyna toptasqan neshe túrli alaiaqtary týraly tuspaldap ta, ashyq ta jazyp júrdi. Hristian dini ustanymdaryna jat qylyqtarmen kúresýdiń ornyna «eldi ózi bastap azǵyndyqqa itermeleidi» dedi. Tolstoidyń shyǵarmalarynan neni ańǵarasyz? Birinshi kózge túsetini «Mynadai azǵyn patsha el bilep otyrǵanda orys eli qaidan ońsyn?!» degen oidyń sulbasy. «Bul naǵyz baqytsyz adam, menińshe ony o dúniede lapyldap janǵan ot pen julqi aqqan tajal sýy kútip tur. Ol qinalyp óledi. Moinynda qanshama halyqtyń qany bar? Átteń, ol qazir «menen keiin ne bolsa ol bolsyn. Tiri kezimde shaiqap qalaiyn, ólgen soń súiegimdi kórden shyǵaryp tastasa da meili» deituǵyn toqtammen ómir súrýde... V.I. Leninniń Tolstoidy orys tóńkerisiniń ainasy dep baǵalaýy negizsiz emes.
Al Býnin bolsa patsha týraly jaman jazǵan emes, jaqsy da jazǵan emes. Onyń óziniń álemi bar edi.
Býninniń shyǵarmalarynda Áieldi joqqa shyǵarý, keketý, muqatý, kemsitý emes, kerisinshe, Áielge tabyný basym. Onyń shyǵarmalaryndaǵy moral, ádep ahlah basqasha órnekteledi. «Men ózi áielden joly bolmaǵan sorlymyn» dep jazady ol. Rasynda jigit bolyp, jiligi tolyp eń alǵash ǵashyq bolǵan Varvara esimdi qyz buǵan áiel bolýdan bas tartady. Al resmi alǵashqy nekesi týraly ol eshteńe jazbaidy, bálkim esine alǵysy kelmegen bolar. Sońǵy kezde ólerdei súigen Anna Tsakni degen kelinshek munyń jazǵan hattaryna jaýap bermeidi.
Etimnen et kesip berdim,
Ólmedim, biraq.
Taǵdyrmen kektesip kórdim,
Kónbedim qulap.
Qolymdy sermedim alǵa,
Jasyndai sharpysyp ótken.
Jartasty kórgeniń bar ma,
Jarylyp jartysy ketken.
Shettemin, jer shegindemin,
Perishtem, júrgeisiń demei.
Kishkentai bólshegim meniń,
Sen meni bilmeisiń de ǵoi.
Bir kúni bilersiń...
Ómiriniń sońǵy jyldarynda mahabbat taqyrybyna dendep bet burǵan Býnindi zamandastarynyń kóbi túsine almady. Ne túsingisi kelmedi. Ol alysta qalǵan jastyq shaǵy men endi qaityp kóre almaityn Otanyn ańsady. Mahabbat, qyzyq mol jyldaryn jii esine aldy. Qulai súigen qyzdardy, kezdeisoq jolyqqan bikeshterdi kóz aldynan ótkizýmen kún keshti. «Myna shal aljydy» degen qaýesettiń otyna mai quiǵan da osy saǵynysh týraly hikaialary edi. Áieli Vera Býnina munyń qylyqtaryn keshire almai úiden ketip qalady. Keiin oralady, biraq úzilgen jip qaita jalǵanmen orynynda túiin qalǵan edi. Qiyn túiin. Sheshilmeitin túiin. Ol shynyn jazdy. Ádettegidei oqyrmanǵa jazýshynyń shyndyǵy kerek emes edi, oqyrmaǵa keregi oqyrmanǵa kerek shyndyq bolatyn. «Meniń qaǵazdarymdy retteýge járdem etedi» degen jeleýmen úiine kirgizip alǵan jas aqyn kelinshek kúnderdiń bir kúninde qart qalamgerdi tastap basqa qalaǵa ketip qalady da múlde habarlaspai qoiady. Talai túnderdi kirpik qaqpai, sansyz kúnderdi saǵynyshpen ótkizgen Býnin óziniń aqyrǵy sátteri taiap qalǵanyn sezdi. Nobel syilyǵyna berilgen aqshasy da tez taýsyldy. Bir ráýiaette ol alaiaqtarǵa jem bolǵan, endi bireýler saqiǵa bitken maldyń aqyry osylai boladyǵa jyǵady. Qalai desek te ómir baqi ultym, Otanym, Ana tilim, eń bastysy Arym, Uiatym, Imanym dep ómir súrgen Uly jazýshy Ultynan da, Ana tilinen de, Otanyn da da, Otandastarynan da qaiyr kórmei, jat jerde jarly jaqybai kún keship, eleýsiz ǵana kóz jumady da, Sent Jeneve De Býadaǵy orys qorymyna kóptiń biri bolyp jerlendi.
Ol L. Tolstoidyń «Soǵys jáne beibitshiligindegi» kniaz Andreidiń óletin tusyn qaita-qaita oqidy eken. Tolstoi týraly maqalasynda sol úzindini ádeiilep qara áriptermen tergizedi. Onyń jaqsy ólgisi keldi.
Bul Eýropanyń tabaldyryǵynan kelin bolmai kesir bolyp attaǵan 1953 jylǵy qarasha aiynyń 8-juldyzy edi...
10.04.2017
saǵ. 23.40
Esenǵali Raýshanov
Ult portaly
