ەلقيسسا, 1645 جىلى ەبٸلعازى باھادٷر حان ەرٸسٸ پارسى, بەرٸسٸ تٷركٸ جۇرتىنداعى شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا ۇزاققا سوزىلعان تەكەتٸرەستە ٸرٸلٸ-ۇساقتى قارسىلاستارىنىڭ قاي قايسىنان دا ٶكتەم شىعىپ, حيۋانىڭ تاعىنا وتىردى.
پروفەسسور سامات ٶتەنييازوۆتىڭ سٸلتەمەسٸنە سەنسەك, بۇل جەردە وعان قول جيناپ بەرٸپ, قولتىعىنان دەمەگەن قازاقتىڭ ەسٸم حانى دەسەدٸ. ەسٸم حاننىڭ سول قارساڭدا بۇحار حاندارىمەن قىرعيقاباق بولعانى راس. ماقسات – بۇحاردىڭ ٶڭمەنٸنە قۇرۋلى مىلتىق, قۇرسانعان جاۋدى تاقاپ قويىپ, الىستان اڭىسىن اڭدىپ وتىرۋ بولعان سىقىلدى. بۇعان دەيٸن حورەزم ويپاتىنداعى مەملەكەتتەردە قازاق بالاسى حان بولعان جوق ەدٸ دەپ جازادى شەجٸرەشٸلەر. تاعى بٸر تاريحشىلار ەبٸلعازىنى قازاق دەۋ قالاي بولار ەكەن, قازاققا جيەن ەدٸ دەسەك شە دەپ قييا تارتادى. قازاق ەسكەرٸنٸڭ ەدەپكٸدە قارسى كەلگەن وتىرىقشىلاردى قاتٸگەزدٸكپەن قىرىپ-جويعانى مەلٸم. ولجالاۋ, بارىمتالاۋ, سىدىرىمتالاۋ بەرٸ دە بولعان سىڭايلى. وسىنداي الاماندىق حيۋاعا ەبٸلعازى باھادٷردٸڭ شەشەسٸ, ارال ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ بيلەۋشٸسٸ – جانعازى سۇلتاننىڭ قىزى – مەيٸربانۋ حانىمنىڭ قايتىپ كەلۋٸمەن ساپ تىيىلادى. تاق تالاسى باستالاردا ەبٸلعازى شەشەسٸ مەن بالا-شاعاسىن ارال ماڭىنداعى ناعاشىلارىنا جٸبەرگەن بولاتىن. ەل ونى «ٷلكەن حانىم» دەيدٸ ەكەن. ٷرەي بيلەگەن ەلدٸڭ كٶڭٸلٸ ورنىعادى. سۇڭعىلا كەيۋانا كەلە سالىسىمەن حيۋانىڭ بٷتكٸل كەدەي-كەپشٸك, جوق-جٸتٸك, جەتٸم-جەسٸر, عەرٸپ-عەسٸرلەرٸنە جۇما سايىن ساداقا تاراتادى. ولاردى «مەنٸڭ پەرزەنتتەرٸم» دەپ اتايدى. سٶيتٸپ حيۋادا قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي زامان ورنايدى. ەتتەڭ, بارلىق لەززاتتى شاقتاردىڭ تەز بٸتٸپ قالاتىنى سەكٸلدٸ, بۇل دەۋٸر دە ۇزاققا سوزىلمادى. نەگە? ەبٸلعازىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ەلدەن ٶزٸ سايلاپ العان باس ۋەزٸرٸ – پەلەن دەگەن شايىقتىڭ تٷگەن دەگەن شٶپشەگٸ بالاسىن ٷيلەندٸرەتٸن بولىپ, حان سارايىن تويعا شاقىرادى. ٷلكەن حانىم ەدەتتەگٸ «قۇتتى بولسىننان» سوڭ قازاقى ەڭگٸمەگە كٶشٸپ: «كەلٸن قاي جاقتىڭ قىزى?», – دەپ سۇرايدى ەمەس پە: «كەلٸن بٶتەن ەمەس, ٶزٸمٸزدەن», – دەيدٸ باس ۋەزٸر. «ٶزٸمٸزدەنٸ نەسٸ?», – دەپ سۇرايدى سەكەم العان ٷلكەن حانىم. «كەلٸن ٶزٸمنٸڭ ٸنٸمنٸڭ قىزى», – دەيدٸ باس ۋەزٸر. ٶمٸرٸندە مۇندايدى ەستٸمەگەن مەيٸربانۋ «استاعىپىراللالاپ» شالقاسىنان تٷسٸپ, تالىپ قالادى. ەرتەڭٸنە ەسٸن جيعان ول بالاسىن شاقىرىپ, بۇدان بىلاي حيۋا حاندىعىندا تۋىسارالىق نەكە دەگەن سۇمدىق بولماسىن دەپ فارمان [جارلىق] شىعارۋىن تالاپ ەتەدٸ. «بۇل ەلدە اتام زاماننان كەلە جاتقان عادەت سولاي, قازٸر بٸردەن تٶبەگە ۇرعانداي جارلىق شىعارساق, حالىق قوزعالىپ كەتەدٸ, سابىر ساقتالىق, اقىرىنداپ وعان دا جەتەرمٸز» دەگەن بالاسىنىڭ بيپازدىعىنا شارت اشۋلانعان ٷلكەن حانىم كٶك شاتىرلى كٷمٸس ارباسىن جەكتٸرٸپ, سول كٷنٸ ارالعا قايتا كٶشٸپ كەتەدٸ. تۋىسارالىق نەكە شىعىستا عانا ەمەس, ەۋروپا بەكزادالارىندا, ەسٸرەسە اعىلشىن اقسٷيەكتەرٸندە كٶپ بولعان. «بٸر ەمشەك ەمبەگەندەر اراسىنداعى نەكە ھالال دٷر» دەگەن فەتۆەنٸ ايتاسىز, ەرتەدە قابى بٸر, سابى بٸر ادامدار دا جۇپتاسقان. مىسالى, اتاقتى كلەوپاترانىڭ العاشقى كٷيەۋٸ ٶزٸنٸڭ تۋعان ٸنٸسٸ ەدٸ دەپ ناقتىلايدى پەرعاۋىن زەرتتەۋشٸلەر. «تۋىستاردىڭ ٶزارا قۇدا بولۋى سەكٸلدٸ زيياندى ەدەتتەر قازاققا كەشٸرەك سٸڭگەن كەيبٸر تايپالاردا كەيٸنگە دەيٸن ساقتالدى» دەپ جازادى اقىن ەرٸ كٶسەمسٶزشٸ امانحان ەلٸم. زيياندى دەمەكشٸ, كەشەگٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا ٶزبەك تەلەديدارى بۇنى توزىعى جەتكەن سالت دەپ تانىپ, توپتاما حابارلار جٷرگٸزدٸ.
اقپاندى «قارعالار» ايى دەگەن سٶز وسى ايدا اتالمىش قۇستاردىڭ جۇپتاساتىنىنان شىقسا كەرەك. ورنيتولوگتاردىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا, جۇپتاسپاس بۇرىن «قارعانىڭ قىز ۇزاتۋى» دەگەن كەزەڭ بار. بۇل داعى كەزەك كەزەگٸمەن كەلەتٸن «قۇرالايدىڭ سالقىنى», «وتامالى», «بەس قوناق», «تەكە بۇرقىلداق», «يتبالاقتىڭ كٸندٸك كەسەرٸ», ت.ب. تولىپ جاتقان كەزەڭدەر سەكٸلدٸ ٶزٸنشە بٸر ارالىق. الدا بٸز اتالمىش ارالىقتاردىڭ كەيبٸرٸنە توقتالاتىن بولامىز. سٶيتٸپ, اتا قارعا باس بولىپ, انا قارعا حوش كٶرٸپ, «بويجەتكەن قىزدارىن» ياكي قاناتى قاتايىپ, بۋىنى بەكٸگەن «قىز» قارعالاردى ۋلاپ-شۋلاپ باسقا توبىرعا شىعارىپ سالادى. ۇزاماي باسقا توپ «قىزدارىن» بەرٸ ۇزاتادى. قۇددى قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ تابيعات انانىڭ ٶزٸ تۋىسارالاق نەكەگە تىيىم سالۋدىڭ ٷلگٸسٸن قۇستاردان باستاعان سەكٸلدٸ.
«كٷيويناققا» تٷسەردە ەكەۋ-ەكەۋ جۇپتاسىپ, تٷۋ سوناۋ زەڭگٸر كٶككە تٸكە اتىلىپ شىعىپ, كٶزدەن عايىپ بولادى. قارعا ەمەس, قارشىعا دەرسٸڭ. سودان سوڭ ساقپاننىڭ تاسىنداي زىرقىراپ تٶبەدەن تٸك قۇلاپ كەلە جاتادى. ەندٸ بٸر سەت تاسقا سوعىلىپ سٷيەگٸ شاشىلىپ قالار ما ەكەن دەسەڭٸز, قايقاڭ قاعىپ قايتا كٶتەرٸلەدٸ. قايتا كٶتەرٸلٸپ, كٶلبەي ۇشادى. كٷتپەگەن جەردەن جۇبىن جازباعان كٷيٸ اعاش باسىنا قونا قالىپ, قاۋىرسىندارىن تاراقتاي باستايدى. سٸز قارعالاردىڭ «نەكە بيٸن» ەمەس, بەينە ەسكەري ۇشاقتار پارادىن كٶرٸپ تۇرعاندايسىز. ورىس اعايىندار ايتاتىن «ۆىسشيي پيلوتاجدىڭ» نەشە تٷرلٸ فورمالارى كٶز الدىڭىزدا ٶتٸپ جاتادى. «قارعا جىرى» دەگەن ٶلەڭنەن بٸر شۋماق:
اقپان اپپاق, مەن قارامىن,
اسپان كٶك,
اقپان جىرىن باستاردا,
قالقام,
سەن دە ەنگە قوسىل, جاسقانبا.
بٸزدٸڭ نەكە قيىلادى جەردە ەمەس,
اسپاندا.
ۇزاق قارعالار مەن ساۋىسقاندار دا ەرتەڭ كەلەتٸن كٶكتەمدٸ كٷتپەي, وسى ايدا ۇيا سالۋدى باستايدى. دۇرىسى ۇيا سالۋدى ەمەس, ۇيا توقۋدى باستايدى. قۇس ۇيالارى ەربٸر بۇتاقتى, ەربٸر شىبىقتى, ەربٸر مامىقتى سالماعىنا, تٷر-تٷسٸنە, يٸسٸنە, مىقتىلىعىنا, مايىسقاقتىعىنا, ۇزىندى-قىسقالىعىنا قاراي بٶلٸپ, بٶلشەكتەپ, شەبەر قييۋلاستىرىپ اسقان ىجداھاتتىلىقپەن توقىلعان ينجەنەرلٸك كونسترۋكتسييا.
جىلقى مالى دا سولاي, قازاق ايتا بەرەتٸن «جاقسى ايعىر ٷيٸرٸنە شاپپايدى» دەگەن سٶزدٸڭ راستىعى دەلەلدٸ قاجەت ەتپەيدٸ. كەشەگٸ قۇلىندار جىل اينالىپ تاي بولىپ, ودان قۇنان شىعار تۇستا «ٷيٸردٸ تازالاۋ ناۋقانى» جٷرەدٸ. دەمەك, تەكتٸ ايعىر ٶز «كٸندٸگٸنەن تاراعان» بايتالداردى ٷيٸردەن قۋىپ شىعادى. كٶنبەي ەنەسٸنٸڭ باۋىرىنا قايتا تىعىلعاندارىن تٸستەلەپ, تەپكٸلەپ, ۇزاپ كەتكەنشە قۋالايدى. بايتال بۇدان سوڭ قايتىپ بەتتەمەيدٸ. ولار ەندٸ باسقا ٷيٸرگە بارىپ قوسىلىپ, باسقا ايعىردان قۇلىندايدى. اقپاننىڭ ايقاي بورانىندا اق قاردى اسپانعا كٶتەرٸپ, ٷيٸرٸن شىرق ٷيٸرٸپ جٷرگەن قابان قۇلاق قاقپان بەل ايعىرلاردى كٶرگەندە جىلقىنى بۇرىنعى قازاقتاردىڭ «ادامنان زييات جانۋار» دەيتٸنٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ. قاقپان بەل دەگەننەن ەسكە تٷسەدٸ, وسى كٷنگٸ جىلقىلاردىڭ ارعى تەگٸ بۇدان ەلۋ ميلليون جىلداي بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن ەوگيپپۋس دەيتۇعىن ماقۇلىق, كەدٸمگٸ مىسىق سەكٸلدٸ جيىرىلىپ, جازىلىپ, سەكٸرەدٸ ەكەن. ولاي بولاتىنى, بەل ومىرتقاسىنىڭ ورنىندا سەرٸپپەلٸ سٷيەكتەر بولسا كەرەك.
جىلقى دەگەننەن شىعادى, حالىق جادىنداعى اقپان ايى تۋرالى كٶپ مەلٸمەت جىلقىعا بايلانىستى ساقتالعان. بٸر ەكٸ مىسال: سٸز بەن بٸز شولپان جۇلدىزىن ەدەتتە «تاڭ جۇلدىزى» دەپ اتايمىز. بٸراق شولپان كەي جىلدارى قىستا (كٶبٸنەسە اقپاندا) كٷننٸڭ باتىسىنان تۋادى جەنە ونىڭ بۇل تۋىسىن شارۋاقور قازاق ەجەلدەن ۇناتپاعان. مىسالى, ٶتكەن قاراشانىڭ, ياكي 2017 جىلدىڭ قاراشاسىنان وسى جىلعى قاراشانىڭ العاشقى اپتاسىنان شەيٸن باتىستان, الماتى جاعدايىندا بورانداي جاقتان تۋىپ جٷردٸ. كەيبٸر ەسەپشٸلەر مۇنى جاماندىققا جورىدى. «قازاق دالاسىندا بۇل سۇمدىق جەتپٸس جىلدان بەرٸ تۇڭعىش رەت قايتالانىپ وتىر, قۇداي ساقتاسىن, سوڭى قايىرلى بولعايداعى» دەپ سارىۋايىمعا سالىنعانداردى كٶزٸمٸز كٶردٸ. ال شىندىعىندا بۇل قايتالانىپ تۇراتىن قۇبىلىس. اسپانتانۋ ٸلٸمٸ بۇنىڭ سوڭى اپاتقا اپارادى دەگەندٸ تٷبەگەيلٸ جوققا شىعارادى. شولپانمەن تالاسا سارىجۇلدىز تالعار شوقىلارىن باۋرايلاپ, ياكي شىعىستان تۋىپ, وڭتٷستٸككە قاراي جىلجىپ وتىردى. بۇل جۇلدىزدى شىمكەنت, جامبىل جاقتىڭ قازاقتارى ەسەكقىرعان دەيدٸ (ماقتاارال, مىرزاشٶل, تٷركٸستان, قىزىلقۇم, جاڭاقورعان قازاقتارى ەشەكقىرىلعان دەيدٸ), شىعىسقازاقستاندىقتار سارىجۇلدىز دەسە, باتىسقازاقستاندىقتار كٶبٸنەسە ٶمٸرزايا دەپ اتايدى. وسىنىڭ قاي-قايسىسى دا ەۋەلگٸ اتى ۇمىتىلىپ, كەيٸن پايدا بولعان نەمەسە دەل ماعىناسىن بەرە المايتىن اتاۋلار سەكٸلدٸ. ول تۋرالى سەل كەيٸنٸرەك ايتاتىن بولامىز.
شارۋاعا جەيلٸ بولاتىن جىلى شولپان ەدەتتەگٸدەي تاڭ اتا شىعىستان تۋادى دەيدٸ مالشىلار. ال باتىستان تۋسا, ونى شولپان دەپ ەسپەتتەمە, ونى دولىقاتىن (كەي جەرلەردە تۇلقاتىن) دەپ تٷسٸن دەگەندٸ ايتاتىن دا سول مالشىلار. قازاق قايدا جٷرسە دە قاسىنان قالجىڭىن قالدىرمايدى عوي, سونداي ەڭگٸمەنٸڭ بٸرٸ: ەرتەدە اقپاننىڭ اق تٷتەگٸ جۇت بولىپ كەپ, قۇرىمباي دەگەن جىلقىشىنىڭ تاي-قۇلىنى تٷگەل قىرىلا باستاسا كەرەك, وسى پەلەنٸڭ بەرٸن جۇلدىزدان كٶرگەن قۇرىمباي اسپانعا قاراپ قۇرىعىن شوشايتىپ: «جٷزٸقارا, ەتتەڭ اسپانداسىڭ, جەردە بولساڭ ۇستاپ الىپ كٷن شىققانشا... سابار ەدٸم», – دەپ كٸجٸنسە كەرەك. ۇزاماي تاڭ جۇلدىزى شىعىستان تۋىپ, كٷن جايلانا باستايدى. سوندا اڭقاۋ قۇرىمباي: «قاتىنبىسىڭ دەگەن, قورىقپاسا سىيلامايدى», – دەپتٸ. «قۇرىمبايجاننىڭ قۇرىعى امان بولسا, ەلٸ تالاي اساۋ جۋاسىر» دەگەن مىسقىل سودان قالعان دەسەدٸ.
ول اقپاندا كٷن باتار-باتپاستان تۋادى. تاعى بٸر ەجۋا ەڭگٸمەدە اۋىل ٷيدٸڭ قوجاناسىرلاۋ مولداسى ەرتە تۋعان شولپانعا قاراپ: «بالا ەلٸ مالدى جايلاعان جوق, كەلٸننٸڭ شەۋگٸمٸ ەلٸ قايناعان جوق, نامازدٸگەر بولماي شاقشيىپ شىعا كەلدٸڭ, دەرەت سۋىمدى سەن جىلىتىپ بەرەسٸڭ بە, بەدباقىت», – دەپ جۇلدىزعا قۇمانىن لاقتىرىپتى دەسەدٸ.
ەلبەتتە, جۇلدىزداردىڭ وسىلاي ورنالاسۋىن قاعيدا دەپ قابىلداماۋ كەرەك. اسپان ەلەمٸ ەر جىلدا ەرقالاي قۇبىلۋى مٷمكٸن. «قىدىرما جۇلدىز (شولپاندى ايتادى) قىرىن كەلدٸ, اقپان-توقپان ۇرىن كەلدٸ» دەگەندە حالىق وسى ٶزگەرٸستەردٸ مەڭزەگەن.
ال ەندٸ ماناعى شولپان سيياقتى قىزىل ٸڭٸردەن جارقىراي تۋاتىن سارىجۇلدىزعا (ەسەكقىرعان, ٶمٸرزايا) كەلەلٸك. ونى سٸز بەن بٸزگە استرونومييا پەنٸ يۋپيتەر دەپ وقىتتى. بٸرەۋلەر شولپانمەن شاتاستىراتىن بۇل جۇلدىز حاقىندا عىلىمي ەڭبەكتەردەن باستاپ, كٶركەم شىعارمالاردا دا كٶپ مەلٸمەت كەزدەستٸرەسٸز. سوندىقتان وعان توقتالۋدى جٶن كٶرمەدٸم. ايتپاعىمىز – قازاقتا ولپان دەگەن جۇلدىز بار. وڭتٷستٸك قازاقتارى بولپان دەپ تە اتايدى. اڭىزداردا ولپان شولپاننىڭ سٸڭلٸسٸ ەكەن دەيدٸ. اسپان زەرتتەۋشٸلەرٸ ونى ٶتە كٶمەسكٸ, كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن جۇلدىز دەپ زەرتتەيدٸ. كٷمەن تۋعىزادى. كٶزگە كٶرٸنبەسە, ەل ونىڭ نەسٸن سٶز قىلادى? بٸزدٸڭ ويىمىزشا, وسى سارىجۇلدىز ولپان بولماسا نە ەتتٸ?! تاعى ايتپاعىمىز, ونىڭ اتى ولپان دا, بولپان دا ەمەس – ۇلپان. ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, قازاق قىزعا ولپان نە بولپان دەپ ايت قويمايدى عوي. ەسەكقىرعان دەيدٸ. ەسەگٸ نەسٸ, تەڭٸرٸم-اۋ?! ۇلپان دەسەڭٸز, سٶز باسقا. ۇلپان دەگەن ات كەرەمەت ەمەس پە? ٶز باسىم تاعى كەمپٸرقوساق دەگەن اتتى دا تٸپتٸ قابىلداي المايمىن... ەدەمٸ كەرٸلگەن اسپان كٶپٸرٸنە باسقا باسقا, كەمپٸردٸڭ نە قاتىسى بار دەپ مەنەن دە بۇرىن ايتقاندار بولعان. ۇلى عابەڭنٸڭ, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ۇلپان» اتتى ماحاببات داستانى بارىن بٸلەسٸز. يە, بٸز بۇل شىعارمانى جۇرت ايتىپ جٷرگەندەي پوۆەست دەپ تە, رومان دەپ تە ەمەس, داستان رەتٸندە قابىلدايمىز. عاشىقتىق داستانى! ەلەم ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸندە «كەش كەلگەن ماحاببات» («پوزدنيايا ليۋبوۆ») اتتى تالاي شىعارمالار بارىنان حاباردارسىز. بٸز عابەڭنٸڭ اياۋلى «ۇلپانىن» سونداي بيٸكتەن كٶرٸنگەن اسىل تۋىندى دەپ باعالايمىز. اقتٶبە وبلىسىندا ۇلپان اتتى بەكەت بار. جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشىلاردىڭ كەيبٸر دەرەكتەرٸنە سەنسەك, عابەڭ جىرلاعان ۇلپان ارۋ سول ماڭدا تۋعان كٶرٸنەدٸ, بٸرەۋلەر بۇل ونىڭ جەرلەنگەن جەرٸ دەيدٸ. قالاي بولعاندا دا حالىق كەش كەلگەن ماحاببات يەلەرٸنە كەيبٸر جەلاۋىزدار سەكٸلدٸ كەكەپ-مۇقاپ ەمەس, قۇرمەتپەن قاراعانى اقيقات. سٷيۋ دەگەن ۇلى سەزٸم ۇلى ادامدارعا عانا تەن بولسا كەرەك.
اقپان وسىنداي اي.
قارت كاسپييدە جٷزگە جۋىق ارال بارىن بٸلەسٸز. سونىڭ قازاقستان ياكي ماڭعىستاۋ بٶلٸگٸندەگٸ بەس ارالدىڭ بٸرٸ قۇلالى دەپ اتالادى. ول ومىراۋىن جايىقتىڭ قۇلاماسىنا تٶسەپ تۇر, سودان بولار قىستىڭ قاقاعان ايازىندا دا قاتپايتىن كاسپييدٸڭ وسى بٶلٸگٸ اقپاندا مۇز قۇرساۋعا ورانادى. اقپاننىڭ ونىنشى جۇلدىزى مەن ون بەسٸ ارالىعى قۇلالىدا يتبالىق كٷشٸكتەيدٸ. كەي جىلدارى بۇدان سەل ەرتە نە كەش كٷشٸكتەۋٸ دە مٷمكٸن. جارىق دٷنيەگە شىققان مەزەت «اقٷرپەكتەر» باۋىرىن مۇزعا تٶسەپ جاتا قالاتىن كٶرٸنەدٸ. ادايلار «يتبالىقتىڭ كٷشٸكتەرٸ» دەمەيدٸ, «اقٷرپەكتەرٸ» دەپ ەركەلەتەدٸ, سونداي-اق يتبالىق دەمەي, «ەسكەك اياق» دەپ ات قويعان دا سول بالىقشىلار. سول ەكٸ ارالىقتا كٷن قاتتى سۋىتادى. ەدەتتەگٸ ايازدان گٶرٸ ٶتكٸر سۋىق ٶزگەنٸڭ ٶڭمەنٸنەن ٶتسە دە يتبالىق ٷشٸن, ونىڭ جاڭا تۋعان «اقٷرپەكتەرٸ» ٷشٸن دە جەيلٸ مەزگٸل. جاتىپ-جاتىپ باۋىرىن جەردەن كٶتەرٸپ العاندا باعاناعى قانى تامشىلاعان جاس كٸندٸك مۇزعا جابىسىپ, ٷزٸلٸپ تٷسەدٸ. ەرٸ قاراي تاستاي سۋعا سٷڭگٸپ ويناپ, ٶمٸر ايدىنىنا قۇلاش ۇرىپ جٷزٸپ كەتە بارادى. كٸندٸگٸ كەسٸلگەن سوڭ-اق دەرەۋ جەر باۋىرلاپ جىلجىپ سۋعا ۇمتىلۋىن كٶرۋدٸڭ ٶزٸ بٸر عانيبەت. وسى ارالىقتى ماڭعىستاۋدا «يتبالىقتىڭ كٸندٸك قاتارى» دەپ اتايدى. ٶمٸر زاڭى وسىلاي, تٸرشٸلٸك تىنىسى بٸر سەت تە توقتامايدى, تٸپتٸ قاقاعان قىستا دا, ونى ايتاسىز مۇز ٷستٸندە دە ٶمٸر جالعاسۋدا. ەتتەڭ... ەرتەرەكتە ەستٸگەن بٸر ەڭگٸمە ەستەن كەتپەيدٸ. ورىس كٶپەستەرٸن يتبالىقتىڭ مايى مەن تەرٸسٸ قىزىقتىرعانى مەلٸم. ال ەندٸ ونى اۋلاۋدىڭ ورىستار ويلاپ تاپقان «ەڭ قاراپايىم ەرٸ تيٸمدٸ تەسٸلٸن» بٸلەسٸز بە?! كٶزٸڭٸزگە ەلەستەتٸڭٸزشٸ: اقپان ايى. قارا جويقىن تەڭٸز. داۋىل. دٷنيە استان-كەستەڭ. جەل قۇتىرىپ تۇر. ەسكەك اياقتىلار كٷنٸمەن-تٷنٸمەن جاڭا تۋعان «اقٷرپەكتەرٸنە» جەم ٸزدەپ جاعاعا ٶكپەسٸ ٶشٸپ, قاناتى تالىپ ەرەڭ جەتەدٸ. دٷنيەدەگٸ ەڭ كەرەمەت توي انا مەن بالانىڭ تابىسۋ تويى ەمەس پە? كٷن قاھارىنا مٸنٸپ تۇرسا دا, قۇلالىدا مەيرام, قۇلالى شاتتىق قۇشاعىندا. كەنەت قولدارىن سٷيمەن ۇستاعان بٸر توپ ادام تاسادان شىعا كەلەدٸ دە يتبالىقتاردى قاراتۇمسىقتان ۇرىپ, ارالدى قان ساسىتىپ قىرا باستايدى. جاڭا عانا اناسىمەن قاۋىشىپ مەز-مەيرام بولعان اقٷرپەكتەر باۋىرىمەن جىلجىپ تەڭٸزگە قاراي قاشادى. تەمٸر سٷيمەندٸلەر ولاردى دا قۇتقارمايدى. مۇزدىڭ بەتٸ قان-جوسا. جاڭا تۋعان سەبيلەر شىرقىرايدى. الپىس ەيەل قاتار تۇرىپ جىلاعانداي ازا بويىڭ قازا بولادى. ساي سٷيەگٸڭ سىرقىرايدى. يتبالىق كٷشٸكتەرٸ تۋرا نەرەستەلەرگە ۇقساپ جىلايدى. وعان قاراپ جاتقان ادام جوق. قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا انانى انا, بالانى بالا دەپ قاراماي قىرىپ سالادى.
«تٷلكٸ تٷگٸنەن جازادى» دەگەن – وسى, ونىڭ مايى مەن تەرٸسٸنە قىزىققان ٶندٸرٸسشٸلەر وسىنداي قاتٸگەزدٸككە دەيٸن بارعان. يتبالىقتىڭ «كٸندٸك قاتارى» تۋرالى ەڭگٸمە كٶپ. ورىس ەلٸپبيٸ بويىنشا «ر» ەرٸپٸ كەزدەسپەيتٸن ايلاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ونىڭ مايى مىڭ بٸر دەرتكە داۋا, ەسٸرەسە بالىقشىلاردا جيٸ كەزدەسەتٸن ٶكپە اۋرۋى ٷشٸن تاپتىرماس ەم, ال ورىس كٷنپاراعىنداعى ماي, ييۋن, ييۋل, اۆگۋست ايلارىندا ٸشسەڭٸز, ٷستٸ-باسىڭىز ماي ساسىعانى سونشا ادام تٷگٸل حايۋان تٷستٸك جەردەن ٷركە قاشاتىن كٶرٸنەدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار اقكەتٸك, ورىستار فورت-شەۆچەنكو اتاپ كەتكەن وسى بٸر شاعىن شاھاردىڭ تاريحى دا, جاعىراپيياسى دا, تابيعاتى دا, اۋا رايى دا باسقا قالالارعا قاراعاندا ٶزگەرەك. مۇنداعى قازاقتاردىڭ وتىرىقشى ٶمٸرگە ٷيرەنگەنٸنە بٸر جٷز الپىس, بٸر جٷز جەتپٸس جىلعا جۋىقتادى. شاھار تۋرالى, بالىقشىلار ٶمٸرٸ حاقىندا «تٷپقاراعان» اۋداندىق گازەتٸنٸڭ رەداكتورى مەلانا قارىنداسىمىز بٸزگە كٶپ مەلٸمەت بەردٸ.
وسى ايماقتا «يتبالىقتىڭ كٸندٸك قاتارىنان» كەيٸن ياكي اقپاننىڭ ورتا شاماسىندا كەلەتٸن تاعى بٸر امالدى ەل «قاسقىر جۇپ» دەيدٸ. نەگە «قاسقىر جۇپ?» قاسقىر ەشقاشان ەكٸ رەت جۇپ قۇرمايدى ەكەن. ۇيىققان قاسقىردى قازاق اتپايدى. كەك ساقتاپ, ٶرشەلەنٸپ كەتەدٸ دەپ ويلاعان. قۇرتقانىڭ نالاسى جامان دەپ سەنگەن. ەگەر الدا-جالدا وق شىعارسا ەكەۋٸن دە اتىپ تاستايتىن بولعان كٶرٸنەدٸ, سەبەبٸ بٸرەۋٸ امان قالسا, ول اۋىلعا تىنىشتىق جوق. قانشىعى, ياكي قۇرتقاسى بٸر-اق رەت بٶلتٸرٸكتەيدٸ. بەلكي, وسى قاسيەتتەرٸنە قايىل قالعاندىقتان بولار, قازاق ونى قادٸرلەي بٸلگەن. راسىندا, بۇل بٸر بٶلەك جىرتقىش. مٸنە, تارباعاتاي, ساۋىر, سايقان اڭشىلارى ايتقان ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸر پاراسى:
قۇرتقانى جۇبى بارىن بٸلە تۇرا بٶتەن ارلان ماڭايلاسا, ول تٸرٸ كەتپەگەن. قۇرتقانىڭ ٶزٸ ەلگٸ «سارىاۋىزدى» ٶز «كٷيەۋٸنٸڭ» كٶزٸنشە جارىپ تاستايدى دەسەدٸ. نامىس دەيسٸز بە, جارعا ادالدىق دەيسٸز بە, قاسقىردىڭ وسىنداي قاسيەتتەرٸن بٸلەتٸندەر جىر عىپ ايتادى.
قاسقىردى كٶزٸن ەلٸ اشپاعان كٷشٸك كەزٸنەن اسىراساڭ دا ەركەلەمەيدٸ, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ, يتشە قىڭسىلاۋ وعان جات.
يت بايعۇس بٶلتٸرٸكتٸ باۋىرىنا باسادى, ال قاسقىر ەشقاشان يتتٸڭ كٷشٸگٸن باۋىرىنا باسپايدى, ەمٸزبەيدٸ دە.
قاسقىردىڭ اسىعى مەن يتتٸڭ اسىعى بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايدى.
بٶلتٸرٸگٸنە تاماعىن قۇسىپ بەرەدٸ.
جازاتايىم قولعا تٷسٸرٸپ, تەرٸسٸن تٸرٸدەي سىپىرىپ الساڭىز دا وعان ساراتان زاۋزادا دا شىبىن-شٸركەي جولامايدى, قۇرتتامايدى, ول ماڭعا باسقا حايۋانداردى ايتپاعاندا, سىرتتان تٶبەتتٸڭ ٶزٸ جولامايدى. جولامايدى ەمەس, جولاي المايدى.
تەرٸسٸن تٸرٸدەي سىپىرىپ جاتقاندا دا دىبىس شىعارمايدى.
بۇرىنعى قازاقتىڭ «قاسقىردىڭ تەرٸسٸنەن ايىرساڭ ايىرارسىڭ, بٸراق تەكتٸلٸگٸنەن ايىرا المايسىڭ» دەيتٸنٸ سودان بولسا كەرەك.
قاسقىر ەشقاشان ٶلەكسە جەمەيدٸ, ۇستاعان جەمتٸگٸمەن ىستىقتاي قورەكتەنەدٸ, بٸر جەگەندە ون-ون بەس كەلٸدەي ەت جەيدٸ.
ونىڭ تٸسٸ تيگەن مال ەكٸنشٸ رەت وڭالىپ, قاتارعا قوسىلمايدى ەكەن, سوندىقتان ونداي مالداردى دەرەۋ سويىپ العان.
بٶتەن دىبىستى 10 شىقىرىمنان ەستي الاتىن قابٸلەتٸ بار. سوندىقتان اڭشىلار قانسونارعا شىققاندا مىلتىق ۇڭعىسىن جاۋىپ, شٷبەرەكپەن تاڭىپ الادى, ماقسات قاسقىرعا دەرٸ يٸسٸن سەزدٸرمەۋ.
اۋناعان, تەزەك تاستاعان جەرٸنە, سارىپ كەتكەن ماڭعا 3, 7, 14, 21 كٷندە قايتا اينالىپ بٸر سوعادى دەسەدٸ.
تٸك كەپ قالسا ۇزىندىعى 2-3 مەتر جارلاردان اياعىن جۇقپاي سەكٸرٸپ ٶتكەنٸن كٶزٸمەن كٶرگەندەر بار.
بوراندى كٷندەرٸ 100 شاقىرىمعا دەيٸن جورتادى.
جەل كٷشەيٸپ, سوڭى قارعا اينالادى. ارلان قاسقىرلاردىڭ ٶزارا كٷش سىناسىپ, ونىڭ سوڭى كەيدە بٸرٸن-بٸرٸ تالاپ ٶلتٸرەتٸن كەزٸ دە دەل وسى شاق. بٸر قىزىعى, تٷلكٸ, مەلٸن, شيبٶرٸلەر ونىڭ ايدالادا سٸرەسٸپ قاتىپ جاتقان ٶلٸگٸنە دە جولاي المايتىن كٶرٸنەدٸ. تەك ساۋىسقان عانا كٶزٸن ويىپ جەيدٸ دەيدٸ. باسقا ايماقتاردا «بٶرٸسىرعاق نەمەسە «ىڭقىما» (ورىستار مۇنى «براچنىي پەريود» دەيدٸ) دەگەن اتتارمەن تانىس بۇل كەزەڭدە قاسقىرلار شاعىلىساتىن كٶرٸنەدٸ. بٸراق بۇل بٶرٸلەر كٷنپاراققا سەيكەس جۇپتاسادى نەمەسە دەل وسى مەزگٸلدەن باسقا كەزدە شاعىلىسپايدى دەگەن تۇجىرىم ەمەس. ەدەتتە ايماقتاردىڭ اۋا رايىنا قاراي اتالمىش «بٶرٸسىرعاق» قاڭتار مەن سەۋٸر ايىنىڭ ارالىعىندا ەرتٷرلٸ كەزەڭدەردە بولادى دەپ جازادى تٷز تاعىسىن زەرتتەۋشٸ عالىمدار.
اقپان. جان-جاعىڭىزعا قاراساڭىز, كٶكتەمنٸڭ اۋىلى الىس سەكٸلدٸ. قىس ەلٸ قاھارعا مٸنٸپ تۇر. سىقىرلاعان قاسات قار. تٷنگٸ ايازدىڭ بەتٸ جامان. ٶزەن بٸتكەن مۇزدىڭ قۇرساۋىندا. تٸرشٸلٸك كٶشٸ توقتاپ قالعان سەكٸلدٸ. بۇل ايدىڭ قاڭتاردان ايىرماشىلىعى شامالى سىقىلدى.
«كٶكتەم قاشان كەلەدٸ?» دەپ مۇڭاياسىز.
جۋان جٸڭٸشكەرٸپ, جٸڭٸشكە ٷزٸلەتٸن بولدى-اۋ دەپ تورىعاسىز.
«بوز توقتىدا قۇيرىق قالدى, بويجەتكەندە بۇعاق قالدى» دەپ قىرلاناتىن اقپان – وسى. قىرلانادى دەگەن «قىرىنا الادى» ياكي «قىرىن قارايدى», «قاھارىن تٶگەدٸ» دەگەننەن شىقتى ما ەكەن?
اقپان قانشا قاھارلى بولسا دا, قىستىڭ باسقا ايلارىنا قاراعاندا ونىڭ مەيٸرٸم, شاپاعاتقا تولى سەتتەرٸ كٶپ. يە, قانشا قاتىگەز دەسەك تە بۇل ايدىڭ ٶزٸنە تەن جىلىلىعى بار. مىسالى, سارىشىمشىقتىڭ تاپ بۇلاي سايراعانىن سٸز باسقا كەزدە ەستٸگەن جوقسىز. ەتتەڭ, تىڭداعىڭىز جوق.
ايدارلى سامىرقۇستىڭ دەل وسىلاي دٷر ەتٸپ ۇشىپ, ۇزاماي توپ بولىپ قايتا قونۋىن اقپاننان باسقا قاي ايدا كٶرٸپ ەدٸڭٸز. ونى ايتاسىز, سامىرقۇس اقپاننان باسقا ايدا الماتىدا كٶپ تۇراقتامايدى دا. تاۋداعى ارقار مەن تاۋ ەشكٸنٸڭ سوڭىنان شۇبىرعان قۇستار ٶزٸنشە بٸر ەلەم.
ايدىڭ اقىرىنا تامان اڭعارىپ قارار بولساڭىز, شاتىردان سالبىراپ تۇرعان مۇز سٷڭگٸلەردٸڭ بۇرىنعىداي ەمەس, جۇقالتاڭ تارتىپ, جٸڭٸشكەرە باستاعانىن بايقايسىز.
سارىشىمشىق بايعۇس ٶزگەشە بٸر ەۋەنگە سالعىسى كەلەدٸ-اق, ەتتەڭ داۋىسى جەتپەي تۇر. شاماسىن بٸلمەي, باسقا نوتاعا تٷسٸپ كەتٸپ, ەندٸ نە ٸستەرٸن بٸلمەي ابدىراعان بالا ەنشٸگە ۇقسايدى.
دەگەنمەن وعان بٸر سەت قۇلاق تٷرٸڭٸزشٸ. جاڭالىعى بار سيياقتى, سونى بٸرٸنشٸ بوپ سٸزگە ايتقىسى كەلەدٸ. ەلدەن بۇرىن جەتكٸزسەم دەيدٸ, بٸراق ونى ەشكٸم تىڭدامايدى. ەڭ سوڭعى رەت ەن ساپ تۇرعانداي جانتالاسا, ىشقىنا, الاسۇرا سايرايدى. قىرعىز اعايىنداردا «كەلەر-كەلەر كەنەسارى جٷزگە كەلەر, جٷزگە كەلسە كەنە حان ٶزٸ-اق ٶلەر» دەگەن ەسكٸ سٶز بار. مۇنىڭ ايتپاعى دا سول: «قىرقىنا شىداپ قىرىق بٸرٸنە شىداماي نە كٶرٸندٸ?!», – دەيدٸ. ەتتەڭ, ويىن جەتكٸزە المايدى. «ەي, اعايىندار, ماعان قۇلاق سالىڭدارشى. قايدا اسىعىپ باراسىڭدار? تٷۋ, نەگە تىڭدامايسىڭدار? مەنٸڭ ايتپاعىم, مەنٸڭ ايتپاعىم بار عوي, ە, مەنٸڭ ايتپاعىم شە, كٶكەم كەلە جاتىر. مەنٸڭ كٶكەمدٸ سەندەر بٸلەتٸن ەدٸڭدەر عوي, نەگە قۋانبايسىڭدار. مەنٸڭ كٶكەمنٸڭ اتى – كٶكتەم!».
ول سٶيتٸپ اسىعىپ-اپتىعىپ, ابدىراپ-ساسىپ, ۇشىپ-قونىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپاي جٷرگەندە كٷتپەگەن جەردەن باعاناعى مۇز سٷڭگٸ جەرگە ٷزٸلٸپ تٷسٸپ, بىت-شىت بولادى. «شٶلمەك قىرىق كٷن سىنبايدى, بٸر كٷندە سىنادى» دەگەن راس بولعانى عوي, سول-اق ەكەن قاتقان مۇزدىڭ كٶبەسٸ قاقىراپ سالا بەردٸ. سوسىن العاشقى تامشى تامادى. ٷركٸپ ۇشقان قۇستار اعاش باسىنا شىعىپ, شىرقاي جٶنەلەدٸ. جەر دٷنيە ۋ دا شۋ. بٸزدٸڭ قالامىزدا سايراۋىق قۇستار نە دەگەن كٶپ ەدٸ?! بٸزدٸڭ قالامىز نە دەگەن كٶركەم قالا ەدٸ?! قالاي بايقاماي كەلگەنبٸز, توبا?!
سارىشىمشىق بولسا قۋانىشىن ۇرلاتىپ الىپ, كٶپ ٸشٸندە كٶرٸنبەي قالا بەرەدٸ. «اعايىندار-اۋ, كٶكتەمنٸڭ حابارىن العاش ايتقان مەن ەمەس پە ەدٸم?» دەگەن ٶكپەسٸن ەشكٸم ەستٸمەيدٸ دە. ونىڭ باسقا قۇستار جىلى جەر, جەيلٸ مەكەن ٸزدەپ كەتكەندە اق قار كٶك مۇزعا ورانعان ٶز شاھارىندا قالعانىن, قىستاي توڭىپ شاشىراپ, قاۋٸپ-قاتەرگە باسىن تٸگٸپ, وسى سەتتٸڭ كەلەتٸنٸن ايتۋمەن بولعانىن, باسقاسىن بىلاي قويعاندا ادامدارعا ەڭ جاقىن قۇس ەكەنٸن دە ەشكٸم ەسكەرمەيدٸ. ونى ەشكٸم ەلەمەيدٸ. ونى ەشكٸم تىڭدامايدى. جىلدا سولاي.
ەسەنعالي راۋشانوۆ,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
