Keshe ǵana jýrnalist, jazýshy Esbolat Aidabosynnyń «QazTalks - ashyq áńgime alańynda» «Rýhani jańǵyrý bastaldy. Jas qalamger, sen qaidasyń?» taqyrybynda sóilegen sózi pikirtalas týdyryp, qoǵamdyq talqyǵa salynyp jatyr. Jazýshynyń pikiri tynysh jatqan búgingi ádebi protseske qan júgirtkendei boldy. Belgili saiasattanýshy Aidos Sarym izin sýytpai óz oiyn aitqan bolatyn. Artynsha jazýshy qarsy pikirge jaýap berdi. Biz Esbolat Aidabosynnyń jaýabyn jariialaýdy jón kórdik.
***
QazTalks forýmynda ádebiet týraly az-kem oi aitqanbyz. Sonyń biri «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda jas qalamgerlerdi aimaqtarǵa tartý týraly usynysym osy kúni qyzý talqylanyp jatyr. Aitylǵan sózdiń, aitylǵan jerde qalmai, qoǵamdyq pikirdi qozǵap jatqany qýantady. Qoldaýshylar kóp, qarsy shyqqandar da jeterlik, sonymen birge syrttai qyzyqtap «qai jeńgeniń meniki» dep otyrǵan dostar da bar. Til, jer sekildi taǵdyrly máselelerge bailanysty zań qabyldanǵanda «erekshe aqyldy» depýtattar qalys qala salýshy edi, solar sekildi.
Hosh! Qarsy taraptyń ýájine jaýap berip kórelik. Basty qarsylas-saiasattanýshy Aidos Sarym aǵam. O zamanda Esbolattyń bir tuqymy (Orazbai) Abaimen ustasypty, bu zamannyń Esbolaty - Aidospen "ustasyp" jatyr osylaisha. Syilaimyn, qurmetteimin. Keshe jekede biraz sóileskenbiz, búgin óz oiyn jinaqtap jariialapty.
1. «Bizge sotsialistik dáýirde qalyptasqan jazýshylardy qoldaý júiesi túkke de keregi joq. Bundai áleýmettik qoldaýdyń quny men baǵasy bar: ony sotsrealizm dep ataǵan sovet zamanynda. Eger búgin sondai júie engizilse, onyń da quny bolady. Bul júie, ainalyp kelgende, aqyn men jazýshynyń aýyzyn býyp tastap, belgili bir taqyryptarǵa jolatpaýǵa aparady.»-deidi Aidos Sarym.
Bir qaraǵanda durys sekildi, teńgemizdi erkin ainalymǵa jibergenimiz sekildi ádebiet te erkin bolsyn, óz kúnin ózi kórsin degen pozitsiia. Naryqtyq qoǵamnyń basty printsipi negizinde solai. Biraq Qazaqstanda klassikalyq naryqtyq qoǵam qalyptasty dep aita alamyz ba? Biznesimizdiń ózi memlekettik tenderge táýeldi, bankterimiz daǵdarys bolsa biýdjetke telmiredi, qyl aiaǵy BAQ, saittardyń barlyǵy memlekettik tapsyryspen kúneltip otyr. Osyndai qoǵamda otyryp, ózimiz de sonyń sýatynan shól qandyryp, shanaq shyǵaryp otyryp jas qalamgerlerge nege bir urttatýdy qyzǵanamyz? «Aqyn men jazýshynyń aýzyn býyp tastaidy» degen kúdikpen de kelispeimin. Kerisinshe basty másele-baspanasy sheshilgen soń ol ózgege táýeldi bolmaidy. Taldyqorǵannan úi alyp Erlan ekeýmizdiń turǵanymyzǵa eki jyl boldy. Osy kúnge deiin «myna taqyrypta jaz, mynany jyrla» dep bireý diktovat etpepti. Al erkin, búginde Astana men Almatyda «kóship júrgen» jazýshylar ne jazyp qaryq qylypty? Qazirgi bilikti soiyp salar týyndylar týdyrdy ma? Kim, kimdi biledi, mundai erlik jasaǵan er qane? Kerisinshe árkimge jaltaqtap, árkimnen birdeme dámetip, kerek bolsa árkimniń soiylyn soǵyp júr. Dini, saiasi toptardyń soiylyn soǵyp ketken jas intelektýaldardy menen kóri siz kóbirek biletin shyǵarsyz, aǵa!
2. «Eldegi 800 jazýshyǵa arnaiy jaǵdai jasap, jalaqy berýge de qarsymyn. Sebebi odan 800 Muqtar Áýezov pen 800 Maǵjan Jumabaev avtomatty túrde paida bolmaidy. Kerisinshe, kóptegen adamnyń eńbek etýge degen qajyr-qairaty men jigerinen aiyryp tastaimyz. Pýshkin men Dostoevskii biraz uly shyǵarmasyn kartadan utylǵan qaryzyn jabý úshin jazyp tastaǵanyn barsha jurt biledi. Sol siiaqty úi de, jaqsy jalaqy da avans emes, qajyrly eńbektiń zeineti. Ol úshin de biraz beinetin kórý kerek. Onyń ústine adam retinde aqyn men jazýshy basqa da kez-kelgen kásip iesinen esh artyq emes. Eger bir topqa jaǵdai jasalsa, basqa da toptardyń barlyǵyna dál sondai jaǵdai jasap shyǵý qajet. Bul - ýtopiia!»(A.S)
Sońynan bastap jaýap bereiin. Aidos aǵamnyń basqa top dep otyrǵany munaishy, dáriger, muǵalim sekildi mamandyq ieleri. Bulardyń bári istegen jumysy úshin aqsha alady. Dáriger adamdy emdegeni úshin, muǵalim balany oqytqany úshin jalaqy alyp otyr. Al jazýshy kórkem shyǵarma jazǵany úshin kók tiyn ala ma? Jalpy bizdiń qoǵamda jazýshy degen mamandyq bar ma? Jazýshylar basqa saladan nápaqa aiyryp júr. Naqty aitqanda kóbi gazet pen telearnalarda, saittarda júr. Qajyr qairaty qara maqalaǵa qor bolyp jatyr. D.London «Martin Idende» «redaktorlyq jumys ádebi ólim» deidi. Sol qisynǵa salsaq bizdiń jas jazýshylar ólimmen oinap júr. Ailap, jyldap jazbaityndar bar. Sebebi ýaqyt taptysh, shyǵarmashylyq bap joq. Kóńil pás, qoǵamǵa narazy.
Ózińiz elestetińizshi, jazýshy jumystan shyqty. Avtobýsqa qysylyp-qymtyrylyp mindi. Aialdamadan túsip jaldamaly páterine bet alyp bara jatqanda qasynan eńgezerdei djip óte shyqty. Ishinde toi-tomalaqta júretin ánshiler ketip barady. Papkasyn qushaqtaǵan jazýshyǵa músirkei qarady, bul yzalana kóz tastady. Jerge shyrt etkizip bir túkirip úiine kele jatqanda dikeńdep páter qojaiyny qońyraý shalady. Aqshany tezdet, áitpese tabanyńdy jaltyrat deidi. Úige keledi súmireiip. Seniń uly jazýshy bolǵanyńdy kúte-kúte qajyǵan áieliń esik ashady... «Áke planshetpen oinaimyn», «áke Han shatyrǵa qydyraiyqshy», «áke anaý kerek, mynaý kerek» dep qyńqyldaǵan bala-shaǵa etegińe oratylady. Osynyń bárin ysyryp qoiyp «men jazamyn, men jazýshymyn, men uly shyǵarma jazý úshin osyndai qiyndyqty bastan ótkerýim kerek. Aqyndar provintsiiada týyp Parijde óledi,-degen qańǵyp júrsem de Astanadan ketpeimin. Qatyn sen shyda, páterpuldy erteń bálensheden qaryz alyp kelip jabamyn, balalardy jubat, men qazir jazaiyn, óitkeni uly ádebiet osyndaida ǵana týady» deýi kerek pe? Sizdershe sonda uly ádebiet jazylý úshin jazýshy qoǵamnan ábden teperish kórý kerek pe? Jazýshyǵa kóp dúnie kerek! Ýaqyt kerek, shyǵarmashylyq bap kerek, izdený kerek, oqý kerek, arhiv aqtarý kerek... Biraq sol kóp kerektiń ishine jazýshyǵa taýqymet tartý kerek degen bapty qosý mindetti me? Taýqymet tartqan kúnniń ózinde, ony qaǵazǵa túsiretin jaǵdai bolý kerek qoi.
3. «Aqyn-jazýshylardy aimaq-aimaqqa taratýǵa da qarsymyn. Sebebi qalamgerler Almaty men Astanaǵa baq úshin ǵana emes, báseke orta, oi ortasy úshin keledi. Shyǵarmashylyq úshin aqyn-jazýshylardyń bir-birimen kezdesip, pikirlesip, tipti tóbelesip turǵany óte tiimdi jáne paidaly.»
Aidos aǵa, buryn solai bolǵan shyǵar. Qazir jaǵdai basqa. Qazir aýylda jatsa da ádebiet kóshinen qalmaimyn degen adam qalmaidy. Ǵalamtor bar, kompiýter bar, kitap jetedi. Almaty men Astanada ádebi orta, báseke bar basqa jaqta joq degen de qate túsinik. Eger ádebi orta degendi syralatyp, sońyra qyzyl-keńirdek bolyp daýlasyp, men myqtymyn, ol haltýrshik degen berekesiz basqosý dep uqsaq onda kelisemin sizben. Imanǵali Tasmaǵambetov pen Qyrymbek Kósherbaev tusyndaǵy batysqa kóshti tilge tiek etipsiz. Ol kisiler qandai adamdardy kóshirdi? Bylaisha aitqanda ádebiettegi qaranarlardy kóshirip apardy, al bizdiń aityp otyrǵanymyz bota-tailaqtar nemese tai-qunanynda top jaryp tanylyp qalǵan qyz-jigitter. Bálkim «qara narlardyń» kóp turaqtamai qaitadan Almatyǵa kelip alǵany «qara narlyǵynda» jatqan shyǵar. Al myna bota tirsek bozbalalar sol óńirge sińisip keterine 99 paiyz senimdimin.
«Topyrlatyp aqyn-jazýshyny jinaǵannan ne paida? Erteń sol ákimmen sottasyp, ursysyp júrse kimge paida?»-deisiz. Túsinbedim munyńyzdy. Sotty aitpańyzshy qursyn. Keiingi kezde shyǵarmashylyq ieleri ákim-qaralardy emes, shyǵarmashylyq ielerin resmi tulǵalar sotqa súirelep júrgendiki me, sottan júrek shailyǵyp qapty.
«Bir ǵana baǵytty qoldar edim: búgin Arqanyń ziialy qaýymyn kúsheitý kerek. Onda da jershildik pen týystyq turǵysynan emes, jalpy qazaqtyń belsendi azamattaryn, aqyn-jazýshysyn Arqaǵa qarai barýǵa úgittep, jaǵdai jasaýdy talap etýge bolady.» depsiz. Eger Almaty men Astanada ondai jaǵdai jasalsa men usynysymdy reformalaýǵa daiynmyn. Myqtylardyń bárin eki qala ala bersin, sodan ótpei qalǵandaryn-aq aimaqqa jiberseńizder de bolady. Arqada qys jaily bolsa arqar aýyp nesi bar. Bas qalalarda baspanaly bolyp jatsa, nur ústine nur! Bálkim aldaǵy ýaqytta sizben osy óz usynyńyz týraly aqyldasarmyz. Túie suraiyq aqyry suraǵan soń, biesin jetelep qaitarmyz biliktiń.
4. «Esbolat aitqan júie naryqtyq printsipterge qaishy. Bizge kitap indýstriiasyn (jazýshy-agent-baspa-marketing-saýda-nasihat-oqyrman) jasaqtap shyǵý kerek. Eger ońdy indýstriia jasaqtalsa, bul júiede ozyq, sózi men qalamy ótkir tulǵalar jaryp shyǵady. Bizge jańa kitap modasyn, kitap oqý mádenietin jasaqtaý kerek.» (A.S)
Osy ýájdi Nurmuhamed Baiǵaraev degen baýyrym da aitypty. Ol tipti jazýshylarǵa úi bere salý zańǵa qaishy deidi. Ainalaiyn-aý, árbir oblys ortalyǵynda jazýshyǵa jumys tabylady. Til basqarmasy, mádeniet basqarmasynan bólek, kitaphana, mýzei, gazet-jýrnal, telearna, teatr sekildi qalamgerdiń qyzmetin qajet etetin mekemeler barshylyq. Solarǵa qyzmetke alyp, jas otbasy, memlekettik qyzmetker retinde memlekettik baǵdarlamalar boiynsha baspana berilse, nemese qazynalyq úige iliktirse nesi zańsyz? Qai jeri naryqtyq printsipke qaishy? Eger osylai retin keltirýdi naryq zańyna qaishy deitin bolsaq, onda eshkimge memlekettik baǵdarlama boiynsha úi berilmesin. Dárigerler jalaqysyn jinap satyp alsyn, muǵalimderde sóitsin... Nege basqaǵa bolady, jazýshyǵa bolmaidy?
Kitap indýstriiasy týraly oiyńyzdy quptaimyn. Biraq muny damytýdy jazýshylardyń moinyna ilip qoiýǵa qarsymyn. Jazýshy kitabymdy qalai satamyn dep bas qatyrmaý kerek. Ol naryq tilimen alǵandy óndirýshi. Ony satýmen, jarnamalaýmen basqa tulǵalar ainalysý shart. Qazir bir prodiýser bir top ánshini jetelep júr ǵoi, sol sekildi bizge ádebi agenttikter kerek.
Kitap modasy, kitap oqý mádenietin jasaqtaý kerek,-deisiz de oqýshylardyń ádebietke qushtarlyǵyn oiatý týraly aitasyz. Kitapqumar jastardy kóbeitý úshin kitapty jazýshy adamdardyń jaǵdaiyn túzeý kerek, olardyń qoǵamdaǵy obrazyn ózgertý kerek. Siz kórgińiz keletin aqyn-jazýshynyń obrazy búgingi balanyń ádebietke degen yqylasyn oiatpaidy, kerisinshe shoshytady. Ótkende bir mektiptiń aldynan aqyn aǵamdy kórip qaldym. Qolynda eki dorbasy, qasynda bir áiel bar. Balalarǵa arnalǵan jýrnalyn jarnamalaýǵa kelipti. Sóilegen bolar, óleń oqyǵan shyǵar. Oqýshylarǵa qalai áser etkenin ózińiz baǵamdai berińiz... Aqyn-jazýshy kedei, joqshylyq obrazynan arylý kerek osy qoǵamda. Jastardyń deni ánshi bolamyz dep, shoý-bizneste shoshańdap júrgeni sol. Óitkeni sándi kiim, yrǵalǵan tirlik jastardy baýraidy. Al sizder qyrǵyzdyń kostiým-shalbaryn jazýshyǵa on jyl kigizemiz deisizder, páter jaldap júrgizemiz deisizder...
5. Aidos aǵanyń aitqan ýájderine jaýap berdim-aý deimin, kelesige ótelik. Qarsy shyǵyp jatqan toptyń ishinde syrttan kelgen qandastarymyz bar. Olardyń kúdigin túsindim. «Týǵan jer» baǵdarlamasy boiynsha árkim óz týǵan jerine ketse biz qaida baramyz?»-deidi. Esterińizde bolsa osy kóktemde aqyn Erlan Júnis ekeýmiz «Jetisý aqyn-jazýshylarynyń» antologiiasyn shyǵarǵanbyz. Soǵan kirgen jas qalamgerlerdiń 30-40 paiyzy arǵy betten kelgen qyz-jigitter. Biz qazirgi ýaqytta oblys territoriiasynda turyp jatqan aqyn-jazýshylardyń barlyǵyn qosýǵa tyrystyq. Oralmansyń, bálensiń, túgensiń dep eshkimdi bólgen joqpyz. Ótinish, sizder de bólinbeńizder! Bul bastama ǵana, Esbolat aitty eken dep elbasy sheshim qabyldai salaiyn dep turǵan joq shyǵar. Usynys ótip jatsa, áli talai ózgerister ener, oralmandar máselesi de syrt qalmas. Tipti bul jobaǵa men óz basym jýrnalister men saýatty blogerlerdi de qosar edim. Sondyqtan kókeige kúdik almańyzdar! Bar qazaq, bir qazaq!
6. Meniń usynysyma alǵash bolyp ún qatqan Ómishtiń pikirine de jaýap jazbasam ókpelep qalar, ónsyzda ókpeshil adam ǵoi. Ómke, «buǵan deiin de talai qalamgerge Astanadan, Almatydan ózge qalalardan úi berildi. Biraq odan ádebiet kórkeiip, gúldep ketken joq» deisiz. Saýsaǵymdy búgeiin, sanap berińizshi. Bálkim ata jazýshylardy atarsyz. Iá, olar aldy, ala beredi, alǵanda da opyryp jiberetini bar. Biraq sońǵy on jyldyqta jastarǵa jappai úi berilgen kez boldy ma? Iá, úlken kisiler alǵan shyǵar. Alsa da olar jazbaidy, sebebi jas keldi, densaýlyq kótermeidi, jiyn-toidan qol timeidi. Al osy igilikti jastar kórgende ne bolar edi? Árine ishki qoryńda birdeme bolmasa altynnan tósek salyp jatsańda eshteme jaza almaisyń. Men sol ishinde birdemesi bar adamdardy aityp otyrǵany joq pa? Solarǵa jaǵdai jasap, ishindegini alyp qalaiyq, erteń kúibeń tirlikpen júrgende ishindegi jalyny sónip qalady, byqsyǵan qolamtaǵa ainalyp ketedi dep otyrǵanym joq pa? Qanshama adam ishindegini bere almai ketti? Erlan aitady, birde Talasbek aǵanyń úiine barsam film aýdaryp otyr eken deidi. Biz Talasbektei intelektýaldyń qajyryn ash ishektei shubatylǵan serialdardy aýdarýǵa paidalanǵan elmiz. Báigege shabar júirikpen qoi baqqan ápendilikti qashan qoiamyz?
Sóz sońynda ózim týraly. Tanymaityn jurt ózine úi surap otyr dep oilap qalar. Jurt ózimshil, meniki ózge úshin dep Aqańnyń sózin buryp alaiynshy. Qudaiǵa shúkir, bul másele sheshilgen. Eki jyl buryn Taldy qalaǵa kelgenbiz. Eki kitap jazyldy. Biri basyldy, ekinshisi bolashaqta shyǵa jatar. Aimaqtan úi alyp, ne tyndyrdyń degenderge jaýap osy. Jas qalamgerlerge qazir qoldaý qajet, erteń kesh bolady.
.jpg)