دٷنيەدە ۇيىقتامايتىن ەكٸ قالا بولسا بٸرٸ پاريج. اقىندار ونى «ەلەمنٸڭ استاناسى» دەيدٸ. وسىناۋ جاۋھار شاھاردىڭ جٷرەگٸندەي كەلٸسٸم الاڭى قاي كەزدە دە حالىققا لىق تولى. ەليسەي جولىمەن كەلٸپ قۇيىلىپ جاتاتىن ەلدٸڭ ەسەپ-قيسابى جوق. ەلەم قالالارىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا بٸر سيقىرلى نٷكتەلەر بولادى. قاشان كەلسەڭ دە, قانشا رەت كەلسەڭ دە سول سيقىرلى ەلەم سٸزدٸ ٶزٸنە تارتىپ تۇرادى. مەن سٸزدەرگە بٷگٸن بۋنين تۋرالى ايتپاقشىمىن. ەلبەتتە, جەرٸنە جەتكٸزٸپ ايتا الماسىمدى, جەكەن سۋىن تٷگەل اداقتاي الماسىمدى بٸلەمٸن. ول مٷمكٸن ەمەس. مەنٸكٸ شەشٸنگەن سۋدان تايىنباستىڭ كەرٸ عانا. تالپىنباساڭ تاعى پەلە, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ جەپ بٸتەسٸڭ.
ونىڭ جارتى ٶمٸرٸ وسىندا سٷرگٸندە ٶتتٸ. وسىندا ٶلدٸ. تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا ول كەزٸندە وسى الاڭدا دەمالعاندى ۇناتادى ەكەن.
كەلٸسٸم الاڭى, ەسٸرەسە, تاڭ الدىندا ايرىقشا سۇلۋلانىپ كەتەدٸ. بۇل كەزدە شىعىس بەتتە شولپان جۇلدىز سٶنەدٸ. اسپان ارۋى ٶز سۇلۋلىعىن وسى الاڭعا بەرٸپ بارا جاتقانداي. جۇلدىزداردىڭ سەۋلەسٸ الىستاعان سايىن الاڭ نۇرلانا تٷسەدٸ. پاريج مەڭگٸ وياۋ. پاريج كٸرپٸك ٸلمەيدٸ. بۇل سۋرەتتٸ بۋنين تالاي رەت كٶردٸ. بۇل الاڭعا كٸم كەلٸپ كٸم كەتپەگەن? مۇندا نە ٶتپەدٸ?! مۇندا مارييا دە انتۋانەتتا حانشايىمنىڭ باسى الىندى. تەك حانشايىمنىڭ عانا ما? تاڭ الدىندا وسى جەردە مارييانىڭ ەلەسٸ جٷرەدٸ جەنە ول تەك شىن سٷيگەندەرگە عانا كٶرٸنەدٸ دەسەدٸ. بٸر كەزدەرٸ پاريج عاشىقتارى ازانمەن وسىندا توپتاسادى ەكەن. جەتەر. بۋنينگە ونىڭ ەشقايسىسى دا قىزىق ەمەس ەدٸ. ٷكٸم وقىلىپ, الاڭنىڭ قاق ورتاسىندا اجال وشاعى اتالاعان جەرگە كەلە جاتقاندا مارييا دە انتۋانەتتا اڭداۋسىزدا جەندەتتٸڭ اياعىن باسىپ كەتەدٸ. «عافۋ ەتٸڭٸز, مسە, مەن بايقاماي قالدىم, – دەيدٸ نەزٸك ٷندٸ حانشايىم بۇرىلىپ, – تەڭٸرٸ جارىلقاسىن, كەشٸرە كٶرٸڭٸز». جەندەت نە دەدٸ, ونى ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ەندٸ بٸر قاس-قاعىم سەتتەن سوڭ دٷنيەنٸ سۇلۋلىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن تاڭقالدىرعان تاڭعاجايىپ ەيەلدٸڭ باسى جەردە دومالاپ جاتتى... بۋنينگە حانشايىمنىڭ سوڭعى سٶزدەرٸ قاتتى ەسەر ەتەتٸن. بٸرەۋلەر بۇل سٶزدٸ ايتقان ول ەمەس, اعىلشىن حانشايىمى اننا بولەين دەسە دە بۋنين مويىن بۇرعان جوق. ول سۇلۋلىقتى, تەككەپپارلىقتى, تازالىقتى جىرلاۋمەن ٶتتٸ. لاس, تۇرپايى, توپاس رەسەيدەن كەتۋٸنە دە سول اسىل مۇراتتار سەبەپ بولدى. بۋنين ٷشٸن پاريج تٷك تە «نٶتٸع دەم دە پەعي» ەمەس ەدٸ. ول ٷشٸن پاريج ەليسەي القابى, فانتەبلو, لۋۆر, سەنا كٶپٸرلەرٸ, التىن كٷمبەز اق شٸركەۋلەر, سان جەتپەس رەستوراندار مەن كافەلەر, كلۋبتار مەن تەاترلار, سوسىن, ەرينە, «نەزٸكتٸگٸ سونشا, بٸر جۇتىم سۋمەن جۇتسا بولارداي» (بەديل شايىر) قىپشابەلدەردەن دە بۇرىن مارييا دە انتۋانەتتانىڭ اجال اۋزىندا تۇرىپ ايتقان ەلگٸ سٶزدەرٸ بولاتىن. بەلكٸم, بۇل ويدان قۇراستىرىلعان ەفسانا شىعار. باسى كەسٸلەتٸن ەيەلدٸڭ نە ايتقانىن تىڭداپ تۇرعان كٸم بار ەدٸ دەيسٸز? مٷمكٸن, راسىندا دا سولاي بولعان شىعار. بٸراق,ونىڭ ەشقايسىسى دا ماڭىزدى ەمەس. اقىن ٶزٸنە كەرەكتٸ ەلەمدٸ ٶزٸ جاساپ الادى. رەسمي بيلٸك قۇرعان قۇرىلىمداردىڭ وعان كٶبٸنە ۇنامايتىنى دا سودان. ٷيدەن جالىقسا بۋنين ىلعي دا كەلٸسٸم الاڭىنا تارتۋشى ەدٸ دەيدٸ زامانداستارى. ونىڭ ٶمٸرٸ وسى ەكٸ ارالىقتا ياكي پاريجدەن گراسس ايماعىنداعى اتاقتى «بەلۆەدەر» ۆيللاسىنا كەرٸسٸنشە گراسستان پاريجگە قاتىناۋمەن (كەلٸسٸم الاڭىنا) ٶتتٸ. ەسٸل ٶمٸرٸ. 1920-جىلى پاريجدەگٸ جاك وففەنباح كٶشەسٸنەن شاعىنداۋ ٷي ساتىپ الادى. بٸراق ونى ٷي دەپ قابىلداعان جوق. ونىڭ ٷيٸ بٷكٸل رەسەي بولاتىن.
قۇستىڭ ۇياسى بار,
جىرتقىشتىڭ ٷڭگٸرٸ بار,
مەنٸڭ نەم بار, نە تاپتىم ەلدەن شىعىپ,
ٶلەكسەنٸڭ كەبٸ بۇل ٶلگەن شٸرٸپ.
كٷندە ورالام جالعا العان پەتەرٸمە.
كٶرگە كٸرگەن سەكٸلدٸ كٶردەن شىعىپ.
ٷيٸنە ورالاردا باياۋ شايقاعان ترامۆاي دٶڭگەلەكتەرٸ دٷرسٸلٸنەن دە ول كەرەمەت ىرعاق پەن ەدەمٸ ٷيلەسٸمدەردٸ ەستٸپ وتىرۋشى ەدٸ. ...تاكسيست, ٷشٸنشٸ نە تٶرتٸنشٸ اتاسى ەلدە ەفيوپييا, ەلدە تۋنيستەن كەلگەن, كەرٸك بٸتٸمدەس دەنەسٸندە كەسٸم ارتىق ەتٸ جوق سىپتىعىر قارا جٸگٸت بۋنين تۇرعان سول كٶشەنٸ ۇزاق ٸزدەپ تابا المادى. حەمينگۋەيدەن قالدى دەگەن بٸر سٶز بار. بەلكٸم, مۇنى ايتقان باسقا بٸرەۋ بولار. مىقتىلار از با بۇل دٷنييادا, سونىمەن ەلگٸ مىقتى نە دەيدٸ? «دٷنيەنٸڭ قاي تٷكپٸرٸنە بارساڭ دا بٸر بٸرٸنەن اۋمايتىن كەسٸپ يەلەرٸ بولادى, ولار بٸرٸنشٸ كەزەكتە پوليتسەيلەر, سوسىن كٶشە جەزٶكشەلەرٸ مەن دەپۋتتاتتار جەنە, ەرينە, تاكسيستەر. وسىلاردىڭ بەرٸنە ورتاق نە قاسيەت بارىن ايتايىن با, ول قاتىگەزدٸك. ولار ەشكٸمدٸ ايامايدى». ٶز باسىم مۇنىڭ دۇرىس, بۇرىستىعىنا تٶرەلٸك ايتا المايمىن.
مەنٸڭ تٸزگٸنشٸمنٸڭ كارتاسى دا, ناۆيگاتورلىق جٷيەسٸ دە كٶمەك ەتپەدٸ. بٸرەۋلەرگە تەلەفونداپ كٶرٸپ ەدٸ, ولار دا ەستٸمەگەن بولىپ شىقتى. اقىرى مەنەن قالاي قۇتىلۋدىڭ امالىن ويلاي باستاعان بولۋعا كەرەك, ەڭسەرٸلە بۇرىلىپ «سٸزگە ورىس كەرەك پە?»دەپ سۇرادى. «ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسىنىڭ ٷيٸ!» دەپ ەدٸم, ول بۋلون ورمانىنا جاقىن قايداعى بٸر ناتاشا, ليۋبالاردىڭ ٷيٸن بٸلەتٸنٸن ايتتى. ورىستىڭ ناتاشاسىن بٷگٸندە ەلەم بٸلەدٸ. مەن «بۋنيننٸڭ ٷيٸن تاپ!» دەيمٸن تاقىمداپ. ەۋەلٸ «بۋنين دەگەندٸ ەستٸسەم قۇلاعىم كەرەڭ بولسىن!» دەپ اشۋلاندى, سوسىن مۇنىسىمەن مەنٸ جٷيكەلەتە الماسىن بٸلٸپ ورىستاردى جامانداي جٶنەلدٸ. بۇنىسى دا ەسەر ەتپەگەن سوڭ, اياق استىنان پاتريوت بولىپ, «پەعلەي فعانسەي!»(«فرانتسۋزشا سٶيلەڭٸز!») دەپ رۋلدٸ تٶپەلەگەننەن-اق باستاعاننان جولىم بولمايتىنىن سەزدٸم. بۋنيننٸڭ «قاسيەتتٸ دٷيسەنبٸ» دەيتۇعىن ليريكالىق ەڭگٸمەسٸندەگٸ تٷنگٸ مەسكەۋدە گريبوەدوۆتىڭ ٷيٸن ٸزدەيتٸن ەكٸ عاشىقتىڭ كٶرگەن ھيكٸمەتٸ سەكٸلدٸ وقيعا بولدى بۇل دا بٸر. اقىرى تٸزگٸنشٸدەن جاقىن جەردەگٸ پوەزد ستانتسيياسىنا جەتكٸزٸپ سالۋىن ٶتٸنٸپ ەدٸم, قاي باعىتقا جٷرەسٸز دەپ سۇرادى. «سەنت جەنەۆە دە بۋە!». باقىتىما وراي, تەمٸر جول ۆوكزالىنىڭ جانىندا جٷر ەكەنبٸز. «وففەنباح, وففەنباح!» دەپ قارىنعا جابىسقان تالاقتاي ايىرىلماي قويعان «ورىستان» قۇتىلعانىنا قۋانعان قارا بالا ەپ-سەتتە الىپ مەگوپوليستٸڭ اعىن ەلەمٸنە سٸڭٸپ جوعالدى. كەتەرٸندە جولاقىسىنا قوسا قازاقتىڭ اي تاڭبالى سۋۆينەر ايبالتاسىن ۇستاتتىم. «سٸز مۇسىلمانسىز با, ورىس ەمەس ەكەنسٸز عوي? ماشاللاھ!», - دەپ تاڭقالا سۇرادى ول.
مٸنە مىناۋ سول سەن جەنەۋە دە بۋە. كٸشكەنە قالاشىق. ەۋروپادا مۇنداي كەنتتەر ٶتە كٶپ. ەرەكشە بٸردەڭەسٸن بايقاي قويۋ قيىن. مۇندا ونەرە دە بالزاكتىڭ باي كٸتاپحاناسى, بٷكٸل فرانتسيياعا مەلٸم حايۋاناتتار پاركٸ بارىن وقىعانمىن. مەنٸڭ باعىتىم ورىس مازارستانى. وندا بۋنين جەرلەنگەن.
بۇرىن مەن بۋنيننٸڭ قابٸرٸن العاش كٶرگەن ادام قانداي كٷيدە بولادى ەكەن دەپ ويلايتىنمىن. مٸنە, مەن ٶتە قاراپايىم اق مەرمەر قۇلپىتاستىڭ جانىندا تۇرمىن. شاعىن عانا بەيٸت. ەشقانداي ەلەمٸش-كٷلەمٸشسٸز. وسى بٸر ۇلتاراقتاي عانا جەردە بٷكٸل ەلەمدٸ اۋىزىنا قاراتقان الىپ جازۋشى جاتىر. قازاق ايتادى «دٷنيە جالعان» دەپ.
«جاڭا جەرلەر, جاسىل كٶلدەر شاقىرادى قول بۇلعاپ» (تۇمانباي مولداعاليەۆ), بۇرىن كەلمەگەن جەرٸڭٸزدٸ مٷمكٸندٸگٸنشە كٶبٸرەك ارالاپ, تەرەڭٸرەك بٸلگٸڭٸز كەلەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. تەاتر, مۋزەي, تاريحي ورىندار, كٸتاپحانا, ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا ەكٸنٸڭ بٸرٸ بارادى, ال ەندٸ جاڭا جەردەگٸ كٶنە بەيٸتتەرٸن ارالاۋدى ۇناتاسىز با? ييا دەسەڭٸز مەن سٸزدٸڭ دوسىڭىزبىن. مەن مۇنىڭ نە ەكەنٸن, العاش قالاي ەدەتكە اينالعانىن, كٸمنەن نە ٷشٸن ٷيرەنگەنٸمدٸ ونى ايتاسىز مۇنىڭ قانداي قاسيەت ەكەنٸن دە ايتا المايمىن, بٸراق كٶنە مازارلاردا بٸر تىلسىم كٷش بارىن انىق بٸلەمٸن. مولادان قورقۋدىڭ كەرەگٸ جوق.
ورىستىڭ تالاي جايساڭدارى مەن قاسقالارى مەڭگٸ ورنىن تاپقان ەسكٸ قورىم. كٶنە شٸركەۋدٸڭ كٷمبەزٸ الىستان كٶرٸنبەيدٸ, كٷنگە شاعىلىسىپ جالتىرامايدى, قوڭىراۋى كٷمبٸرلەمەيدٸ. تىپ-تىنىش. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ەسكٸ بٸر سٶزٸ «شەڭگەل دە ٶز جەرٸندە گٷلدەسٸن» دەيدٸ. بٸر كەزدەرٸ نوقتاعا باسى سيماعان تالاي اساۋدىڭ اقىرعى مەكەنٸ قۇلاققا ۇرعان تاناداي جىم-جىرت. اتاعى جەر جارعان بەكزادالار, مەھشٷر ديناستييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, گەنەرالدار, ارتيستەر, جازۋشىلىر, ٷكٸمەت ادامدارى... سوسىن, ەرينە «ايتاققا ەرٸپ ايدالاعا لاققان بايعۇستار».
«قازاق پەن نوعاي ايىرىلدى, قازاق سارتقا قايىرىلدى» دەيتٸن زاماننان تانىس اتاقتى نوعاي ۇلىسىنىڭ جٷسٸپ مىرزاسىنان تارايتىن كنياز يۋسۋپوۆتارتىڭ قورىمى ەرەكشە سالتاناتتى. زاتى باشقۇرت داڭقتى بيشٸ ر.نۇريەۆ وسىندا جەرلەنٸپتٸ.
وسىنداي مارقاسالاردىڭ اراسىندا كەيبٸر زامانداستارى كەكەتٸپ ايتاتىنداي «نەبارى تٶرت سىنىپتىق قانا بٸلٸمٸ بار بۋنين» جاتىر. يە, اتاعى ەلەمگە ايان سانكت پەتەربۋرگ اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ بولىپ سايلانعان بۋنين. عۇلاما بۋنين. ونىڭ گيمنازييادا بار بولعانى تٶرت اق جىل وقىعانى راس. قالعان بٸلٸمنٸڭ بەرٸن, جوق ولاي ەمەس, قالعان ۇشان-تەڭٸز بٸلٸمنٸڭ بەرٸن ٶز بەتٸمەن ٷيرەندٸ. تاريحشىلىر بٸلٸم الاۋدا يۋليي دەگەن اعاسىنىڭ كٶپ كٶمەگٸ تيگەنٸن ايتادى. ول فرانتسۋز, اعىلشىن, كٶنە گرەك, نەمٸس تٸلدەرٸن جەتٸك مەڭگەردٸ. اراب تٸلٸنە قىزىقتى. ونىڭ شىعارمالارىنان چەحوۆتىڭ كەيٸپكەرلەرٸ سيياقتى بٸرنەشە شەت ەل تٸلٸن بٸلەتٸن ادامداردى كٶپ كەزدەستٸرەتٸنٸڭٸز سودان بولار.
قايدا جٷرسەك دە قازاق ٸزدەي جٷرەتٸنٸمٸز بار عوي, «تٸلسٸز قالانى» ارالاپ كەلە جاتىپ مىنا بٸر بەيٸتتٸ كٶردٸم. نيكولاي بايتۋعانوۆ. بايتۋعان دەگەن ورىس بولمايتىنى راس قوي. بەلكٸم, قازاق شىعار. كٸم بٸلسٸن, كەشەگٸ بوسقان ەلمەن بٸرگە شەتكە كەتكەن بەيباقتىڭ بٸرٸ بولار, بەلكٸم قازاقستاندا تۋىستارى بار شىعار... قۇلپىتاسىن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الدىم.
(نيكولاس بايتۋگانوۆ قۇلپىتاسى)
مەندە ابايدىڭ ەرتەرەكتە شاعىن فورماتتا شىققان كٸشكەنتاي بٸر كٸتابى بار, شەتەلدەرگە شىقسام الا كەتەمٸن. بەيٸت باسىندا سول كٸتاپتان اباي 1893-جىلى اۋدارعان «قورقىتپا مەنٸ داۋىلدان» اتتى ٶلەڭٸن وقىدىم. سٶيتٸپ كٶپتەن كٶكەيدە جٷرگەن بٸر ٸس بٸتتٸ. مەنٸڭ بۋنينگە وقىعان دۇعام وسى بولدى.
«دارييانىڭ جارعا سوققان تولقىنىنداي» (بالۋان شولاق) جاستىق شاقتا ادام قايدا بارمايدى, قاي قيىردى كەزبەيدٸ? ال ەندٸ ەسەيگەن كەزدە ەلدەن كەتۋدٸڭ قيىندىعىن تەك باستان كەشكەن عانا بٸلەدٸ, قالعانى بوس سٶز. ەلدەن كەتكەننٸڭ بەرٸن ساتقىن دەپ كٶرسەتۋ رەسمي يدەولوگييانىڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸ. ال انىعىندا نەگە كەتتٸ, كٸم ٷشٸن كەتتٸ – ول تۋرالى ايتىلمايدى. مەن شەتەلدەردە تۋعان جەرٸنەن الىستا بوي تاسالاپ جٷرگەن تالاي مٸسكٸندەرمەن كەزدەستٸم. قاي-قايسىسى دا ٶمٸرٸمٸز جاقسى دەمەيدٸ. جاقسى دەيتٸن توپتار بار. كەشٸرٸڭٸز, توپتار ەمەس, توپ بار. ونىڭ جٶنٸ باسقا. ولار ٷشٸن قاسيەتتٸ ەشتەڭە جوق. بۋنين سەكٸلدٸلەر جىلاپ وتىرىپ ايتاتىن ەڭگٸمەنٸ كٶن بەت ۇياتسىزدىقپەن قىلجىققا, ەجۋاعا, مازاققا اينالدىرىپ, كٷلٸپ وتىرادى. تاعى بٸر توپ شەتەلگە كەتكەن ەيەلدەر. مەن وسىلاردى ەش تٷسٸنە المايمىن. گەرمانييادا,فرانكفۋرت شاھارىندا ەكەسٸنەن ٷلكەن شالعا تيگەن تالاي قازاق قىزدارىن كٶردٸم. يتالييادا, پومپەيگە تاقاۋ بٸر قىستاقتاعى فەرمەرگە تيٸپ, ەسەكپەن اتىزعا سۋ تاسىپ جٷرگەن قارىنداسىمىز مەنٸڭ قازاق ەكەنٸمدٸ بٸلٸپ تۇرا قاشتى. الماتىعا بوسقىن بولىپ كەلگەن نيگەرييالىققا تيٸپ, جىل ارالاتىپ قارا دومالاق بالالاردى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن شۇبىرتىپ وتىرعان اينۇر ەسٸمدٸ قارىنداسىمىزبەن بولعان ەڭگٸمەدە سٶزدٸڭ بٸر باسىن قالجىڭعا جىعىپ «قاراعىم اۋ, قازاقستانعا ەرتەڭ كٸم يە بولادى, قارا بالا قازاقتا دا بار ەمەس پە?» دەگەنمٸن, «مەن ۇلتشىلدارمەن سٶيلەسپەيمٸن!» دەگەن جاۋاپ الدىم. فاشيست دەمەگەنٸنە شٷكٸر. ەلگٸنٸڭ ەكەسٸ مەن شەشەسٸ ەكٸ جاقتان اتويلاي شاۋىپ قىزىنىڭ قىلىعىن ماقۇلداپ مەنٸ بٸراز جەرگە اپارىپ تاستادى. شەكٸلدەۋٸگٸن شاعىپ “كٷيەۋ بالامىز” تۇر بٸر شەتتە. «قاي جەڭگەنٸڭ مەنٸكٸ» دەگەندەي ميىقتان كٷلٸپ قويادى. ەرتەڭٸنە اشۋى باسىلدى بٸلەم, ەلگٸ قىز مەنٸ ارنايى ٸزدەپ كەلٸپ, ەڭگٸمەسٸن ايتتى: «نەگرگە تيدٸڭ دەپ كٷستانالايتىن تەك سٸز ەمەس, – دەپ باستادى ول ەڭگٸمەسٸن, – العاشىندا ەكەم قارسى بولدى, شەشەم «كٸمگە تيسەڭ وعان تي, تەك جىلاماي جٷرسەڭ بولدى» دەدٸ. شەشەم رۇحسات بەرگەن سوڭ شىقتىم! شەشەنٸ تىڭداماسام كٸم بولعانىم?». امەريكادا, كاليفورنييانىڭ توررانسە قالاسىنداعى شاعىن دٷكەندە بەلٸش ساتىپ تۇراتىن بيبٸگٷل دەگەن قازاق قىزىنىڭ كٷيەۋٸ ٶزٸنەن وتىز جاس ٷلكەن اتان تٷيەدەي الىپ نەگر قازاقستاننىڭ قايدا ەكەنٸن دە بٸلمەيدٸ. وعان قازاقستاننىڭ نەگە كەرەگٸ بار?
افريكانىڭ قارعا ميىن قايناتار ىستىعىندا قارا بالاسىن جەتەكتەپ جالاڭاياق كەلە جاتقان قازاق قىزىن كٶرٸپ, ەڭگٸمەلەسكەنٸم بار, ول ٶمٸرٸنە رازى. قازاقستانداعى احۋالدارعا تٷك تە قىزىقپايدى. ولاردى ايتپاعاندا, كٶرشٸ ورىس, تەجٸك, تٷركپەن, ٶزبەك, قىرعىزعا تيگەن قازاق قىزدارى دا تٶركٸنٸننەن گٶرٸ كٶبٸنەسە تٷسكەن جەرٸنٸڭ جوعىن كٶبٸرەك جوقتايدى. بارعان جەرٸنە تاستاي باتىپ, سۋدا سٸڭۋدٸ ويلايتىن بولار. قازاقستاننىڭ كەيبٸر تەلەكانالدارىندا ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتارىنا كٷيەۋگە تيگەن قارىنداستارىمىز تۋرالى ارنايى حابارلار جٷيەلٸ تٷردە ەفيرگە شىعىپ كەلەدٸ. قازاق ەندەرٸ تٷسٸرٸلگەن جەكەلەگەن كليپتەردٸڭ كٶبٸندە قازاق قىزىنىڭ كٷيەۋٸ باسقا ۇلت ٶكٸلٸ بولادى. ماقسات نە سوندا?
ەرەۆانداگى قازاقستان ەلشٸلٸگٸ الدىندا جولىققان قازاق ەيەلٸ ەلٸ ەسٸمدە. اقمولا جاقتان قىزى كٶرٸنەدٸ. بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن قازاقستانعا جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن بٸر ارميان ەتٸكشٸگە تۇرمىسقا شىعادى. قازاقشانى ەلدەقاشان ۇمىتقان. حريستيان دٸنٸنە قالاي, قاشان ٶتكەنٸن جىر عىپ ايتادى. جەكسەنبٸ سايىن شٸركەۋدەن قالمايدى. ەلشٸلٸككە ەدەن سىپىرۋشى بولىپ ورنالاسقىسى كەلەدٸ ەكەن. جەردەم سۇرايدى. «ەلگە بارمايمىن, ول جاق سۋىق» دەيدٸ. قىتايعا ەيەل بولعان قازاق قىزدارىنىڭ سانى جىل ساناپ اسىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, اقتٶبە وبىلىسى مەن اتىراۋ ايماقتارىنىڭ قىزدارى شەتەلدٸكتەرگە كٶپ شىعادى. بۇل رەسمي مەلٸمەتتەردەن الىنعان دەرەكتەر.
«قازاقستان بٸزگە جەردەم بەرۋٸ كەرەك قوي» دەگەن قازاق قىزىن سٶيلەتكٸم كەلٸپ (تەجٸكتٸڭ ەيەلٸ) «ول نەگە سەندەرگە كٶمەكتەسۋٸ كەرەك?» دەپ ەدەيٸ سۇراعانىم بار. ٷندەمەيدٸ. قازاقستاننان الۋعا كەرەك. قازاقستان بەرٸنە بەرۋ كەرەك. قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ اسقار اقاەۆتىڭ شەشەسٸ (قازاق قىزى, ەلبەتتە) تٶركٸنٸ تاياق تاستام جەردە تۇرسا دا قازاقشا سٶيلەۋدٸ ۇمىتقان, ٶمٸردەن ٶزٸن قىرعىز سەزٸنٸپ ٶتتٸ. قازاق ەيەلدەرٸنە بايلانىستى كٶكەيدە جٷرگەن كٶپ مەسەلە بار. ەرتەرەكتە بٸر ينتەرنەت سايتىنان «كٶبٸنە ولار (قازاق ەيەلدەرٸ) ٸشتەي ٶزدەرٸن ٶزگەلەردەن كەم سەزٸنەدٸ, ەدەمٸ ەمەسپٸز دەپ ويلايدى. ەرتە بويانا باستايتىنى دا سودان. بويانبايتىن قازاق ەيەلٸن سيرەك كٶرەسٸز. شەتەلدە, ەسٸرەسە ەۋروپادا, امەريكادا بويانعان ەيەلدٸ دۇرىس تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن. قازاق قىزدارى اتا-انادان ەشقانداي شەكتەۋ-شەگەرۋ كٶرمەي ٶسەدٸ, ولاردا مۇسىلمان حالىقتارىنا تەن قىسىلۋ, قىمتىرىلۋ اتىمەن جوق. جەنە ٶزدەرٸ بۇل قىلىقتارىن وزىق ەلدەرگە تەن ابزال قاسيەتتەر دەپ ەسەپتەيدٸ. كٶرشٸ ازييالىقتار ولاردى «كەپٸر قازاق» دەپ اتايدى» دەگەن سىڭارجاق, قىجىرتپا پٸكٸر وقىعانىم بار. ەرينە, نامىسىڭ كەلەدٸ. بٸراق قالاي دەسەك تە قازاق ەيەلٸ دەگەن سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان بٸردٸ-ەكٸلٸ تٷسٸنٸكسٸز تٶمەن ەتەكتٸلەر ەمەس, قازاق ەيەلٸ دەگەن كەشەگٸ قىز جٸبەك, دومالاق ەنە, ايمان- شولپان, اقىن سارا, ەلييا مەن مەنشٷك, حيۋاز اپاي مەن فاريزا, روزا مەن بيبٸگٷل, ييا, تٸزٸمدٸ سوزا بەرۋگە بولادى. مۇقاعالي ايتپاقشى «قايران بٸزدٸڭ شەشەلەر اردى ويلاعان!». اردى ويلاعان انالارىمىزدان ازعان-توزعان ەلدەكٸمدەر ساداعا كەتسٸن.
بۋنين ورىس ەلٸنە ۇلتشىل قالامگەر رەتٸندە قىمبات. ول ورىس ەيەلدەرٸ تۋرالى كٶپ جازدى. ۇلتتىڭ التىن دٸڭگەگٸ ەيەلدەر ەكەنٸن ٶمٸر-باقي ايتۋمەن ٶتتٸ. ول «فرانتسۋز ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ ۇلى شىعارماسى دەپ قاي تۋىندىنى ايتار ەدٸڭٸز?» دەگەن ساۋالعا: «تەڭٸرٸم-اۋ, سونداي دا ساۋال بولا ما ەكەن, ەلبەتتە, گي دە موپپاساننىڭ «اقتومپىشى» («پىشكا») دەپ جاۋاپ بەرگەن كٶرٸنەدٸ.
ونىڭ از جازعانى دا راس. اناداي تالانتى, اناداي تالعامى, اقىرى سوڭىندا اناداي كٸدٸ مٸنەزٸ بار ادام كٶپ جازا دا الماس ەدٸ. ول ارنايى بەيگەلەرگە عانا قاتىساتىن اسىل تۇقىمدى ارابى ارعىماق سەكٸلدٸ ەدٸ, سونىڭ ٷشٸن توي تومالاقتان قالماي, توبىر اراسىندا شاڭ توزاڭعا ٶكپەسٸ ٶشٸپ, قالاي دا الىپ قالۋعا, الىپ قالا الماسا شالىپ قالۋعا داعدىلانعان توبان اياق توقپاق جال گوركييلەردٸ تٷسٸنە المادى, بەلكٸم تٷسٸنگٸسٸ كەلمەگەن دە شىعار.
ونىڭ دوستارى از ەدٸ دەيدٸ. بۇعان ەبدەن سەنۋگە بولادى. اناداي تالانتى, اناداي تالعامى, بۇدان شىعادى اناداي كٸدٸ مٸنەزٸ بار ادامنىڭ دوسى كٶپ بولۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ول ماڭىنا كٶپ ەشكٸمدٸ جۋىتپادى. ونىڭ جالعىزدىعى ٶزٸ تاڭداپ العان جالعىزدىق بولاتىن. بۇل ٷشٸن ول ەشكٸمدٸ كٸنالاعان جوق. نەسٸنە كٸنەلايدى? تٸپتٸ ٶزٸمەن بٸرگە شەت ەل اسىپ كەتكەن قالامگەرلەرمەن دە ارالاسا المايدى. «ەدەمٸ باستالعان وتىرىستار, ەدەتتە ۇزاماي ايقاي-شۋ, ەرەگەسپەن اياقتالاتىن. شىنىن ايتقاندا, شىرىق بۇزىپ, كەرمالداسۋدى باستايتىن كٶبٸنەسە بۋنين ەدٸ» دەپ ەسكە الادى زامانداستارى. الەكسەي تولستويدى «ول تٷك تە گراف ەمەس, كەدٸمگٸ الاياقتىڭ ٶزٸ, ادامگەرشٸلٸك دەگەننەن جۇرداي, پرينتسيپ دەگەننەن مٷلدە ادا, ارىنىڭ جوقتىعىنان گٶرٸ, قارىنىنىڭ توقتىعىن عانا ويلايتىن الباستى» دەپ تٸلدەسە, جٸك-جاپپار بوپ الدىندا قۇرداي جورعالالايتىن گوركييدٸ «ال مىنا گوركيي دەگەنٸ قارا تابان قۇل مەن كٷڭنەن تۋعان نەمە, قىسقاسى تەگٸ جالشىماعان ناعىز يتتٸڭ بالاسى» دەپ جازدى, ەسەنيندٸ «كٷنٸ بٸتكەن ماسكٷنەم», ماياكوۆسكييدٸ «بەيشارادان سورلى تۋادى» دەپ كٷستانالايدى.
وعان 1933 جىلى شۆەد عىلىم اكادەميياسىنىڭ شەشٸمٸمەن نوبەل سىيلىعى بەرٸلدٸ. جۇرت «ارسەنەۆتەردٸڭ ٶمٸرٸ» اتتى پوۆەسٸن مەڭزەدٸ. ورىس دياسپوراسى ونىڭ پوەزيياسىن سٷيەتٸن. ونىڭ ماحاببات ليريكاسىن, ەسٸرەسە, حانشالار مەن حانىمدار ەرەكشە باعالادى. نەگە ەيەلدەر? مۇنى بٸز بٸلمەيمٸز. ەستە, «يە, بۇل دٷنيەدە (بەلكٸم, و دٷنيەدە دە) شىن عاشىق بولىپ, ٶلەردەي سٷيە الاتىن ەيەلدەر عانا» دەيتٸن سٶز راس بولار. بٸراق, بۇل دٷنيەدە شىن سٷيە الاتىن اقىندار عانا ەكەنٸن نەگە مويىندامايدى بۇل عالام?
جانىم ەڭلٸك,
تار جول, تايعاق كەشۋگە تاعى كەلدٸك.
تاعى اداستىق تال تٷستە ەكٸنشٸ رەت,
جٷرەكتەردٸ تاعى دا ەبٸگەر عىپ.
جانىم ەڭلٸك,
ساعىنىشىم توزبايتىن سارى بەلدٸك,
كٸمگە قالماق دەپ ويلاپ كٷرسٸنەمٸن,
نە قالدىرام دەمەيمٸن, جەدٸگەر عىپ.
ەكٸنشٸ رەت,
مەن اسپانعا قارايمىن جەتٸمسٸرەپ.
جالبارىنعىم كەلەدٸ كٶكتەگٸ ايعا
جاقىن كەلٸپ جانىما وتىرشى دەپ.
اي بٸلەدٸ,
بٸر ٶلتٸرسە ٶلتٸرەر قايعى مەنٸ,
مەنٸ كٶرٸپ كەربەز اي, تەكەپپار اي.
اياعان سوڭ قۇشاعىن جايدى بەرٸ .
و, تەگٸندە,
ٶكٸنەدٸ اقىندار ٶتەرٸندە.
مەيلٸ, مەيلٸ, جانىم تەك سەن امان بول.
مەن كٶپ بولسا اي جاققا كەتەمٸن دە.
* * *
ۇيىقتاي قالسام تٷسكە ەنەسٸڭ,
شارىقتايسىڭ سامعاپ قۇسىم.
قول باسىنداي كٸشكەنەسٸڭ –
قورعاسىنداي سالماقتىسىڭ.
جٷزدٸك بٸزدەر كەمەشە ٶرگە,
كەمەشە ٶرگە كٶسٸلەمٸن.
كٷتتٸرەيٸن دەمەسەم دە,
ىلعي داعى كەشٸگەمٸن.
اتقان تاڭ بوپ, باتقان كٷن بوپ,
سەيٸلمەدٸ-اۋ تۇمان, سٸرە
بۇعان قايدان تاپ بولدىم دەپ,
ٶكٸنەتٸن شىعارسىڭ, ە.
نە دەسەڭ دە كٶنەم بٷگٸن,
جولىقپايىق قايتا دەشٸ,
ٶكٸندٸرمەي سەنٸ, ەڭلٸگٸم,
ٶلە قالسام قايتەدٸ وسى?
بۋنين تەاتر ٶنەرٸن سٷيدٸ. ونى چەحوۆپەن جاقىنداستىرعان دا وسى تەاتر ەدٸ. چەحوۆ عانا ما? بٸزدٸڭشە باسقا دا سەبەپتەر بولعان سيياقتى.
سەنٸڭ تەاترىڭدا شامدار سٶنەدٸ كەشكٸلٸك.
ساحنا جاقتان پەرٸشتەلەر داۋىس ەستٸلٸپ.
ەكٸ قولىڭنان جەتەكتەپ كەلە جاتادى,
جاڭا باقىت پەن ەسكٸ ٷمٸت .
سەنٸڭ تەاترىڭدا سەنٸڭ كٷلكٸڭ بار,
مەنٸڭ شەرٸم بار – اق, قارا,
ەكٸ دٷنيە بار, بٸرٸ اپپاق, بٸرٸ قاپ-قارا.
مەنٸڭ جىرىمدى وتقا ٶرتەپ جٸبەر وقى دا,
مەنٸڭ مۇڭىمدى جٷرەگٸڭە تۇت, جاتتا دا.
سەنٸڭ تەاترىڭا بٷكٸل بٸر ەلەم سيىپ تۇر,
الاسا ٷيدٸڭ تٶبەسٸ كٶككە تيٸپ تۇر.
سٶزٸم جەتپەگەن اسىل ول,
قولىم جەپەگەن بيٸك بۇل.
ال ول ٶزٸنٸڭ ەڭ ماڭىزدى شىعارمالارى رەتٸنە ٶلەڭدەرٸن دە, پروزاسىن دا ەمەس تولستوي مەن چەحوۆ تۋرالى ەسسەلەر جيىنتىعىن ايتقان كٶرٸنەدٸ. مەنٸڭشە ونىڭ ٶندٸرٸپ كٶپ جازباۋىنا دا, كٸسٸكيٸك بوپ شەتتە جٷرۋٸنە دە وسى ەكٸ الىپتى جاس كەزٸنەن تەرەڭ زەرتتەپ وقىپ, ٶتە جاقسى بٸلۋٸ باستى سەبەپ, وعان كەلٸسپەسەڭٸز, ەڭ باستى سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ بولعان سيياقتى. نەگە?
باتىستا تٷپ تٶركٸنٸ لاتىننان شىققان «ٶتەرنە سيتي» دەيتۇعىن قاناتتى سٶز بار. ول, ەلبەتتە, «مەڭگٸ قالا» ريمگە قاراتا ايتىلعان.
ريم! «ريمگە نە ٷشٸن كەلەسٸز?» دەگەن ساۋالعا ەلەمنٸڭ باي كٸسٸلەرٸنٸڭ كٶبٸ «تازارۋ ٷشٸن» نە «ويلانۋ ٷشٸن» دەپ جاۋاپ بەرگەن كٶرٸنەدٸ. «مەڭگٸ قالاعا» كەلگەن سايىن ٶزٸڭنٸڭ, راسىندا دا پاڭ دا ەمەس, نەن دە ەمەس, اتاڭ قازاق ايتىپ كەتكەندەي, جالعان دٷنيەنٸڭ قۇرتتاي عانا بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸڭدٸ انىق سەزەسٸڭ. ەركٸمنٸڭ ٶز «ٶتەرنە سيتيٸ» بولۋعا كەرەك. بۋنين ٷشٸن ول تولستوي مەن چەحوۆ ەدٸ.
ەكٸ تٷرلٸ چەحوۆ بار. بٸرٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸ, ەگٸزدٸڭ سىڭارى وقي الاتىن, حانعا دا, قاراعا دا تٷسٸنٸكتٸ قاراپايىم چەحوۆ. ازداپ كٷلكٸلٸ, ازداپ مىسقىلشىل, ازداپ اۋرۋشاڭ, ازداپ كەدەيلەۋ, ازداپ كەكشٸلدەۋ, بۇدان شىعادى ازداپ بەيشارالاۋ چەحوۆ. ورىستىڭ جەتٸ اتا, جەتپٸس جەتٸ باباسىنان بەرٸ تازالانباعان شوشقا قوراسىنان باستاپ التىن كٷمبەز اقسارايلارىنا دەيٸن ونىڭ نازارىنان تىس قالمادى. دەمەك جالپىعا قول جەتٸمدٸ چەحوۆ.
ەكٸنشٸ چەحوۆ باسقا چەحوۆ. ول «حامەلون» ەمەس, «شاعالا»; «يۆان ماتۆەيچ» ەمەس, «ۆانيا اعاي»; «تەاتردان سوڭ» ەمەس, «دالا»; «باسقا پەلە تٸلدەن» ەمەس, «شيە باعى»; «قۋانىش» ەمەس, «قىزىق ەمەس ھٸكايا»; «جانازا ەمەس, «يونىچ»; «كاشتانكا» ەمەس «قاراموناح»; «گريشا» ەمەس, «يت جەتەكتەگەن كەلٸنشەك»; «قوناق ٷيدە» ەمەس, «ارحيەرەي»; «دەرٸحاناشى ەيەل» ەمەس, «التىنشى پالاتا»; ت.ب. جەتەر! ولاي دەيتٸنٸمٸز بۇل تٸزٸمدٸ سوزا بەرۋگە بولادى. بۋنين «چەحوۆتىڭ ەڭ كەرەمەت دٷنيەلەرٸ قايسى?» دەپ سۇراق قويادى دا, تٸزٸم جاسايدى. ول جەلٸگە ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ, ۇزىندى-قىسقالى قىرىق توعىز شىعارمانى قاتار تٸزدەيدٸ. زەرتتەۋشٸلەر چەحوۆ سوڭىنا توعىز جٷزدەن استام شىعارما قالدىرعانىن ايتىپ جٷر. توعىز جٷزدەن قىرىق توعىزدى الىپ تاستاڭىز... كەلٸسپەۋگە بولاتىن تۇستارى بار. ەڭگٸمە كەلٸسەتٸن جاعى باسىم ەكەندٸگٸندە. ول تٸزٸمنەن سٸز چەحوۆتان بۇرىن, بۋنيننٸڭ ٶزٸن كٶرەسٸز. ەلبەتتە, بۋنينگە ەلدەبٸر داراقى قاتىننىڭ داڭعازا قىلىقتارىن («سوڭعى موگيكانشا», مىسالى) ينەگە ٸلٸپ, جٸپكە تٸزٸپ وتىراتىن مىسقىلشىل جەلاۋىز چەحوۆتان ٶمٸر بويى جوقتى ٸزدەپ, ٶمٸر بويى ٶزٸن ٶزٸ جەگٸدەي جەۋمەن كەلە جاتقان چەحوۆ جاقىن. «جۋىنباعان, ساسىق» (لەرمونتوۆ) رەسەيدٸ, ماسكٷنەم, رەسەيدٸ, سوعىسقۇمار رەسەيدٸ, ازعان. توزعان رەسەيدٸ ەجۋالاپ, ەرتٷرلٸ قىسقا دٷنيەلەر جازاتىن چەحوۆتان, ەرينە, جەتٸ تٷندە كٶرشٸ دەرەۆنيادا اجال اۋزىندا جاتقان دٸمكەس كەمپٸرگە جەدەل جەردەم بەرۋگە كەلٸپ, قايتار جولدا اربا سىنىپ, ساتىرلاعان قارا جاڭبىردىڭ استىندا قالىپ قويىپ, قالپاعىنىڭ ەرنەۋٸنەن سۋ سورعالاپ, قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, دەمٸ قىسىلىپ كٷركٸلدەگەن كٶكجٶتەل چەحوۆ جاقىن ەكەنٸ داۋسىز.
بۋنين توستوي تۋرالى دا جازادى. بٸراق ول «التىنشى پالاتانىڭ» اۋقىمى «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸكتەن» بٸردە-بٸر كەم ەمەس نەمەسە وقىرماندى «يت جەتەكتەگەن كەلٸنشەكتٸڭ» (كەيبٸرەۋلەر جازىپ جٷرگەندەي «يت ەرتكەن كەلٸنشەك» ەمەس) ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ «اننا كارەنينادان» ارتىق تولقىتپاسا كەم ەسەر ەتپەيدٸ دەپ جازعان جوق, «شيە باعىن» «قاجىمۇراتپەن» سالىستىرمادى. ولاي ەتۋدٸڭ قاجەتٸ دە جوق بولتىن. بٸراق سٸز چەحوۆتى وقىپ بولىپ, بٸر سەت كٶزٸڭٸزدٸ جۇمىپ ويلانىپ كٶرسەڭٸز, جاڭا عانا ۇلىلىق ەلەمٸندە جٷرگەنٸڭٸزدٸ ەدبەن سەزٸنەسٸز. ەسٸرەسە, بۋنيننەن كەيٸن.
دەسەك تە ول تولستويعا دا, چەحوۆقا دا ۇقسامادى, ەدەبيەتتە ٶز مەكتەبٸن قالىپتاستىردى. بۋنيننەن ولپى-سولپى سٶيلەم, ويقى- شويقى ورالىم, شايقى-بۇرقى قايىرىمداردى ەمگە تاپپايسىز. اباي ايتاتىن «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراپ ٶڭكەي كەلٸسٸم» وسىندا. قارادٷرسٸندٸك, قارابايىرلىق اتىمەن جوق. سارى مايدان قىل سۋىرعانداي نەزٸك شەبەرلٸك. بۋنين مەكتەبٸنەن شىققان قالامگەرلەر دەپ كونستانتين پاۋستوۆسكيي مەن يۋريي كازاكوۆتى ايتساق قاتەلەسەر مە ەكەنبٸز? ك.پاۋستوۆسكييدٸڭ «سولتٷستٸك حيكايالارى» اتتى كٸتابىندا ول تۋرالى كەرەمەت ماقالا بار. بۋنين شىعارمالارىنىڭ ٸشندەگٸ ەڭ كٶركەمٸ, ەڭ تەرەڭٸ «جەڭٸل تىنىس» («لەگكوە دىحانيە») دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقالى قاشان. ٶز باسىم قالامگەرگە باعا بەرەردە دەل وسىلاي «ايتتىم – بٸتتٸ, كەستٸم – ٷزٸلدٸ» كەيٸپتە شورت كەسۋگە قارسىمىن. بٸراق اتالمىش نوۆەللانى وقىعان سوڭ قاپىدا وققا ۇشاتىن وليا مەششەرسكايا سٸزدٸڭ بٸر قيماس قارىنداسىڭىزعا اينالادى, ال «سەۋٸردٸڭ ىزعارلى تٷندەرٸن» ەر كٶكتەم سايىن ەسكە الىپ جٷرەتٸن بولاسىز. الدا-جالدا بەيٸت جاققا جولىڭىز تٷسسە الدىڭىزدان وقۋشى قىزدىڭ مولاسىنا جيٸ كەلەتٸن كلاسس جەتەكشٸ ەيەل شىعا كەلەردەي الاڭ كٶڭٸلمەن ٶتەسٸز. قايسىسىنىڭ ٶمٸرٸن مەندٸ دەيمٸز? قىرشىنىنان قيىلعان وليانىڭ «قىسقا ٶمٸردە كٶرگەن قىزىعى مەن شىجىعىن با» جوق, قايتا كەلمەس جاستىعىن ٶزٸ ەمەس, ٶزگەلەر ويلاپ تاپقان شەڭبەردەن شىقپاي ٶتكٸزٸپ العان كەرٸ قىزدىڭ ٶمٸرٸن بە? ويىڭىزعا ەرٸكسٸز «سان فرانتسيسكودان كەلگەن مىرزا» اتتى ەڭگٸمە تٷسەدٸ. ول وليانىڭ ٶمٸرٸن مٷلدە تٷسٸنبەس ەدٸ. ول شىن قۋانا الماس ەدٸ, شىن جىلاي دا الماس ەدٸ ول.
ال كازاكوۆ بولسا ەربٸر سٶيلەمدٸ قىرناپ, جونىپ, سەندەپ, ەشەكەيلەپ جازاتىن پروزاشى ەدٸ. ونىڭ از جازعانى, بٸراق ساز جازعانى دا وسىدان بولار. يۋ.كازاكوۆ بٸزدٸڭ ەبەڭنٸڭ (ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ) داڭقتى «قان مەن تەرٸن» اۋدارعاندا دا وسى دەگدارلىقتان تايمادى, نەتيجەدە قازاق رومانىن ورىس وقىرماندارى ٶز شىعارماسىنداي قابىلدادى. بۇل ەكەۋٸنەن كەيٸن ورىستا «بۋنين جولىمەن جٷرگەن» كٸمدەر بار دەپ سۇراساڭىز مەن ماردىمدى جاۋاپ ايتا الماسپىن. ورىس پروزاسىنىڭ كەيٸنگٸ جىلدارداعى احۋالىنان حابارىمىز شامالى. سٸز, قۇرمەتتٸ وقىرمان,مەنٸڭ بۇل پٸكٸرٸمە كەلٸسپەۋٸڭٸزگە ەبدەن بولادى, دەگەنمەن پۋتين زامانىندا ورىستا كەرەمەت ەدەبيەت تۋاتىنىنا ٶز باسىم سەنبەيمٸن. مۇنداي ساياسي رەجيم كەزٸندە كٶركەم ەدەبيەت ەمەس, كٶسەمسٶز العا شىعادى. نەگە ەكەنٸن قايدام, ماعان وسى كٶسەمسٶز دەگەنٸ نەكەسٸز تۋعان كٶردەمشە دەگەن سەكٸلدٸ ەستٸلەدٸ دە تۇرادى, توبا!
پاريجدە بۋنين ۆ.نابوكوۆپەن كەزدەسەدٸ. بۇل بۋنيننٸڭ نوبەل سىيلىعىن الىپ, كٶڭٸلدٸ جٷرگەن كەزٸ ەدٸ. ەلگە ورالۋ دا ويىندا بولاتىن. سوۆەت وداعىنان, كسرو جازۋشىلار وداعىنان جىلى حابارلار كەلە باستايدى. سەڭ جٸبٸپ, سەرگەلدەڭ اياقتالار كٷن الىس ەمەستەي كٶرٸنە باستاعان. بٸراق, ەكٸ الىپتىڭ كەزدەسۋٸ ەرەگەسپەن اياقتالىپ, بٸرٸن بٸرٸ كٶرمەستەي بوپ تاراسادى. شاۋ تارقان بۋنيننٸڭ كٶل كٶسٸر اق داستارحاندى جايىپ تاستاپ «اتتىڭ باسىن بٸر ەركٸن جٸبەرەلٸكشٸ,باۋىرىم» دەگەن اقەدەن كٶڭٸلٸنە اعىلشىنشا تەربيە الىپ, مۇز قارا كەسەكتەي سۋىق قارىم قاتىناسقا ٷيرەنگەن نابوكوۆ «مەن اراق ٸشپەيمٸن» دەگەن سەكٸلدٸ ورىس بالاسىنا ۇنامايتىن سٶزبەن جاۋاپ بەرەدٸ. سٶيتٸپ ساعىنىپ كەزدەسكەن قانداسى, كەسٸپتەسٸ جات قالادا جامپوز جازۋشىنى جالعىز قالدىرىپ كەتە بارادى.
ۆ.نابوكوۆ ٶزٸنٸڭ «ٶزگە جاعالاۋلار» دەيتۇعىن ٶمٸرباياندىق كٸتابىندا وسى جايلاردى اسىقپاي, مايىن تامىزىپ, جەرٸنە جەتكٸزە وتىرىپ باياندايدى. «كٶردٸڭ بە, كەزٸندە بۋنيننٸڭ ٶزٸ بٸزبەن سۇحباتتاس بولماققا ۇمتىلعاندا قاراماي كەتكەنبٸز» نەمەسە «ٶي, بٸر ورىستىڭ قاڭعىپ جٷرگەن جامان شالى داعى» دەگەن سەكٸلدٸ قىجىرتپا سٶزدەر تٸزبەگٸ... بۇل نە? ورىس اتاۋلىدان ٸرگەسٸن اۋلاق سالىپ, ونى ايتاسىز, ورىس تٸلٸن دە ۇمىتۋعا تىرىسىپ شىعارمالارىن اعىلشىنشا جازعان تەككاپپار نابوكوۆتىڭ بۋنيننٸڭ جٷرەگٸن اۋىرتۋ ٷشٸن ٸستەگەن قىرسىقتىعى ما, جوق اتى بەيگەدەن بٸرٸنشٸ كەلگەن اعايىنعا جاساعان ٸشمەرەزدٸك پە, قىساستىق پا? كەيٸن بۇل تۋرالى ا.تۆاردوۆسكيي «بۋنين تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا اشۋ- ىزامەن جازدى.
تولستويمەن اراقاتىناسى چەحوۆقا قاراعاندا ٶزگەشەرەك بولعان تەرٸزدٸ. چەحوۆپەن كٷندە سٶيلەسۋگە بولادى, تولستويمەن ەڭگٸمەلەسۋ ٷشٸن ٷلكەن دايىنداق كەرەك. چەحوۆ جۇمساق, تولسوي دا مەيٸرٸمدٸ, بٸراق ول كەيدە ٷستٸن اپپاق مامىق قار باسىپ جاتقان الىپ قارا تاس سەكٸلدٸ. بۋنين تولستويدىڭ حريستيان دٸنٸنٸڭ ورتودوكس تارماعى (پروۆوسلاۆييا) ۇستانىمدارى, جالپى يسا پايعامباردى قۇداي تۇتۋ, شٸركەۋلەردٸ ەلەمٸش-كٷلەمٸش بەزەندٸرۋ, دٸن ٶكٸلدەرٸنە بەرٸلەتٸن ارتىقشىلىقتار تۋرالى پٸكٸرلەرٸن قالت جٸبەرمەي ۇيىپ تىڭدايتىن, تٸپتٸ ونىڭ انەفاما جارييالانباستان بۇرىن «ٸنجٸلدٸڭ» جاڭا تولستويلىق نۇسقاسىن جازامىن دەگەن تالپىنىسىنا دا قىزىعا قارادى. ونىڭ «ارىلۋ» رومانىنان سوڭ شٸركەۋمەن ارالارى تٸپتٸ شيەلەنٸسٸپ كەتتٸ. بٸراق ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەن ەمەس. ارسىلىق تانىتپادى, قۇپتامادى دا. راسىنا كەلسەك, بۋنين دە چەحوۆ («ارحيەرەي») سيياقتى ورتودوكستٸك تاريحاتتىڭ سالا سالاسىن تەرەڭ بٸلەتٸن.
جالپى ورىس جازۋشىلارىنىڭ باستى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ, بەلكٸم بٸرەگەيٸ, ولار ٶز اتا-بابالارى ۇستانعان دٸندٸ ٶتە جاقسى بٸلدٸ. جاقسى بٸلگەندٸكتەن سەندٸ. بٸلمەي سەنۋدٸڭ تاقسىرەتٸن تارتقاندار از با? دٸن, ەدەتتە, ەگەر ول شىن مەنٸنٸدەگٸ يمان مەن سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن دٸن بولسا ادامنىڭ جٷرەگٸن نۇرلاندىرادى. قارايتپايدى , اعارتادى. ال «اققا قۇداي جاق» ەكەنٸ ەلٸمساقتان ايان ەمەس پە?! ف.دوستوەۆسكيي, ي.تۋرگەنوۆ, ف.تيۋتچەۆ, ا.پۋشكين, يۋ.لەرمونتوۆ... بۇل كلاسسيكتەردٸڭ قاي-قايسىسىنا دا قاتىستى سٶز. ەكٸنشٸ بٸر اتتىڭ قاسقاسىنداي ايقىن كٶرٸنٸپ تۇراتىن ەرەكشەلٸگٸ تۋعان تابيعاتتى, قورشاعان ورتانى كەز كەلگەن ورنيتولوگتان, كەز كەلگەن بوتانيكتەن, كەز كەلگەن زوولوگتان, كەز كەلگەن استرونوم, ينجەنەر اگرونومنان ارتىق بٸلمەسە كەم بٸلمەيتٸندٸگٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ كەيبٸر قالامگەرلەرٸمٸز ٷشٸن قۇستىڭ بەرٸ تورعاي, اعاشتىڭ بەرٸ تال, بوياۋ سانى جەتٸدەن اسپايدى, يٸس بولسا نە جۇپار, نە جامان يٸس... بۇل تەندەنتسييا كٶركەم ەدەبيەت پەن كٶسەمسٶز ميداي ارالاسىپ كەتكەن سوڭعى جىلدارى تٸپتٸ اسقىنىپ بارادى. ارنايى سەمينار, كەڭەستەر سوڭعى رەت قاشان ٶتكەنٸن دە ۇمىتتىق, ەدەبيەت تۋرالى تۇششىمدى سٶز عابەڭ مارقۇمنىڭ (عابيت مٷسٸرەپوۆ) اتاقتى "اۆگييدٸڭ اتقوراسىنان باستايىعىنان" سوڭ ايتىلماي-اق كەلەدٸ. بٸزگە ٶزگەرٸس كەرەك دەي بەرەتٸنٸمٸز, دەي بەرگەنٸمٸز ٷشٸن جاۋ كٶبەيتە بەرەتٸمٸز سودان. بٸزدٸڭ باسقا نە كٸنەمٸز بار? بٸراق, ماعان سەنٸڭٸز, بٸزدٸ ۇلى ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر, كٶپ قالعان جوق, از عانا شىداڭىز,بەرٸ باسقاشا بولادى!
ح-و-و-ش, بۋنين مىرزانىڭ تولستويمەن ەكٸنشٸ بٸر جول ايىرىق جەرٸ ەيەلدەردٸڭ ٶمٸردەگٸ ورىنى, قوعامدىق قارىم-قاتىناستارداعى, جانۇيادىعى اتقاراتىن رولٸ تۋرالى. تولستوي, ەلبەتتە باسقاشا ويلايتىن. ول, بٸراق, ادامزات ادامزات بولعالى جەر بەتٸندەگٸ بولعان جەنە بولا بەرەتٸن كٷناھارلىق پەن قاتىگەزدٸك, كەششەلٸك پەن ارسىزدىق تەك ەيەلدەردەن نەمەسە ەيەلدەردٸڭ قىرسىعىنان شىقتى دەگەندٸ ايتقان ەمەس, دەگەنمەن قوعامدا «كرەيسەر سوناتاسى» مەن «اننا كارەنينادان» سوڭ گرافتىڭ شىن پٸكٸرٸ قانداي ەكەن دەگەن قىزۋعۋشىلىق پايدا بولعانى راس. ونىڭ ٷستٸنە شالدىڭ ەر جىلدارى جازعان:
«ٶز باسىم ەشقانداي ەيەلگە عاشىق بولىپ كٶرگەم جوق. ماحاببات سەكٸلدٸ بٸر سەزٸم بولعانى راس, بٸراق مەن ول كەزدە ون ٷش-ون تٶرتتەگٸ بوزبالا ەدٸم, ماحابباتتىڭ نە ەكەنٸن قايدان بٸلەيٸن.بەس بيەنٸڭ ساباسىنداي سەمٸز كٷتۋشٸ ەيەلگە جٷرەگٸم اۋىزىما تىعىلىپ قۇمارتقانىم ەسٸمدە....
...بەرٸنەن بۇرىن بۇل ھٸكايانى جازعان كٸم, ەيەل مە, ەر ادام با سونى بٸلمەك كەرەك, اۆتور ەيەل بولسا, و, قۇدايدىڭ قۇدىرەتٸ قولىنان كەلمەيتٸن ٸسكە ۇرىنىپ, ەركەكتەردٸڭ جەي كٷيٸ تۋرالى جازامىن دەپ جىنىڭدى كەلتٸرەدٸ عوي...كەرسٸنٸشە ەيەلدەر حاقىندا جازسا ەڭگٸمە باسقا.
اسىلى بار عوي, مەن ەيەلدەر تۋرالى نە ويلايتىنىمدى تابىتقا تٷسەر الدىمدا عانا ايتامىن. وعان دەيٸن قيناماڭدار. تابىتىمنىڭ قاقپاعىن اشامىن داعى ٶمٸر بويى ٸشٸمدە جينالىپ, قوردالانىپ كەلە جاتقان شىندىقتىڭ بەرٸن بٸر-اق اقتارىپ سالامىن, سوسىن لىپ ەتٸپ قايتا كٸرٸپ كەتەمٸن. ۇستاي المايسىڭدار مەنٸ.
ەيەل قاۋىمىنا تەك جىلتىراپ كيٸنٸپ, جارقىراپ جٷرسە بولدى, بۇ حالىقتان ارتىق اقىلدىلىق كٷتۋدٸڭ كەرەگٸ جوق.
ەگەر مەن جاڭا كەلگەن حاتتى اشىپ, ونىڭ ەيەل جازعانىن بٸلسەم ەرٸ قاراي وقىمايمىن .
وسى سەكٸلدٸ «ەيەلسٷيمەس پٸكٸرلەرٸ» سول كەزدەگٸ زييالى قاۋىمنىڭ اراسىندا كەڭ تانىمال بولدى. بۇل «شەدەۆرلەرگە» قارسى داۋ ايتقاندار دا, قولداپ, قۋاتتاعاندار دا بولمادى. اردا جٷز جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ, تولستويدىڭ قاتەلٸگەن ٸزدەيتٸندەر بۇل تۇستى ەمەس, مٷلدە باسقا كەڭٸستٸكتەردٸ شيىرلايدى. بٸراق,ەلٸ تاپپاي كەلەدٸ.
ەلبەتتە, شاۋ تارقان شال گرافتىڭ ويلارى كٸم كٸمگە دە قىزىق ەدٸ. ول پاتشانىڭ مورالدىق تۇرعىدان ازعىن ادام ەكەنٸن, ونىڭ ماسكٷنەم باۋىرلارى, قىسقا كٷندە قىرىق قۇبىلعىش قىزدارى, كٶڭٸلدەس ەيەلدەرٸ, ماڭىنا توپتاسقان نەشە تٷرلٸ الاياقتارى تۋرالى تۇسپالداپ تا, اشىق تا جازىپ جٷردٸ. حريستيان دٸنٸ ۇستانىمدارىنا جات قىلىقتارمەن كٷرەسۋدٸڭ ورنىنا «ەلدٸ ٶزٸ باستاپ ازعىندىققا يتەرمەلەيدٸ» دەدٸ. تولستويدىڭ شىعارمالارىنان نەنٸ اڭعاراسىز? بٸرٸنشٸ كٶزگە تٷسەتٸنٸ «مىناداي ازعىن پاتشا ەل بيلەپ وتىرعاندا ورىس ەلٸ قايدان وڭسىن?!» دەگەن ويدىڭ سۇلباسى. «بۇل ناعىز باقىتسىز ادام, مەنٸڭشە ونى و دٷنيەدە لاپىلداپ جانعان وت پەن جۇلقي اققان تاجال سۋى كٷتٸپ تۇر. ول قينالىپ ٶلەدٸ. موينىندا قانشاما حالىقتىڭ قانى بار? ەتتەڭ, ول قازٸر «مەنەن كەيٸن نە بولسا ول بولسىن. تٸرٸ كەزٸمدە شايقاپ قالايىن, ٶلگەن سوڭ سٷيەگٸمدٸ كٶردەن شىعارىپ تاستاسا دا مەيلٸ» دەيتۇعىن توقتاممەن ٶمٸر سٷرۋدە... ۆ.ي. لەنيننٸڭ تولستويدى ورىس تٶڭكەرٸسٸنٸڭ ايناسى دەپ باعالاۋى نەگٸزسٸز ەمەس.
ال بۋنين بولسا پاتشا تۋرالى جامان جازعان ەمەس, جاقسى دا جازعان ەمەس. ونىڭ ٶزٸنٸڭ ەلەمٸ بار ەدٸ.
بۋنيننٸڭ شىعارمالارىندا ەيەلدٸ جوققا شىعارۋ, كەكەتۋ, مۇقاتۋ, كەمسٸتۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەيەلگە تابىنۋ باسىم. ونىڭ شىعارمالارىنداعى مورال, ەدەپ احلاھ باسقاشا ٶرنەكتەلەدٸ. «مەن ٶزٸ ەيەلدەن جولى بولماعان سورلىمىن» دەپ جازادى ول. راسىندا جٸگٸت بولىپ, جٸلٸگٸ تولىپ ەڭ العاش عاشىق بولعان ۆارۆارا ەسٸمدٸ قىز بۇعان ەيەل بولۋدان باس تارتادى. ال رەسمي العاشقى نەكەسٸ تۋرالى ول ەشتەڭە جازبايدى, بەلكٸم ەسٸنە العىسى كەلمەگەن بولار. سوڭعى كەزدە ٶلەردەي سٷيگەن اننا تساكني دەگەن كەلٸنشەك مۇنىڭ جازعان حاتتارىنا جاۋاپ بەرمەيدٸ.
ەتٸمنەن ەت كەسٸپ بەردٸم,
ٶلمەدٸم, بٸراق.
تاعدىرمەن كەكتەسٸپ كٶردٸم,
كٶنبەدٸم قۇلاپ.
قولىمدى سەرمەدٸم العا,
جاسىنداي شارپىسىپ ٶتكەن.
جارتاستى كٶرگەنٸڭ بار ما,
جارىلىپ جارتىسى كەتكەن.
شەتتەمٸن, جەر شەگٸندەمٸن,
پەرٸشتەم, جٷرگەيسٸڭ دەمەي.
كٸشكەنتاي بٶلشەگٸم مەنٸڭ,
سەن مەنٸ بٸلمەيسٸڭ دە عوي.
بٸر كٷنٸ بٸلەرسٸڭ...
ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا ماحاببات تاقىرىبىنا دەندەپ بەت بۇرعان بۋنيندٸ زامانداستارىنىڭ كٶبٸ تٷسٸنە المادى. نە تٷسٸنگٸسٸ كەلمەدٸ. ول الىستا قالعان جاستىق شاعى مەن ەندٸ قايتىپ كٶرە المايتىن وتانىن اڭسادى. ماحاببات, قىزىق مول جىلدارىن جيٸ ەسٸنە الدى. قۇلاي سٷيگەن قىزداردى, كەزدەيسوق جولىققان بيكەشتەردٸ كٶز الدىنان ٶتكٸزۋمەن كٷن كەشتٸ. «مىنا شال الجىدى» دەگەن قاۋەسەتتٸڭ وتىنا ماي قۇيعان دا وسى ساعىنىش تۋرالى حيكايالارى ەدٸ. ەيەلٸ ۆەرا بۋنينا مۇنىڭ قىلىقتارىن كەشٸرە الماي ٷيدەن كەتٸپ قالادى. كەيٸن ورالادى, بٸراق ٷزٸلگەن جٸپ قايتا جالعانمەن ورىنىندا تٷيٸن قالعان ەدٸ. قيىن تٷيٸن. شەشٸلمەيتٸن تٷيٸن. ول شىنىن جازدى. ەدەتتەگٸدەي وقىرمانعا جازۋشىنىڭ شىندىعى كەرەك ەمەس ەدٸ, وقىرماعا كەرەگٸ وقىرمانعا كەرەك شىندىق بولاتىن. «مەنٸڭ قاعازدارىمدى رەتتەۋگە جەردەم ەتەدٸ» دەگەن جەلەۋمەن ٷيٸنە كٸرگٸزٸپ العان جاس اقىن كەلٸنشەك كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە قارت قالامگەردٸ تاستاپ باسقا قالاعا كەتٸپ قالادى دا مٷلدە حابارلاسپاي قويادى. تالاي تٷندەردٸ كٸرپٸك قاقپاي, سانسىز كٷندەردٸ ساعىنىشپەن ٶتكٸزگەن بۋنين ٶزٸنٸڭ اقىرعى سەتتەرٸ تاياپ قالعانىن سەزدٸ. نوبەل سىيلىعىنا بەرٸلگەن اقشاسى دا تەز تاۋسىلدى. بٸر رەۋياەتتە ول الاياقتارعا جەم بولعان, ەندٸ بٸرەۋلەر ساقيعا بٸتكەن مالدىڭ اقىرى وسىلاي بولادىعا جىعادى. قالاي دەسەك تە ٶمٸر باقي ۇلتىم, وتانىم, انا تٸلٸم, ەڭ باستىسى ارىم, ۇياتىم, يمانىم دەپ ٶمٸر سٷرگەن ۇلى جازۋشى ۇلتىنان دا, انا تٸلٸنەن دە, وتانىن دا دا, وتانداستارىنان دا قايىر كٶرمەي, جات جەردە جارلى جاقىباي كٷن كەشٸپ, ەلەۋسٸز عانا كٶز جۇمادى دا, سەنت جەنەۆە دە بۋاداعى ورىس قورىمىنا كٶپتٸڭ بٸرٸ بولىپ جەرلەندٸ.
ول ل. تولستويدىڭ «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸگٸندەگٸ» كنياز اندرەيدٸڭ ٶلەتٸن تۇسىن قايتا-قايتا وقيدى ەكەن. تولستوي تۋرالى ماقالاسىندا سول ٷزٸندٸنٸ ەدەيٸلەپ قارا ەرٸپتەرمەن تەرگٸزەدٸ. ونىڭ جاقسى ٶلگٸسٸ كەلدٸ.
بۇل ەۋروپانىڭ تابالدىرىعىنان كەلٸن بولماي كەسٸر بولىپ اتتاعان 1953 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 8-جۇلدىزى ەدٸ...
10.04.2017
ساع. 23.40
ەسەنعالي راۋشانوۆ
ۇلت پورتالى
