Jazýshynyń ólimi
(novella)
Ol osy aýla turǵyndarynyń ishinde ózin jazýshymyn dep tanystyratyn jalǵyz adam. It bailasa turǵysyz, ainalasy byrsyp sasyp jatatyn, óńkei jataǵan úiler men ár túrli shýly tsehtar qatar-qatar tizilgen qalanyń eń bir las jerine ornalasqan bul aýla turǵyndarynyń eshbirinde keiip-kespir joq. Bári kedei, jarly, jetim men jesir. Keide munda qairymdylyq qorlarynan adamdar kelip, kómek buiymdar syilaǵan bolady. Sondaǵy ákeletinderi usaq-túiek, un-shaidyń ainalasyndaǵy zattar. Degenmen keibir adamdardyń kúiiniń nasharlyǵy sonsha, osy dúnieniń ózin mol olja kóredi, birneshe kúndik talǵajaý qylǵanǵa jarasa, máre-sáre bolyp qalady. Ondaida osyndai birdeńe ákelgen adamdar da ózinshe máz bolyp, qýanyp qaitady.
Al jazýshynyń jaiyna kelsek, ol ózge turǵyndardan sál bólekshe. Únemi uzyn palto, tik jaǵaly aq kóilek, qyrly shalbar kiip, qara kúreńdep turatyn eski aýlanyń jalǵyz perishtesindei bop júredi. Onyń ózinde san qubyltyp, neshe túrli kiingenin kórgen jurt joq, kie-kie paltosy tútelengen, jýa-jýa aq kóilek sarǵaiǵan. Myjyraiǵan qara etiktiń kúnde mailanyp, sylanatyny bir qaraǵannan-aq baiqalyp tur. Uzyn shashy jelkesin jaýyp, jel úp etse-aq dýdyrai jóneledi. Onda shashyn qolymen salalap, basyn bir shulǵyp jiberip ketip bara jatady. Úńgir sekildi qarańǵy koridorlarǵa súńgip ketip, anda-sonda ǵana bir kórinip júretin aýla turǵyndary bir-birimen onsha tanys ta emes. Biraq jurttan ózgeshe bolǵan soń ba, jazýshy jigit týraly bári biledi.
– Úiinde bir úime kitabynan basqa túk joq eken, – dep ony da ósekke qosyp úlgergen.
– Ótirik shyrtiyp júretin sekildi ǵoi, bul beishara da jumys tappai qańǵyp júrgen bireý eken ǵoi...
– Óziniń týys-týǵany da joq-aý deimin, kelip-ketken adam kórmeisiń...
– Ana túrimen mynandai jerge eshkimdi ertip ákelmeitin shyǵar, shikireiip, jaqsy kóringisi keledi da...
– Týystan qashyp júrgen bireý me, ábden qaryzǵa batyp...
– Kim bilsin?
Jazýshy týraly osydan ózge aqparat bilgen jan joq, onyń ózi qur qisyn men daqpyrtqa toly.
Jazýshy bul aýlaǵa kúzdiń basynda kelip ornyqqan, jarty jylǵa jýyq ýaqyt bolsa da kórshilerimen ish tartyp sóilesken emes. Sondyqtan ózi de qupiia kúiinde qala berdi. Tek qojaiyn ǵana onyń turaqty jumysy joq ekenin, birde ana jerde, birde myna jerde istep júretinin biledi. Páter aqysyn da keide bir kún, keide eki aptaǵa deiin sozdyryp, áreń taýyp berip júrdi.
Qystyń qaqaǵan aiazdy kúnderiniń birinde jazýshynyń úiine jedel járdem keldi. Qatty aýyryp qalǵan bolsa kerek, birden bolnitsaǵa áketti. Eki kúnnen soń óz aiaǵymen qaityp keldi, jazylǵan shyǵar, jaqsy bopty desti jurt. Biraq kún aralatyn bir dáriger kelip-ketip júrdi. Osydan keiin jazýshy úiinen kóp shyqpaityn boldy. Keide túnniń bir ýaǵyna deiin shamy janyp turady. Qojaiynǵa bir nárse jazyp jatqanyn, ony bitirse mol aqshaǵa ie bolatynyn aitypty. «Sondyqtan kelesi aidyń páter aqysyn týra on kún keshiktirip beremin, alań bolmańyz» dep kóńilin ornyqtyrypty. Tórt-bes kúnde bir keletin dáriger týraly da suraǵan, onda ol «sál aýyryp júrmin, dáriger densaýlyǵymdy tekserip turady» degen jekelik dárigeri sekldi qylyp.
Qojaiyn kóńili qalasa, mundai aqparattardy turǵyndarmen bólisip, áńgime-dú quratyn. Bir jaǵy jany jabyrqaý, eńsesi túsińki, kún-kóristiń úddesinen de shyǵa almai júrgen beisharalardy aiaidy, reti kelgende bárine de keńshilik jasap turady. Al basqa kezderde syqpyrta boqtap, jer-jebirlerine de jetetin. Sonda da jazýshy jigitpen jarytyp áńgimelese de, balaǵattai da alǵan joq. Qojaiynnyń oiynsha jazýshy ózin elitalyq toptyń adamyndai sezinedi, sonysymen qosa bilimi men talanty da bar sekildi, tek joly bolmai qalǵan. Onyń ústine tek qazaq tilin ǵana joǵary deńgeide meńgeripti, myna zamanda ol kimge kerek? Ózinshe patriot pa, sondai birdeńesi bar. Mynaý saýsyldap júrgen bir top jalqaýdan aiyrmashylyǵy sol ǵana.
Óstip tirshilik ábden júnjitken mynaý jabyrqaý aýlanyń ómiri óz mánerimen jyljyp jatqan. Jazýshynyń páter aqysyn tóleimin degen merzimdi on kúninen úsh kún asyp ketkende, kúnde esik qaǵyp, atyn atap jarty saǵat aiǵailaǵannan ábden sharshaǵan qojaiyn jigittiń jeti atasyn jezdei qaqtap, esikti buzyp kirdi. Kirdi de kidirip qaldy. Oń jaq buryshtaǵy temir tósektiń ústinde jazýshy qimylsyz jatyr. Úi ishin bir ózgeshe iis kernepti. Sóitse bólmeniń tabiǵi kúlimis iisine endi ólik iisi qosylǵan eken. Jigit kózi adyraia ashylyp kókke qarap, óńi bozaryp, uzyn shashy jastyqty kómip shalqasynan jatqan kúii ólip qalypty. Bir qoly tósekten salbyrap shyǵyp jatyr. Basynyń tusynda jastyq ústinde dýdyrap ylǵi 10 myń teńgelik kók qaǵazdar úiilip qalypty. Beibereket jinalǵan kitaptardyń ústinde de bir býma aqsha jatyr.
Qojaiyn ne isterin bilmei abdyrap qaldy da, tez esin jiyp politsiiany shaqyrdy, sosyn dáriger, birneshe jaqyn dostary jetti, óstip-óstip biraz adam jinalyp qaldy. Sóitse, jigit qatty aýyrypty, biraq emdelýge aqshasy bolmapty, dárigerge eńbegińdi aqsha túskende tóleimin dep, kelip kórip turýyn ótinipti. Jigittiń jaǵdaiyn kórip, bir jaǵynan jany ashyp dáriger de kelisipti. Ótken joly, bes kún buryn kelgende qatty nasharlap otyr eken, bir dárini jazyp berip, qalai da satyp alyp ish dep qadap tapsyryp ketipti. Dárigerdiń aitýyna qarǵanda «kisi óletindei aýyrý emes edi, tek sol dárini satyp alyp ishkende sál de bolsa sebi bolar edi, jóndi tamaq ta ishpeidi eken, endi mine aqsha bolyp turyp, eshteńe istei almaǵanyn kórmeisiń be?» deidi.
Sol kúni-aq jigittiń jaqyn týystary, alys aýyldaǵy ata-anasy keldi. Bólmedegi ár jerge bólinip qoiylǵan aqshany túgendep sanaǵanda shyqqan bir million teńge – jaqynda ǵana bir baidyń ómir-baianyn jazyp berip, sodan alǵan eńbek aqysy ekenin jaqyn dostarynyń biri aitty. Dáriger men qojaiyn aqshanyń ózderine tiesilisin sanap alyp, qalǵanyn ata-anasynyń qolyna ustatty. Kirgennen ańyrap, balasyn uzaq joqtap jylaǵan ata-anasy jigittiń súiegin alyp, aýylǵa qaitty.
Súiekti áketer kezde, qaladaǵy bildei bir gazettiń bas redaktory birneshe qyzmetkerimen birge kelip, qatty qaiǵyrǵan syńai tanytty. Qymbat kostiým kigen, qarny dóńgelengen jyltyr betti redaktor «Endi ǵana jarqyrap kele jatyr edi, obal boldy. Bul joǵaltý – úlken joǵaltý» dedi. Jurt jazýshy jigitti osylai shyǵaryp saldy.
Keiin osy gazetten kelgen jýrnalisterdiń biri bul aýla týraly úlken bir maqala jazypty. Ony aýla turǵyndary túgel oqydy, onyń ózi birazǵa deiin táýir áńgime boldy. Osydan keiin, munda qairymdylyq qorlarynan kelýshiler de kóbeie tústi.
Esbol NURAHMET,
Uqsas jazba:
