– Ersin Tursynhanuly, ózińiz basqaryp otyrǵan Semei meditsina ýniversitetiniń ǵalymdary jaqynda qazir kúlli álemdi alańdatyp otyrǵan koronavirýs infektsiiasymen kúreste qoldanýǵa bolatyn jańa qurylǵy oilap tapty dep estidik. Bul qandai qurylǵy?
– Qurylǵy jóninde aitpas buryn ýniversitetimizde dúnie júzin dúrliktirgen indetke qarsy qolǵa alynǵan jumystar jóninde az-kem toqtalǵym keledi. 2019 jyldyń jeltoqsan aiynyń sońynda Qytaidyń Ýhan qalasynda jaman indet shyqqannan keiin álem elderi juqpaly derttiń emin izdei bastady. Elimizde de der kezinde tiisti sharalar qabyldandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq meditsina ǵylymyn damytýdy tapsyrǵany belgili. Qazir bizdiń oqý orny Densaýlyq saqtaý ministrliginiń tapsyrmasymen analitika, iaǵni taldaý boiynsha jumys istep jatyr. Oblystyq Densaýlyq saqtaý basqarmasymen kelise otyryp, ýniversitet qabyrǵasynda meditsinalyq shtab qurdyq. Infektsiialyq, karantindik, provizorlyq aýrýhanalarǵa ózimizdiń tsifrly tehnologiialarymyzdy, telemeditsinany beine kameralarymyz ben planshetterimiz arqyly uiymdastyrdyq. Osy jerde aita keter dúnie, Óskemen jáne Semei qalasyndaǵy aýrýhanalarǵa qosymsha 4G planshetterdi jergilikti metsenattar men qalalyq jáne oblystyq máslihat depýtattary, «Nur Otan» partiiasynyń músheleri de artyǵymen alyp berdi. Al endi bizdiń ǵalymdarymyz oilap tapqan qurylǵyǵa kelsek, bul – qarapaiym ǵana qurylǵy. Qurylǵyny naýqas ózdiginen tynys ala almai, aýyr jaǵdaida bolǵanda intýbatsiiany tezirek qoiý úshin qoldanýǵa bolady. Bul – bir. Ekinshiden, qurylǵy dárigerlerdiń infektsiia juqtyrý múmkindigin tómendetedi. Máselen, osy qurylǵyny qoldanǵan jaǵdaida narkoz beretin reanimatolog naýqastyń týra ústinde turmai alysyraq turady, sol kezde infektsiia juqtyrý deńgeii tómen bolady.
Zaýytta shyǵatyn qurylǵyny qoldan jasap shyqtyq
– Túsinikti. Endi osy qurylǵynyń qalai jasalǵanyn, ideia qaidan kelgenin aityp berseńiz.
– Bul qurylǵyny jasaýǵa dástúrli laringoskop, kamera jáne smartfon paidalanyldy. Bizdiń ýniversitettiń reanimatolog dárigerleri jas rezidenttermen aqyldasa otyryp laringoskoptyń ústine shtativ qoidy da, smartfonǵa jalǵady. Kamera qoiatyn oryn istedi. Qoldan jasalǵan qurylǵy týra zaýyttan shyqqandai bolyp shyqty. Árine, bul jumys ońai bolǵan joq. Toǵy bar, kamerasy bar, onyń bárin laringoskopqa durystap bekitý kerek qoi. Óitkeni, bul naýqastyń aýzynan ókpesine deiin kiretin qurylǵy. Laringoskoptyń jelkesine kamerany qoiý úshin kólikterde terezege jabystyrylyp turatyn uialy telefonǵa arnalǵan bekitpeniń jartysyn qiyp aldyq. Telefon men kamerany úilestirýdiń de ózindik qiyndyqtary boldy. Bizge bárinen de qiyn túskeni – kamera. Mundai kamera bizdiń elimizde shyǵarylmaidy. Gonkongta, Qytai men Germaniiada shyǵady. Kameranyń bir danasyn Gonkongtan tapsyryspen aldyrdyq, taǵy da tapsyrys berdik. Osy jańalyǵymyzdy estigen Semeidegi «Nur Otan» partiiasynyń músheleri, áriptesterim qosymsha jeńildikpen aldyrtyp beremiz dedi. Keshe 3 kamerany taýyp, bizge syiǵa tartty. Negizi zaýyttan shyǵarylǵan, daiyn turǵan beine laringoskoptar Shveitsariia men Germaniiada bar. Olardyń baǵasy 1,5 million teńgeden 8 million teńgege deiin barady. Bul qurylǵyny qazirgi jaǵdaida satyp alý, jetkizý múmkin emes. Sondyqtan bizdiń ǵalymdar osyndai qadamǵa baryp, osy qurylǵyny oilap tapty. Al baǵasy barlyq qosalqy zattarymen qosqanda 12 myń teńge ǵana. Bul degenińiz memlekettiń densaýlyq salasyna bólinetin qarajatyna da úlken únem, iaǵni, ekonomikalyq turǵydan tiimdi ári meditsinalyq kómektiń sapasyna keremet áser etedi.
– Bul qurylǵyny tekserip, koronavirýs infektsiiasyna qarsy qoldanyp kórdińizder me?
– Bir kamera daiyn tur. Kez kelgen ýaqytta qoldanýǵa bolady. Biraq muny ázirge qoldanǵan joqpyz. Óitkeni, bizde qurylǵyny qatty qajet etetin reanimatsiialyq jaǵdai joq. Bolmai-aq qoisyn. Qudai betin aýlaq qylsyn. Jalpy, bul qurylǵyny tek koronavirýs emes, basqa da aýrýlarǵa qoldanýǵa bolady. Bizdiń ýniversitettiń Reanimatologiia kafedrasynyń assistenti Dáýlet Sabyrjanuly Tókenov jas dárigerlermen birge qurylǵyny birneshe aýrýǵa qoldanyp kórip, nátijesi sátti bolǵanyna kóz jetkizdik. Sodan keiin biz muny kópshilikke jariia etip, qurylǵyny zańdy túrde tirketý úshin halyqaralyq patent uiymyna jiberdik. Qazir qurylǵymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp jatqan adamdar az emes. Eger basqa óńirlerdegi áriptesterimizden suranys bolsa, laringoskoptaryn ákelse, kamerany tegin ornatyp berýge daiynbyz. Bizde ony qoiatyn injenerler men meditsinalyq tehnikter bar. Bul – ujymdyq eńbek. Densaýlyq saqtaý ministrligi ǵalymdardyń eńbegin quptap, «óte jaqsy sheshim» dep joǵary baǵa berdi.
12 baǵyt boiynsha ádistemelik nusqaýlyq daiyndadyq
– Bilýimizshe, sizder qurylǵydan bólek birneshe baǵytta ádistemelik nusqaý ázirledińizder.
– Halyqaralyq ýniversitet bolǵandyqtan kóptegen shet eldiń oqý oryndarymen seriktespiz. Álemniń aldyńǵy qatarly elderiniń (AQSh, Qytai, Izrail, Ońtústik Koreia, Japoniia, Italiia, Túrkiia) ǵalymdarymen tyǵyz bailanystamyz. Jeltoqsan aiynyń sońynan beri álemdegi ahýaldy, koronavirýsty emdeý barysyndaǵy jetistikterdi, qoldanylǵan ozyq tehnologiialardy jiti baqylap otyrmyz. Ásirese, Ýhan, Ońtústik Koreia, Japoniia men Izrail elderindegi emdeý sharalaryn muqiiat zerttep-zerdeledik. Oblys pen qala deńgeiindegi júrgizilip jatqan jumystardan bólek álemdik deńgeide analitika jasai bastadyq. Ministrlik bizge taldaý boiynsha tapsyrma bergennen keiin álemdik klinikalyq hattamalardy, Qazaqstanda shyqqan hattamalardy qarastyra otyryp, indetpen kúrestiń tiimdi joldaryn izdestirdik. Osy maqsatta ýniversitette taldaý tobyn qurdyq. Bir jarym ai buryn ǵylymi keńeste analitikalyq toptyń jumysy negizinde 12 baǵytta ádistemelik nusqaýlyqtar shyǵarýymyz kerek dep sheshim qabyldadyq. Osy baǵyttar boiynsha oqý ornymyzdaǵy 46 kafedra 12 topqa bólindi de, ǵalymdardan komandalar jasaqtaldy. Epidemiologiialyq oshaqtardy qalai zararsyzdandyrý kerek, bul baǵyttaǵy jumystardy qalai uiymdastyrý qajet, reanimatsiialyq-intensivtik terapiia qalai júzege asady, aýrýhanalar ishindegi infektsiialyq-epidemiologiialyq baqylaý qalai júrýi kerek, júkti áielderdi qalai emdeý kerek, tsifrly tehnologiialardy qalai qoldaný qajet degen sekildi baǵyttar boiynsha tájiribelik dárigerlerge ádistemelik nusqaýlyqtar ázirledik.
Olardy qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde daiarlap shyǵaryp, elimizge, dúnie júzine tegin taratyp jatyrmyz. Ádistemelik nusqaý dúnie júzindegi qoldanylǵan ádisterdiń jiyntyǵy jáne ózimizdiń ǵalym klinitsisterdiń, basqa da aýrýlardy emdeý diagnostikasynyń negizgi printsipterine súiene otyryp daiyndaldy.
– Qazirgi ýaqytta bizdiń oblysymyzda da Qytaidan taraǵan indetti juqtyrǵan naýqastar bar. Birazy jazylyp ta shyqty. Jazylyp shyqqan adamdarǵa sizder ázirlegen ádistemelik nusqaýlyqtardyń kómegi tidi me?
– Árine, paidasy boldy. Jaqynda Semeidegi koronavirýs infektsiiasyn juqtyrǵan 1956 jylǵy naýqastyń jaǵdaiy aýyrlap, demala almai, qan qysymy kóterilip, esinen tanyp qala jazdady. Sol kezde ókpesine jasandy jeldetý apparaty qoiyldy. Oǵan em taǵaiyndaýǵa bizdiń ǵalym dárigerlermen qosa qalanyń, oblystyń bilikti dárigerleri de atsalysty. Nátijesinde ádistemelik nusqaýda kórsetilgen emdi qoldanyp, naýqasty óte aýyr jaǵdaidan qalypty jaǵdaiǵa túsirdik. Bul jerde álemde qoldanylǵan ádister de, ózimizdiń analitikalyq taldaý arqyly da dál taýyp qoldanǵan ádisterimiz de bar. Óńirdegi koronavirýsqa shaldyqqan adamdar jatqan aýrýhanalarǵa bizdiń ýniversitettiń beine kameralary men qosymsha alynǵan planshetteri aldyn ala qoiylǵan. Elimizde koronavirýsqa qarsy kúreste tsifrly meditsinalyq tehnologiialardy alǵashqy bolyp qoldanýdyń arqasynda oshaqta júrgen dárigerlermen, keide naýqastyń ózderimen de sóilesip otyramyz. Osynyń arqasynda bizdiń ádistemelik nusqaýlyqtarymyzdy kúndelikti naýqastardy emdeýde birden qoldanyp jatyrmyz iaǵni, meditsinalyq qyzmetkerler oshaqta júrip iske asyryp jatyr.
Indet juqtyrǵan adamdarmen de sóilesip otyramyz
– Sonda sizderdiń ǵalymdaryńyz indetpen kúresip jatqan dárigerlermen tyǵyz bailanysta jumys istep jatyr eken ǵoi.
– Iá, óitkeni, meditsinalyq shtab bizdiń ýniversitette tur. Shtabqa kabinetimdi bosatyp berdim. Óitkeni, halyq densaýlyǵynan artyq eshteńe joq. Kóp jyldar Nur-Sultan qalasynda jumys istegende bizge, jas ǵalymdarǵa Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń aitqan «Árqashan halyqqa adal qyzmet etińder» degen sózi ylǵi esimde júredi. «Kabinetimdi koronavirýsqa qarsy meditsinalyq shtabtyń qyzmetine paidalanyńyzdar» degen usynysym oblystyq Densaýlyq saqtaý basqarmasy tarapynan qoldaý tapty. Shtab arqyly koronavirýsqa shaldyqqan árbir naýqaspen tikelei bailanysqa shyǵyp, sóilesip, hal-ahýalyn bilip otyrmyz. Beine kameralar kómegimen dárigerlerdiń ne istep jatqanyn táýlik boiy baqylai alamyz. Biz ázirlegen ádistemelik nusqaýlyq Óskemendegi naýqastarǵa da qoldanylyp jatyr. Barlyq klintsist professorlarymyz óz aqyl-keńesterin berýde. Óskemende de koronavirýs infektsiiasyn juqtyrǵan naýqastarda bir-eki qiyn jaǵdai boldy. Odan da bárimiz aqyldasa otyryp sátti shyǵa bildik.
– Koronavirýsqa shaldyqqan naýqasqa qoldanǵan, oń nátije bergen ádisterińiz qandai? Bul álemdik tájiribeden alyndy ma, álde ózderińiz oilap tapqan ádis pe?
– Jasyratyny joq, álemde áli eshkim qoldanbaǵan bir-eki ádisti qoldanyp kórdik. Qýanyshtysy, ádisimiz óz nátijesin berdi. Sýrfaktant degen dári bar. Ókpede demalǵan kezde aýadan barǵan ottegini qanyqtyratyn alveolla degen juqa membrana bar. Virýs sol membranany buzady. Sýrfaktant sony qorǵaityn ferment. Onyń dárilik túri bar. Biz koronavirýspen aýyrǵan naýqasqa sony paidalandyq. Álemde muny eshkim paidalanǵan joq, óitkeni, álemdik ǵylymi baspalardy, patenttik biýrolardy tolyq zerttep, qarap otyramyz. Biz Qytaidaǵy, Izraildegi dárigerlermen telekópir arqyly sóilesip otyramyz. Sońǵy ret Izrail professorlarymen telekópir bolǵanda: «Sizder sýrfaktantty qoldandyńyzdar ma? dep suraǵanymyzda: «Joq, qoldanǵan joqpyz. Oilanyp otyrmyz. Qoldaný kerek sekildi» dedi. Al ol ýaqytta biz qoldanyp, odan oń nátije alǵan bolatynbyz.
– Sonda bul sýrfaktantty álgide ózińiz aitqan aýyr jaǵdaida bolǵan semeilik naýqasty emdeýge qoldandyńyzdar ǵoi.
– Bizdiń meditsinalyq shtabta reanimatsiialyq komanda bar. Sol jerde aqyldastyq. Aqyldasa kele «Osy dári osyǵan uqsas jaǵdailarda qoldanylady, osyny baiqap kórsek qaitedi» dep sýrfaktantty paidalandyq. Vitaminderdi de, immýnitetti kóteretin immýnoglobýllin siiaqty pentoglabin degen preparatty da qoldandyq.
Oraiy kelgende aita keteiin, bizdiń ǵalymdar ǵylymi zertteýlermen de shuǵyldanyp jatyr. Jaqynda AQSh prezidenti D.Tramp koronavirýsty zertteitin ǵalymdarǵa 5 milliard dollarǵa grant jariialady. Osy grantqa elimizdiń atynan Túrkiia, Qyrǵyzstan memleketterimen birge bizdiń ýniversitet qatysqaly jatyr. Halyqaralyq deńgeidegi ǵalymdar bolsa grantty utyp alý múmkindigi joǵary. Tipti, bizge Silikon alqabynan habarlasyp, dúnie júzindegi osy indetpen aýyrǵan naýqastarǵa qatysty aqparattardy jinap, diagnostika jasaýdy uiymdastyrý úshin jasandy intellekt baǵyty boiynsha jumys isteiik degen usynyspen shyqty. Bul – dúnie júzi boiynsha júretin úlken joba.
SEMEI,
