Álqissa, 1645 jyly Ábilǵazy bahadúr han árisi parsy, berisi túrki jurtyndaǵy Shyńǵys urpaqtarynyń arasynda uzaqqa sozylǵan teketireste irili-usaqty qarsylastarynyń qai qaisynan da óktem shyǵyp, Hiýanyń taǵyna otyrdy.
Professor Samat Óteniiazovtyń siltemesine sensek, bul jerde oǵan qol jinap berip, qoltyǵynan demegen qazaqtyń Esim hany desedi. Esim hannyń sol qarsańda Buhar handarymen qyrǵiqabaq bolǵany ras. Maqsat – Buhardyń óńmenine qurýly myltyq, qursanǵan jaýdy taqap qoiyp, alystan ańysyn ańdyp otyrý bolǵan syqyldy. Buǵan deiin Horezm oipatyndaǵy memleketterde qazaq balasy han bolǵan joq edi dep jazady shejireshiler. Taǵy bir tarihshylar Ábilǵazyny qazaq deý qalai bolar eken, qazaqqa jien edi desek she dep qiia tartady. Qazaq áskeriniń ádepkide qarsy kelgen otyryqshylardy qatigezdikpen qyryp-joiǵany málim. Oljalaý, barymtalaý, sydyrymtalaý bári de bolǵan syńaily. Osyndai alamandyq Hiýaǵa Ábilǵazy bahadúrdiń sheshesi, Aral mańyndaǵy qazaqtardyń bileýshisi – Janǵazy sultannyń qyzy – Meiirbaný hanymnyń qaityp kelýimen sap tyiylady. Taq talasy bastalarda Ábilǵazy sheshesi men bala-shaǵasyn Aral mańyndaǵy naǵashylaryna jibergen bolatyn. El ony «Úlken hanym» deidi eken. Úrei bilegen eldiń kóńili ornyǵady. Suńǵyla keiýana kele salysymen Hiýanyń bútkil kedei-kepshik, joq-jitik, jetim-jesir, ǵárip-ǵásirlerine juma saiyn sadaqa taratady. Olardy «meniń perzentterim» dep ataidy. Sóitip Hiýada qoi ústine boztorǵai jumyrtqalaǵan mamyrajai zaman ornaidy. Átteń, barlyq lázzatty shaqtardyń tez bitip qalatyny sekildi, bul dáýir de uzaqqa sozylmady. Nege? Ábilǵazynyń jergilikti elden ózi sailap alǵan Bas ýáziri – pálen degen shaiyqtyń túgen degen shópshegi balasyn úilendiretin bolyp, han saraiyn toiǵa shaqyrady. Úlken hanym ádettegi «qutty bolsynnan» soń qazaqy áńgimege kóship: «Kelin qai jaqtyń qyzy?», – dep suraidy emes pe: «Kelin bóten emes, ózimizden», – deidi Bas ýázir. «Ózimizdeni nesi?», – dep suraidy sekem alǵan úlken hanym. «Kelin ózimniń inimniń qyzy», – deidi Bas ýázir. Ómirinde mundaidy estimegen Meiirbaný «Astaǵypyrallalap» shalqasynan túsip, talyp qalady. Erteńine esin jiǵan ol balasyn shaqyryp, budan bylai Hiýa handyǵynda týysaralyq neke degen sumdyq bolmasyn dep farman [jarlyq] shyǵarýyn talap etedi. «Bul elde atam zamannan kele jatqan ǵadet solai, qazir birden tóbege urǵandai Jarlyq shyǵarsaq, halyq qozǵalyp ketedi, sabyr saqtalyq, aqyryndap oǵan da jetermiz» degen balasynyń bipazdyǵyna shart ashýlanǵan Úlken hanym kók shatyrly kúmis arbasyn jektirip, sol kúni Aralǵa qaita kóship ketedi. Týysaralyq neke Shyǵysta ǵana emes, Eýropa bekzadalarynda, ásirese aǵylshyn aqsúiekterinde kóp bolǵan. «Bir emshek embegender arasyndaǵy neke Halal dúr» degen fetváni aitasyz, ertede qaby bir, saby bir adamdar da juptasqan. Mysaly, ataqty Kleopatranyń alǵashqy kúieýi óziniń týǵan inisi edi dep naqtylaidy perǵaýyn zertteýshiler. «Týystardyń ózara quda bolýy sekildi ziiandy ádetter qazaqqa keshirek sińgen keibir taipalarda keiinge deiin saqtaldy» dep jazady aqyn ári kósemsózshi Amanhan Álim. Ziiandy demekshi, keshegi Keńes ókimeti tusynda Ózbek teledidary buny tozyǵy jetken salt dep tanyp, toptama habarlar júrgizdi.
Aqpandy «qarǵalar» aiy degen sóz osy aida atalmysh qustardyń juptasatynynan shyqsa kerek. Ornitologtardyń zertteýi boiynsha, juptaspas buryn «qarǵanyń qyz uzatýy» degen kezeń bar. Bul daǵy kezek kezegimen keletin «quralaidyń salqyny», «otamaly», «bes qonaq», «teke burqyldaq», «itbalaqtyń kindik keseri», t.b. tolyp jatqan kezeńder sekildi ózinshe bir aralyq. Alda biz atalmysh aralyqtardyń keibirine toqtalatyn bolamyz. Sóitip, ata qarǵa bas bolyp, ana qarǵa hosh kórip, «boijetken qyzdaryn» iaki qanaty qataiyp, býyny bekigen «qyz» qarǵalardy ýlap-shýlap basqa tobyrǵa shyǵaryp salady. Uzamai basqa top «qyzdaryn» beri uzatady. Quddy qudireti kúshti Tabiǵat Ananyń ózi týysaralaq nekege tyiym salýdyń úlgisin qustardan bastaǵan sekildi.
«Kúioinaqqa» túserde ekeý-ekeý juptasyp, túý sonaý zeńgir kókke tike atylyp shyǵyp, kózden ǵaiyp bolady. Qarǵa emes, qarshyǵa dersiń. Sodan soń saqpannyń tasyndai zyrqyrap tóbeden tik qulap kele jatady. Endi bir sát tasqa soǵylyp súiegi shashylyp qalar ma eken deseńiz, qaiqań qaǵyp qaita kóteriledi. Qaita kóterilip, kólbei ushady. Kútpegen jerden jubyn jazbaǵan kúii aǵash basyna qona qalyp, qaýyrsyndaryn taraqtai bastaidy. Siz qarǵalardyń «neke biin» emes, beine áskeri ushaqtar paradyn kórip turǵandaisyz. Orys aǵaiyndar aitatyn «vysshii pilotajdyń» neshe túrli formalary kóz aldyńyzda ótip jatady. «Qarǵa jyry» degen óleńnen bir shýmaq:
Aqpan appaq, men qaramyn,
aspan kók,
Aqpan jyryn bastarda,
Qalqam,
sen de ánge qosyl, jasqanba.
Bizdiń neke qiylady Jerde emes,
Aspanda.
Uzaq qarǵalar men saýysqandar da erteń keletin kóktemdi kútpei, osy aida uia salýdy bastaidy. Durysy uia salýdy emes, uia toqýdy bastaidy. Qus uialary árbir butaqty, árbir shybyqty, árbir mamyqty salmaǵyna, túr-túsine, iisine, myqtylyǵyna, maiysqaqtyǵyna, uzyndy-qysqalyǵyna qarai bólip, bólshektep, sheber qiiýlastyryp asqan yjdahattylyqpen toqylǵan injenerlik konstrýktsiia.
Jylqy maly da solai, qazaq aita beretin «jaqsy aiǵyr úiirine shappaidy» degen sózdiń rastyǵy dáleldi qajet etpeidi. Keshegi qulyndar jyl ainalyp tai bolyp, odan qunan shyǵar tusta «úiirdi tazalaý naýqany» júredi. Demek, tekti aiǵyr óz «kindiginen taraǵan» baitaldardy úiirden qýyp shyǵady. Kónbei enesiniń baýyryna qaita tyǵylǵandaryn tistelep, tepkilep, uzap ketkenshe qýalaidy. Baital budan soń qaityp bettemeidi. Olar endi basqa úiirge baryp qosylyp, basqa aiǵyrdan qulyndaidy. Aqpannyń aiqai boranynda aq qardy aspanǵa kóterip, úiirin shyrq úiirip júrgen qaban qulaq qaqpan bel aiǵyrlardy kórgende jylqyny burynǵy qazaqtardyń «adamnan ziiat janýar» deitini eriksiz eske túsedi. Qaqpan bel degennen eske túsedi, osy kúngi jylqylardyń arǵy tegi budan elý million jyldai buryn ómir súrgen eogippýs deituǵyn maqulyq, kádimgi mysyq sekildi jiyrylyp, jazylyp, sekiredi eken. Olai bolatyny, bel omyrtqasynyń ornynda serippeli súiekter bolsa kerek.
Jylqy degennen shyǵady, halyq jadyndaǵy aqpan aiy týraly kóp málimet jylqyǵa bailanysty saqtalǵan. Bir eki mysal: Siz ben biz Sholpan juldyzyn ádette «tań juldyzy» dep ataimyz. Biraq Sholpan kei jyldary qysta (kóbinese aqpanda) kúnniń batysynan týady jáne onyń bul týysyn sharýaqor qazaq ejelden unatpaǵan. Mysaly, ótken qarashanyń, iaki 2017 jyldyń qarashasynan osy jylǵy qarashanyń alǵashqy aptasynan sheiin batystan, Almaty jaǵdaiynda Borandai jaqtan týyp júrdi. Keibir esepshiler muny jamandyqqa jorydy. «Qazaq dalasynda bul sumdyq jetpis jyldan beri tuńǵysh ret qaitalanyp otyr, qudai saqtasyn, sońy qaiyrly bolǵaidaǵy» dep saryýaiymǵa salynǵandardy kózimiz kórdi. Al shyndyǵynda bul qaitalanyp turatyn qubylys. Aspantaný ilimi bunyń sońy apatqa aparady degendi túbegeili joqqa shyǵarady. Sholpanmen talasa Saryjuldyz Talǵar shoqylaryn baýrailap, iaki shyǵystan týyp, ońtústikke qarai jyljyp otyrdy. Bul juldyzdy Shymkent, Jambyl jaqtyń qazaqtary Esekqyrǵan deidi (Maqtaaral, Myrzashól, Túrkistan, Qyzylqum, Jańaqorǵan qazaqtary Eshekqyrylǵan deidi), shyǵysqazaqstandyqtar Saryjuldyz dese, batysqazaqstandyqtar kóbinese Ómirzaia dep ataidy. Osynyń qai-qaisysy da áýelgi aty umytylyp, keiin paida bolǵan nemese dál maǵynasyn bere almaityn ataýlar sekildi. Ol týraly sál keiinirek aitatyn bolamyz.
Sharýaǵa jáili bolatyn jyly Sholpan ádettegidei tań ata shyǵystan týady deidi malshylar. Al Batystan týsa, ony Sholpan dep áspetteme, ony Dolyqatyn (kei jerlerde Tulqatyn) dep túsin degendi aitatyn da sol malshylar. Qazaq qaida júrse de qasynan qaljyńyn qaldyrmaidy ǵoi, sondai áńgimeniń biri: Ertede aqpannyń aq tútegi jut bolyp kep, Qurymbai degen jylqyshynyń tai-qulyny túgel qyryla bastasa kerek, osy páleniń bárin juldyzdan kórgen Qurymbai aspanǵa qarap quryǵyn shoshaityp: «Júziqara, átteń aspandasyń, jerde bolsań ustap alyp kún shyqqansha... sabar edim», – dep kijinse kerek. Uzamai tań juldyzy shyǵystan týyp, kún jailana bastaidy. Sonda ańqaý Qurymbai: «Qatynbysyń degen, qoryqpasa syilamaidy», – depti. «Qurymbaijannyń quryǵy aman bolsa, áli talai asaý jýasyr» degen mysqyl sodan qalǵan desedi.
Ol aqpanda kún batar-batpastan týady. Taǵy bir ájýa áńgimede aýyl úidiń qojanasyrlaý moldasy erte týǵan Sholpanǵa qarap: «Bala áli maldy jailaǵan joq, kelinniń sháýgimi áli qainaǵan joq, namazdiger bolmai shaqshiyp shyǵa keldiń, dáret sýymdy sen jylytyp beresiń be, bádbaqyt», – dep juldyzǵa qumanyn laqtyrypty desedi.
Álbette, juldyzdardyń osylai ornalasýyn qaǵida dep qabyldamaý kerek. Aspan álemi ár jylda árqalai qubylýy múmkin. «Qydyrma juldyz (Sholpandy aitady) qyryn keldi, Aqpan-toqpan uryn keldi» degende halyq osy ózgeristerdi meńzegen.
Al endi manaǵy Sholpan siiaqty qyzyl ińirden jarqyrai týatyn Saryjuldyzǵa (Esekqyrǵan, Ómirzaia) kelelik. Ony siz ben bizge astronomiia páni Iýpiter dep oqytty. Bireýler Sholpanmen shatastyratyn bul juldyz haqynda ǵylymi eńbekterden bastap, kórkem shyǵarmalarda da kóp málimet kezdestiresiz. Sondyqtan oǵan toqtalýdy jón kórmedim. Aitpaǵymyz – qazaqta Olpan degen juldyz bar. Ońtústik qazaqtary Bolpan dep te ataidy. Ańyzdarda Olpan Sholpannyń sińlisi eken deidi. Aspan zertteýshileri ony óte kómeski, kózge kórine bermeitin juldyz dep zertteidi. Kúmán týǵyzady. Kózge kórinbese, el onyń nesin sóz qylady? Bizdiń oiymyzsha, osy Saryjuldyz Olpan bolmasa ne etti?! Taǵy aitpaǵymyz, onyń aty Olpan da, Bolpan da emes – ULPAN. Ózińiz oilańyzshy, qazaq qyzǵa Olpan ne Bolpan dep ait qoimaidy ǵoi. Esekqyrǵan deidi. Esegi nesi, táńirim-aý?! Ulpan deseńiz, sóz basqa. Ulpan degen at keremet emes pe? Óz basym taǵy Kempirqosaq degen atty da tipti qabyldai almaimyn... Ádemi kerilgen aspan kópirine basqa basqa, kempirdiń ne qatysy bar dep menen de buryn aitqandar bolǵan. Uly Ǵabeńniń, Ǵabit Músirepovtiń «Ulpan» atty mahabbat dastany baryn bilesiz. Iá, biz bul shyǵarmany jurt aityp júrgendei povest dep te, roman dep te emes, dastan retinde qabyldaimyz. Ǵashyqtyq dastany! Álem ádebieti men ónerinde «Kesh kelgen mahabbat» («Pozdniaia liýbov») atty talai shyǵarmalar barynan habardarsyz. Biz Ǵabeńniń aiaýly «Ulpanyn» sondai biikten kóringen asyl týyndy dep baǵalaimyz. Aqtóbe oblysynda Ulpan atty beket bar. Jergilikti ólketanýshylardyń keibir derekterine sensek, Ǵabeń jyrlaǵan Ulpan arý sol mańda týǵan kórinedi, bireýler bul onyń jerlengen jeri deidi. Qalai bolǵanda da halyq kesh kelgen mahabbat ielerine keibir jelaýyzdar sekildi kekep-muqap emes, qurmetpen qaraǵany aqiqat. Súiý degen uly sezim uly adamdarǵa ǵana tán bolsa kerek.
Aqpan osyndai ai.
Qart Kaspiide júzge jýyq aral baryn bilesiz. Sonyń Qazaqstan iaki Mańǵystaý bóligindegi bes araldyń biri Qulaly dep atalady. Ol omyraýyn Jaiyqtyń qulamasyna tósep tur, sodan bolar qystyń qaqaǵan aiazynda da qatpaityn Kaspiidiń osy bóligi aqpanda muz qursaýǵa oranady. Aqpannyń onynshy juldyzy men on besi aralyǵy Qulalyda itbalyq kúshikteidi. Kei jyldary budan sál erte ne kesh kúshikteýi de múmkin. Jaryq dúniege shyqqan mezet «aqúrpekter» baýyryn muzǵa tósep jata qalatyn kórinedi. Adailar «itbalyqtyń kúshikteri» demeidi, «aqúrpekteri» dep erkeletedi, sondai-aq itbalyq demei, «eskek aiaq» dep at qoiǵan da sol balyqshylar. Sol eki aralyqta kún qatty sýytady. Ádettegi aiazdan góri ótkir sýyq ózgeniń óńmeninen ótse de itbalyq úshin, onyń jańa týǵan «aqúrpekteri» úshin de jáili mezgil. Jatyp-jatyp baýyryn jerden kóterip alǵanda baǵanaǵy qany tamshylaǵan jas kindik muzǵa jabysyp, úzilip túsedi. Ári qarai tastai sýǵa súńgip oinap, ómir aidynyna qulash uryp júzip kete barady. Kindigi kesilgen soń-aq dereý jer baýyrlap jyljyp sýǵa umtylýyn kórýdiń ózi bir ǵanibet. Osy aralyqty Mańǵystaýda «Itbalyqtyń kindik qatary» dep ataidy. Ómir zańy osylai, tirshilik tynysy bir sát te toqtamaidy, tipti qaqaǵan qysta da, ony aitasyz muz ústinde de ómir jalǵasýda. Átteń... Erterekte estigen bir áńgime esten ketpeidi. Orys kópesterin itbalyqtyń maiy men terisi qyzyqtyrǵany málim. Al endi ony aýlaýdyń orystar oilap tapqan «eń qarapaiym ári tiimdi tásilin» bilesiz be?! Kózińizge elestetińizshi: Aqpan aiy. Qara joiqyn teńiz. Daýyl. Dúnie astan-kesteń. Jel qutyryp tur. Eskek aiaqtylar kúnimen-túnimen jańa týǵan «aqúrpekterine» jem izdep jaǵaǵa ókpesi óship, qanaty talyp áreń jetedi. Dúniedegi eń keremet toi Ana men balanyń tabysý toiy emes pe? Kún qaharyna minip tursa da, Qulalyda meiram, Qulaly shattyq qushaǵynda. Kenet qoldaryn súimen ustaǵan bir top adam tasadan shyǵa keledi de itbalyqtardy qaratumsyqtan uryp, araldy qan sasytyp qyra bastaidy. Jańa ǵana anasymen qaýyshyp máz-meiram bolǵan aqúrpekter baýyrymen jyljyp teńizge qarai qashady. Temir súimendiler olardy da qutqarmaidy. Muzdyń beti qan-josa. Jańa týǵan sábiler shyrqyraidy. Alpys áiel qatar turyp jylaǵandai aza boiyń qaza bolady. Sai súiegiń syrqyraidy. Itbalyq kúshikteri týra nárestelerge uqsap jylaidy. Oǵan qarap jatqan adam joq. Qas pen kózdiń arasynda anany ana, balany bala dep qaramai qyryp salady.
«Túlki túginen jazady» degen – osy, onyń maiy men terisine qyzyqqan óndirisshiler osyndai qatigezdikke deiin barǵan. Itbalyqtyń «kindik qatary» týraly áńgime kóp. Orys álipbii boiynsha «r» áripi kezdespeitin ailardyń qai-qaisysynda da onyń maiy myń bir dertke daýa, ásirese balyqshylarda jii kezdesetin ókpe aýrýy úshin taptyrmas em, al orys kúnparaǵyndaǵy mai, iiýn, iiýl, avgýst ailarynda ishseńiz, ústi-basyńyz mai sasyǵany sonsha adam túgil haiýan tústik jerden úrke qashatyn kórinedi.
Jergilikti qazaqtar Aqketik, orystar Fort-Shevchenko atap ketken osy bir shaǵyn shahardyń tarihy da, jaǵyrapiiasy da, tabiǵaty da, aýa raiy da basqa qalalarǵa qaraǵanda ózgerek. Mundaǵy qazaqtardyń otyryqshy ómirge úirengenine bir júz alpys, bir júz jetpis jylǵa jýyqtady. Shahar týraly, balyqshylar ómiri haqynda «Túpqaraǵan» aýdandyq gazetiniń redaktory Melana qaryndasymyz bizge kóp málimet berdi.
Osy aimaqta «itbalyqtyń kindik qatarynan» keiin iaki aqpannyń orta shamasynda keletin taǵy bir amaldy el «qasqyr jup» deidi. Nege «qasqyr jup?» qasqyr eshqashan eki ret jup qurmaidy eken. Uiyqqan qasqyrdy qazaq atpaidy. Kek saqtap, órshelenip ketedi dep oilaǵan. Qurtqanyń nalasy jaman dep sengen. Eger alda-jalda oq shyǵarsa ekeýin de atyp tastaityn bolǵan kórinedi, sebebi bireýi aman qalsa, ol aýylǵa tynyshtyq joq. Qanshyǵy, iaki qurtqasy bir-aq ret bóltirikteidi. Bálki, osy qasietterine qaiyl qalǵandyqtan bolar, qazaq ony qadirlei bilgen. Rasynda, bul bir bólek jyrtqysh. Mine, Tarbaǵatai, Saýyr, Saiqan ańshylary aitqan áńgimelerdiń bir parasy:
Qurtqany juby baryn bile tura bóten arlan mańailasa, ol tiri ketpegen. Qurtqanyń ózi álgi «saryaýyzdy» óz «kúieýiniń» kózinshe jaryp tastaidy desedi. Namys deisiz be, jarǵa adaldyq deisiz be, qasqyrdyń osyndai qasietterin biletinder jyr ǵyp aitady.
Qasqyrdy kózin áli ashpaǵan kúshik kezinen asyrasań da erkelemeidi, quiryǵyn bulǵańdatyp, itshe qyńsylaý oǵan jat.
It baiǵus bóltirikti baýyryna basady, al qasqyr eshqashan ittiń kúshigin baýyryna baspaidy, emizbeidi de.
Qasqyrdyń asyǵy men ittiń asyǵy bir-birine uqsamaidy.
Bóltirigine tamaǵyn qusyp beredi.
Jazataiym qolǵa túsirip, terisin tiridei sypyryp alsańyz da oǵan saratan zaýzada da shybyn-shirkei jolamaidy, qurttamaidy, ol mańǵa basqa haiýandardy aitpaǵanda, syrttan tóbettiń ózi jolamaidy. Jolamaidy emes, jolai almaidy.
Terisin tiridei sypyryp jatqanda da dybys shyǵarmaidy.
Burynǵy qazaqtyń «qasqyrdyń terisinen aiyrsań aiyrarsyń, biraq tektiliginen aiyra almaisyń» deitini sodan bolsa kerek.
Qasqyr eshqashan ólekse jemeidi, ustaǵan jemtigimen ystyqtai qorektenedi, bir jegende on-on bes kelidei et jeidi.
Onyń tisi tigen mal ekinshi ret ońalyp, qatarǵa qosylmaidy eken, sondyqtan ondai maldardy dereý soiyp alǵan.
Bóten dybysty 10 shyqyrymnan esti alatyn qabileti bar. Sondyqtan ańshylar qansonarǵa shyqqanda myltyq uńǵysyn jaýyp, shúberekpen tańyp alady, maqsat qasqyrǵa dári iisin sezdirmeý.
Aýnaǵan, tezek tastaǵan jerine, saryp ketken mańǵa 3, 7, 14, 21 kúnde qaita ainalyp bir soǵady desedi.
Tik kep qalsa uzyndyǵy 2-3 metr jarlardan aiaǵyn juqpai sekirip ótkenin kózimen kórgender bar.
Borandy kúnderi 100 shaqyrymǵa deiin jortady.
Jel kúsheiip, sońy qarǵa ainalady. Arlan qasqyrlardyń ózara kúsh synasyp, onyń sońy keide birin-biri talap óltiretin kezi de dál osy shaq. Bir qyzyǵy, túlki, málin, shibóriler onyń aidalada siresip qatyp jatqan óligine de jolai almaityn kórinedi. Tek saýysqan ǵana kózin oiyp jeidi deidi. Basqa aimaqtarda «bórisyrǵaq nemese «yńqyma» (orystar muny «brachnyi period» deidi) degen attarmen tanys bul kezeńde qasqyrlar shaǵylysatyn kórinedi. Biraq bul bóriler kúnparaqqa sáikes juptasady nemese dál osy mezgilden basqa kezde shaǵylyspaidy degen tujyrym emes. Ádette aimaqtardyń aýa raiyna qarai atalmysh «bórisyrǵaq» qańtar men sáýir aiynyń aralyǵynda ártúrli kezeńderde bolady dep jazady túz taǵysyn zertteýshi ǵalymdar.
Aqpan. Jan-jaǵyńyzǵa qarasańyz, kóktemniń aýyly alys sekildi. Qys áli qaharǵa minip tur. Syqyrlaǵan qasat qar. Túngi aiazdyń beti jaman. Ózen bitken muzdyń qursaýynda. Tirshilik kóshi toqtap qalǵan sekildi. Bul aidyń qańtardan aiyrmashylyǵy shamaly syqyldy.
«Kóktem qashan keledi?» dep muńaiasyz.
Jýan jińishkerip, jińishke úziletin boldy-aý dep toryǵasyz.
«Boz toqtyda quiryq qaldy, boijetkende buǵaq qaldy» dep qyrlanatyn aqpan – osy. Qyrlanady degen «qyryna alady» iaki «qyryn qaraidy», «qaharyn tógedi» degennen shyqty ma eken?
Aqpan qansha qaharly bolsa da, qystyń basqa ailaryna qaraǵanda onyń meiirim, shapaǵatqa toly sátteri kóp. Iá, qansha qatygez desek te bul aidyń ózine tán jylylyǵy bar. Mysaly, saryshymshyqtyń tap bulai sairaǵanyn siz basqa kezde estigen joqsyz. Átteń, tyńdaǵyńyz joq.
Aidarly samyrqustyń dál osylai dúr etip ushyp, uzamai top bolyp qaita qonýyn aqpannan basqa qai aida kórip edińiz. Ony aitasyz, samyrqus aqpannan basqa aida Almatyda kóp turaqtamaidy da. Taýdaǵy arqar men taý eshkiniń sońynan shubyrǵan qustar ózinshe bir álem.
Aidyń aqyryna taman ańǵaryp qarar bolsańyz, shatyrdan salbyrap turǵan muz súńgilerdiń burynǵydai emes, juqaltań tartyp, jińishkere bastaǵanyn baiqaisyz.
Saryshymshyq baiǵus ózgeshe bir áýenge salǵysy keledi-aq, átteń daýysy jetpei tur. Shamasyn bilmei, basqa notaǵa túsip ketip, endi ne isterin bilmei abdyraǵan bala ánshige uqsaidy.
Degenmen oǵan bir sát qulaq túrińizshi. Jańalyǵy bar siiaqty, sony birinshi bop sizge aitqysy keledi. Elden buryn jetkizsem deidi, biraq ony eshkim tyńdamaidy. Eń sońǵy ret án sap turǵandai jantalasa, yshqyna, alasura sairaidy. Qyrǵyz aǵaiyndarda «Keler-keler Kenesary júzge keler, júzge kelse Kene han ózi-aq óler» degen eski sóz bar. Munyń aitpaǵy da sol: «Qyrqyna shydap qyryq birine shydamai ne kórindi?!», – deidi. Átteń, oiyn jetkize almaidy. «Ei, aǵaiyndar, maǵan qulaq salyńdarshy. Qaida asyǵyp barasyńdar? Túý, nege tyńdamaisyńdar? Meniń aitpaǵym, meniń aitpaǵym bar ǵoi, á, meniń aitpaǵym she, kókem kele jatyr. Meniń kókemdi sender biletin edińder ǵoi, nege qýanbaisyńdar. Meniń kókemniń aty – KÓKTEM!».
Ol sóitip asyǵyp-aptyǵyp, abdyrap-sasyp, ushyp-qonyp, janyn qoiarǵa jer tappai júrgende kútpegen jerden baǵanaǵy muz súńgi jerge úzilip túsip, byt-shyt bolady. «Shólmek qyryq kún synbaidy, bir kúnde synady» degen ras bolǵany ǵoi, sol-aq eken qatqan muzdyń kóbesi qaqyrap sala berdi. Sosyn alǵashqy tamshy tamady. Úrkip ushqan qustar aǵash basyna shyǵyp, shyrqai jóneledi. Jer dúnie ý da shý. Bizdiń qalamyzda sairaýyq qustar ne degen kóp edi?! Bizdiń qalamyz ne degen kórkem qala edi?! Qalai baiqamai kelgenbiz, toba?!
Saryshymshyq bolsa qýanyshyn urlatyp alyp, kóp ishinde kórinbei qala beredi. «Aǵaiyndar-aý, kóktemniń habaryn alǵash aitqan men emes pe edim?» degen ókpesin eshkim estimeidi de. Onyń basqa qustar jyly jer, jáili meken izdep ketkende aq qar kók muzǵa oranǵan óz shaharynda qalǵanyn, qystai tońyp shashyrap, qaýip-qaterge basyn tigip, osy sáttiń keletinin aitýmen bolǵanyn, basqasyn bylai qoiǵanda adamdarǵa eń jaqyn qus ekenin de eshkim eskermeidi. Ony eshkim elemeidi. Ony eshkim tyńdamaidy. Jylda solai.
Esenǵali Raýshanov,
"Qazaq ádebieti" gazeti
