Aqyn degen aýyldyń fýnktsiiasy jaratylystyń jasy ulǵaiǵan saiyn kúrdelenip kele jatyr. Ilkide aqyndar «kór-jerdi» óleńmen sipattap, keiin dat, naz, úgit-nasihat aitýmen shuǵyldansa, qazir kóregendik tanytatyn deńgeige jetti. Ol ras, qazaq qoǵamynyń dertin áli kúnge deiin Abaidan asyryp eshkim aita alǵan joq. Biraq, myna zamanda aqynǵa kósemsip, bireýge aqyl aityp otyrýdyń ózi etikaǵa jat bolyp sanalady.
Esenǵali Raýshannyń «Bizdiń egemendik haqynda eki aýyz sóz» degen óleńi shirek ǵasyrdaǵy qazaqtyń áleýmettik-rýhani hal-ahýalyn qaz qalpynda sýretteidi. Diagnozyn dál qoiady. San taraý oidy jumyr shýmaqqa tas-túiin toǵystyrady. Óleńdi bulai qarapaiym ári kúrdeli etip jazý tehnikalyq tásildi meńgerýmen qatar, óz ultyńnyń tanym-túsinigine tereńdeýdi qajetsinedi. Óitkeni, ár eldiń sanasynda ózi ǵana keiipteitin, almastyratyn, balama retinde qoldanatyn názik iirimder men figýralar bolady. Ádebiettiń tym ári tarihynda bundai eksperimenttiń ozyq úlgisi Danteniń «Qudiretti komediiasynda» keńinen qoldanylǵan.
Eki shýmaqtan turatyn bul óleńnen ózimizdi kórip «óliara» kúige túsip qalǵanymyzdy moiyndaimyz.
Joqtyq degen nemene – barlyq delik,
Baqyt degen dúnie me – aldyq bólip.
Dúniedegi eń uly kórinis ne?
Ol shiderin úzgen at qarǵyp kelip.
Esenǵali Raýshan oqyrmannyń psihologiiasyn tizgindep, erkin kósiletin aqyn. Tynysy keń. Qazaqy qara óleńmen-aq óz daýysyn toptyń ishinen bólek alyp shyqty. Ol óleńde óziniń pikirin tańbaidy, oqyrmanmen aqyldasyp otyryp sheshim shyǵarady...
Biz «shiderin úzgen at» siiaqty temir buǵaýdy san myń tásilmen, isharamen, nietimizben buzyp-jaryp, táýelsizdik degen balama uǵymǵa qol jetkizdik. Endi aityńyzshy, adamzat tarihynda budan asqan qandai uly kórinis bolýy múmkin? Árbirdesin jylqy degen qazaqtyń ózi ǵoi. Aqan seri «Baspa-bas qyzǵa bermes janýarym» dep Qulagerge beker aitqan joq. Ol jylqynyń aqsúiek qimylynan ózine tán uqsastyqty, bolmysty sezindi. Asqar Súleimenov «Adasqaq» degen romanynda Birjan saldyń aýyzymen «jalǵannyń jalǵandyǵyn jylqynyń janarynan asyryp kórsetetin aina qane?» dep beineledi. Osy sózdiń astarynda zildi muń, azattyqqa degen qushtarlyq jatqan joq pa?!
Táken Álimqulovtyń Keńes úkimeti tusynda jazǵan «Aqbozat» degen shyǵarmasynda júirik atty sulý qyzǵa aiyrbastap alatyn epizod bar. Roman sońynda basty keiipker oqqa ushqan Aqbozatty qushaqtap otyryp, «dúnieden uly júirik ketti» dep eńirep, jylaidy. Shyǵarmanyń ideiasynda ol júirik at – joǵalyp, tozyp bara jatqan bir ult taǵdyrynyń kórinisi edi, iaǵni ezgige alynǵan qazaqtyń qasireti bolatyn. Shyn jazýshyǵa eshqandai tsenzýra bóget bola almaidy. Qazaq jazýshylary sol kezdiń ózinde de ózimizdiń ishki aiqaiymyzdy kórsete bildi.
Aqyn bul óleńniń taqyrybyn anyqtap, belgilep «Bizdiń egemendik haqyndaǵy eki aýyz sóz» dep qoiǵan. Eger jai ǵana «Egemendik haqynda eki aýyz sóz» dep qoiylsa bul óleń óziniń mindetin tolyq atqara almai qalatyn edi. Biz egemendik alǵannan keiin bar dúnie-múlikti talan-tarajǵa salyp, bólip aldyq. Sherhan Murtaza men Kamal Smaiylovtyń epistoliarlyq pýblitsistikasynda keńinen jazylǵan «nomenklatýrshikter» ien bailyqqa ter tókpei qolyn sermei saldy. Aldymyzda san taraý jol jatty. Ne isterimizdi bilmei sendeldik. Bul zańdylyq.
Baqyt degen uǵym dúniemen ólshense, biz nege baqytty emespiz degen suraqty aqyn óleńde alǵa tartady. Materialistik ahýal adamdardyń aýyzymen kóp aitylǵanymen, tarihi baǵanyń kórsetkishi bolǵan emes.
Osy óleńdi oqyp otyryp, erterekte aýylda bolǵan bir oqiǵa esime túsip ketti. Qystyń kezinde jabaǵy úiretý naýqany bastalatyn. En dalada adam kórmei ósken taǵy jabaǵylardy qolǵa úiretip, jem berip, qorada ustaityn edik. Sodan bir kúni asaýdy minýge úiretem dep, dalaǵa minip shyqtym. Aǵam, minseń attan airylma, en dalaǵa bezip ketedi, - dedi. Sol úrei sanamda saqtalyp qalǵan. Aýyldyń eki-úsh iti arsyldap attyń aldynan shyqqanda, asaý meni qalaida jerge jyǵyp ketti. Men jantalasyp attan qara úzip qalmas úshin shylbyryn qolyma bailap aldym. At biraz súiredi, mańdaiymnan tepti, qolymdy syndyrdy. Qysqasy menen qutyldy. Sál eseńgirep, esimdi jinasam, menen uzap alysqa ketpepti. Aýyldyń balalary aqyryn ǵana janyna bardy da, shylbyrynan ustap aldy. Attan talai jyǵyldyq qoi. Biraq, osynshama ynta-yqylaspen menen bosap shyqqan janýardyń qaida bararyn bilmei abdyrap qalǵanyna tańym bar.
Baqsaq, bul minez halyqqa da tán eken. Ózin bilep, tóstep, baǵyt siltegen adamdy jek kórgenimen, baǵynyshty bolyp qalady. Taǵdyryn tapsyrady. Bilik qolyna tigende sendeledi. Óitkeni onyń burynǵy ómir tártibinde ózi úshin oilaý degen bolmaǵan.Esepti formýlaǵa salýdyń jolyn úirengisi kelmei, kalkýliatormen shyǵara salatyn bala siiaqty, bizdiń qoǵamda siresken júiemen ómir súrip jatqan adamadar áli de kóp.
Men qairylydym, sen-daǵy burylshy, inim,
Qalai ne dep uǵamyz munyń syryn.
Aiaǵyma qaraimyn – shiderim joq,
Nege qaqsai beredi jilinshigim?
Elimizde bolyp jatqan usaq-túiek túsinispeýshilikten bastap, ardan attaǵan iri taǵdyrly isterdiń artynda quldyq sananyń tańbasy bar. «Kún qudai», «kósem qudaiǵa» tabynyp ósken urpaq úiretilgen sanany jiyrma bes jyldyń ishinde qaidan tárk etsin? Bizdiń «jilinshigimizdiń qaqsai beretini», tirligimizdiń aqsai beretini osydan. Esenǵali Raýshannyń óleńi bul dáldikti kóp sóz shyǵyndamai sýrettep berdi...
Óleńniń jumbaǵy, ulttyń qupiiasy degen bolady. Qazaq bara-bara tamyrynan ajyrai bastasa, keiingi jastar bul óleńdi «jylqyǵa arnalǵan» dep baǵa berýi múmkin. Qalanyń jylqy kórmegen balasy óleńdi múldem túsinbeitin shyǵar. Biraq, bul basy men aiaǵy, kózi men qulaǵy bar qazaqtyń naǵyz óleńi....
Baǵlan Orazaly,
"Ádebiet portaly"
