5 qazan - Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, «Qurmet» ordeniniń iegeri, halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń laýreaty Esenǵali Raýshanov dúnie esigin ashqan kún. Aqynnyń týǵan kúnine orai onyń respýblikalyq BAQ betterine bergen suhbattarynda aitqan ádebiet, óner, ómir týraly oilaryn jariialaýdy jón kórdik.
***
Asyly, adam shamasy keletin, óresi jetetin ispen ainalysýy kerek. Óleńde búgingi prozadaǵydai, búgingi jýrnalistikadaǵydai, ne zamanaýi ádebiettanýdaǵydai orta tus degen bolmaidy. Óleń ne bar, ne joq. Osy ekeýiniń bireýi.
***
Men eki óleńge túsinik bermeimin. Biri – "Qara baýyr qasqaldaq", ekinshisi – "Áielden aqyn shyqpaidy".
***
Bi aǵań aitpaqshy, “Daýdyń basy Dairabaidyń kók siyry” folklor bop tur ǵoi búginde. Ádebiettanýdyń tereń bilim, biik intellekt, joǵary mádenietti, qysqasy talantty qajet etetin ózge salalaryna barýdyń ornyna Atyraý qazaqtary aitatyn “balyq tereńdi, er erendi súiedini” joqqa shyǵaryp (mysaly, ádebiet teoriiasy, búgingi tendentsiialar, zamanaýi problemalardyń ádebiettegi kórinisi, shetel ádebietterimen bailanys, qazaqy óleńniń tehnikasy jáne t.b.), baiaǵy sol jýas túie júndeýge jaqsynyń kerimen aita beretin aýyz ádebietin ainaldyrý saltqa ainaldy.
***
Esek mingendi esek mindi deý kerek, ony arǵymaqpen júretin edi dep óńesh jyrtýdyń túkke keregi joq.
***
Asyly, saiasatta da, ónerde de aýrý adamdar júrmegeni maqul. Jyndyny, Qudai aiasyn, jyndyhanada ustaǵan jón. Bizde keide kerisinshe jyndy kóshede, al saý adam jyndyhanada otyrady.
***
Baqytsyz bolý degen qorqynysh emes. Aqyn baqytty bolýdan qorqý kerek shyǵar, bálkim..
***
Óleń degen 30-ǵa deiin jazylady. Sosyn sireksidi. Jas kezde jazǵan jaqsy. Odan da mańyzdysy – jas kezde oqyǵan jón. "Az jazdym" dep emes, "az oqydym" dep ókiný kerek.
***
Men shyǵarmashylyqta ótirik aitpaýǵa tyrystym jáne sizderdiń de shyǵarmashylyqta ótirik aitpaǵandaryńyzdy qalar edim. 16 million qazaqtyń 16 myńy meni tanityn bolsa, sol ótirik aitpaý degen qaǵidany azdy-kópti ustai bilgendigimnen dep esepteimin.
***
Intellektýaldy poeziia degen poeziianyń súikimdisi emes. Ári-beriden soń, ol skýchnaia poeziia. Ekiniń biri oqi almaidy. Shahanovty oqyrmany, durysy tyńdarmany kóp aqyn dedik qoi. Al bul oqyrmany eń az, tyńdarmany odan da az poeziia. Biraq, ol – poeziia!..
***
Men aldyńǵy býyn aqsaqaldardan bir jaqsy qasiet juqtyrdym. Ol qandai qasiet deseńiz qalam men aq qaǵazǵa adaldyqty, ádebietke adal qyzmet etýdi úirendim. Qazaq degen halyqqa adal qyzmet etýdiń jolynda ataq, aqsha, mansap degenniń túkke turǵysyz ekendigin sol abyz aqsaqaldar óz isterimen dáleldep ketti.
***
Sýret ónerin jaqsy kóremin. Eger aqyldyraq bolǵanymda, aqyn bolmai, sýret ónerin zertteitin ǵalym bolyp keter me edim.
***
Dostarym týraly suraǵanda aitpap edim, meniń dostarym – qustar. Bala kezimnen qusty jaqsy kórdim. Keide ózim de «Qustardy nege jaqsy kóremin?» dep oilanamyn. Jeti atasynan beri qany buzylmaǵan qazaq retinde jylqyny da jaqsy kóremin, túieni de. Biraq, qustar maǵan erekshe áser etedi. Qustardy sizder de jaqsy kóresizder, biraq menen artyq jaqsy kóre almaisyzdar. Qustar bostandyqty jaqsy kóredi. Alla jaratqan tirshilik iesiniń ishindegi eń azaty, eń erkini – qustar. Mendegi qustarǵa degen sezim – erkindikti, qul bolmaýdy oilaǵannan týsa kerek. Juldyznama boiynsha, tarazymyn. Olardyń jaqsy, bálki baqytsyz qasieti – bir nárseni jaqsy kórse, «baspen» ketedi, bilgishterdiń aitýyna qaraǵanda. Bir nárseni jaqsy kórsem, «baspen» ketip qalatynym ras. Sondyqtan, jaqsy kórmeýge tyrysyp júremin.
Tókpe kúi, shertpe kúi degenge túbirimen qarsymyn. Óitkeni, tókpe kúidiń ishinde shertpe kúi de bar. Shertpe kúi degenderińde tókpe kúidiń elementteri jii ushyrasady. Bul bólinýdi maqsat tutqandardyń oilap tapqany ǵoi deimin.
***
Únemi qaitalap aita beretin bir sózim bar, sony taǵy da qaitalap aitaiyn, qoǵam ózgerýi kerek. Qoǵam ózgermese, eshteńe de ózgermeidi. Qoǵamnyń ózgerýin asyǵa kútip júrgen eki adam bolsa, sonyń bireýimin. Kóktemdi kútken sekildi. Qustardyń oralýyn asyǵyp kútkensiz be, kútseńiz siz meni túsinesiz.
***
Dúniede eń jaman adamdar – ádebietke qatysy bar adamdar. Ósek te, ótirik te, abyroisyzdyq ta, nysapsyzdyq ta solarda. Ádebietke kelý degen – o basta bir albasty kúieýge tiip, sodan qutyla almai júrgen áieldiń kúii siiaqty.
***
Qustyń da atylatyn, atpaityn kezi bolady. Qasqyr da solai. Eger qusty atpasa, ony adam jemese, tabiǵatqa da, adamǵa da úlken ziian kelýi múmkin. Sonyń úshin aqyndy, adamdy kinálaýdyń qajeti joq. Biraq ókinishke qarai, biz tabiǵattyń zańdylyǵyn saqtaý úshin emes, ózimizdiń nápsimizdi jeńý úshin atamyz ǵoi qustardy.
***
Baiaǵyda atalarymyz «Jerdi kók ógiz eki múiizimen kóterip turady eken. Múiizin shaiqaǵanda zilzala bolady eken» deýshi edi ǵoi. Sol aitqandai, qazaqty o bastan tóbesine kóterip saqtap turǵan tórt qasterli uǵym bar. Ol — ar-uiat, iman, obal, saýap. Biz sonyń tamyryna balta shaýyp jatyrmyz...
***
Ómirde de, óleńde de joly bolmaǵan beishara adamdar kezdesedi. Olardy aiaý kerek.
Jandarbek Jumaǵulov,
Massaget portaly
