– ەرسٸن تۇرسىنحانۇلى, ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى جاقىندا قازٸر كٷللٸ ەلەمدٸ الاڭداتىپ وتىرعان كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىمەن كٷرەستە قولدانۋعا بولاتىن جاڭا قۇرىلعى ويلاپ تاپتى دەپ ەستٸدٸك. بۇل قانداي قۇرىلعى?
– قۇرىلعى جٶنٸندە ايتپاس بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە دٷنيە جٷزٸن دٷرلٸكتٸرگەن ٸندەتكە قارسى قولعا الىنعان جۇمىستار جٶنٸندە از-كەم توقتالعىم كەلەدٸ. 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا قىتايدىڭ ۋحان قالاسىندا جامان ٸندەت شىققاننان كەيٸن ەلەم ەلدەرٸ جۇقپالى دەرتتٸڭ ەمٸن ٸزدەي باستادى. ەلٸمٸزدە دە دەر كەزٸندە تيٸستٸ شارالار قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋدى تاپسىرعانى بەلگٸلٸ. قازٸر بٸزدٸڭ وقۋ ورنى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرماسىمەن اناليتيكا, ياعني تالداۋ بويىنشا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىمەن كەلٸسە وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا مەديتسينالىق شتاب قۇردىق. ينفەكتسييالىق, كارانتيندٸك, پروۆيزورلىق اۋرۋحانالارعا ٶزٸمٸزدٸڭ تسيفرلى تەحنولوگييالارىمىزدى, تەلەمەديتسينانى بەينە كامەرالارىمىز بەن پلانشەتتەرٸمٸز ارقىلى ۇيىمداستىردىق. وسى جەردە ايتا كەتەر دٷنيە, ٶسكەمەن جەنە سەمەي قالاسىنداعى اۋرۋحانالارعا قوسىمشا 4G پلانشەتتەردٸ جەرگٸلٸكتٸ مەتسەناتتار مەن قالالىق جەنە وبلىستىق مەسليحات دەپۋتاتتارى, «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ دە ارتىعىمەن الىپ بەردٸ. ال ەندٸ بٸزدٸڭ عالىمدارىمىز ويلاپ تاپقان قۇرىلعىعا كەلسەك, بۇل – قاراپايىم عانا قۇرىلعى. قۇرىلعىنى ناۋقاس ٶزدٸگٸنەن تىنىس الا الماي, اۋىر جاعدايدا بولعاندا ينتۋباتسييانى تەزٸرەك قويۋ ٷشٸن قولدانۋعا بولادى. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, قۇرىلعى دەرٸگەرلەردٸڭ ينفەكتسييا جۇقتىرۋ مٷمكٸندٸگٸن تٶمەندەتەدٸ. مەسەلەن, وسى قۇرىلعىنى قولدانعان جاعدايدا ناركوز بەرەتٸن رەانيماتولوگ ناۋقاستىڭ تۋرا ٷستٸندە تۇرماي الىسىراق تۇرادى, سول كەزدە ينفەكتسييا جۇقتىرۋ دەڭگەيٸ تٶمەن بولادى.
زاۋىتتا شىعاتىن قۇرىلعىنى قولدان جاساپ شىقتىق
– تٷسٸنٸكتٸ. ەندٸ وسى قۇرىلعىنىڭ قالاي جاسالعانىن, يدەيا قايدان كەلگەنٸن ايتىپ بەرسەڭٸز.
– بۇل قۇرىلعىنى جاساۋعا دەستٷرلٸ لارينگوسكوپ, كامەرا جەنە سمارتفون پايدالانىلدى. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەانيماتولوگ دەرٸگەرلەرٸ جاس رەزيدەنتتەرمەن اقىلداسا وتىرىپ لارينگوسكوپتىڭ ٷستٸنە شتاتيۆ قويدى دا, سمارتفونعا جالعادى. كامەرا قوياتىن ورىن ٸستەدٸ. قولدان جاسالعان قۇرىلعى تۋرا زاۋىتتان شىققانداي بولىپ شىقتى. ەرينە, بۇل جۇمىس وڭاي بولعان جوق. توعى بار, كامەراسى بار, ونىڭ بەرٸن لارينگوسكوپقا دۇرىستاپ بەكٸتۋ كەرەك قوي. ٶيتكەنٸ, بۇل ناۋقاستىڭ اۋزىنان ٶكپەسٸنە دەيٸن كٸرەتٸن قۇرىلعى. لارينگوسكوپتىڭ جەلكەسٸنە كامەرانى قويۋ ٷشٸن كٶلٸكتەردە تەرەزەگە جابىستىرىلىپ تۇراتىن ۇيالى تەلەفونعا ارنالعان بەكٸتپەنٸڭ جارتىسىن قيىپ الدىق. تەلەفون مەن كامەرانى ٷيلەستٸرۋدٸڭ دە ٶزٸندٸك قيىندىقتارى بولدى. بٸزگە بەرٸنەن دە قيىن تٷسكەنٸ – كامەرا. مۇنداي كامەرا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە شىعارىلمايدى. گونكونگتا, قىتاي مەن گەرمانييادا شىعادى. كامەرانىڭ بٸر داناسىن گونكونگتان تاپسىرىسپەن الدىردىق, تاعى دا تاپسىرىس بەردٸك. وسى جاڭالىعىمىزدى ەستٸگەن سەمەيدەگٸ «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ, ەرٸپتەستەرٸم قوسىمشا جەڭٸلدٸكپەن الدىرتىپ بەرەمٸز دەدٸ. كەشە 3 كامەرانى تاۋىپ, بٸزگە سىيعا تارتتى. نەگٸزٸ زاۋىتتان شىعارىلعان, دايىن تۇرعان بەينە لارينگوسكوپتار شۆەيتسارييا مەن گەرمانييادا بار. ولاردىڭ باعاسى 1,5 ميلليون تەڭگەدەن 8 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن بارادى. بۇل قۇرىلعىنى قازٸرگٸ جاعدايدا ساتىپ الۋ, جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بٸزدٸڭ عالىمدار وسىنداي قادامعا بارىپ, وسى قۇرىلعىنى ويلاپ تاپتى. ال باعاسى بارلىق قوسالقى زاتتارىمەن قوسقاندا 12 مىڭ تەڭگە عانا. بۇل دەگەنٸڭٸز مەملەكەتتٸڭ دەنساۋلىق سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قاراجاتىنا دا ٷلكەن ٷنەم, ياعني, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ ەرٸ مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ ساپاسىنا كەرەمەت ەسەر ەتەدٸ.
– بۇل قۇرىلعىنى تەكسەرٸپ, كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنا قارسى قولدانىپ كٶردٸڭٸزدەر مە?
– بٸر كامەرا دايىن تۇر. كەز كەلگەن ۋاقىتتا قولدانۋعا بولادى. بٸراق مۇنى ەزٸرگە قولدانعان جوقپىز. ٶيتكەنٸ, بٸزدە قۇرىلعىنى قاتتى قاجەت ەتەتٸن رەانيماتسييالىق جاعداي جوق. بولماي-اق قويسىن. قۇداي بەتٸن اۋلاق قىلسىن. جالپى, بۇل قۇرىلعىنى تەك كوروناۆيرۋس ەمەس, باسقا دا اۋرۋلارعا قولدانۋعا بولادى. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەانيماتولوگييا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتٸ دەۋلەت سابىرجانۇلى تٶكەنوۆ جاس دەرٸگەرلەرمەن بٸرگە قۇرىلعىنى بٸرنەشە اۋرۋعا قولدانىپ كٶرٸپ, نەتيجەسٸ سەتتٸ بولعانىنا كٶز جەتكٸزدٸك. سودان كەيٸن بٸز مۇنى كٶپشٸلٸككە جارييا ەتٸپ, قۇرىلعىنى زاڭدى تٷردە تٸركەتۋ ٷشٸن حالىقارالىق پاتەنت ۇيىمىنا جٸبەردٸك. قازٸر قۇرىلعىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقان ادامدار از ەمەس. ەگەر باسقا ٶڭٸرلەردەگٸ ەرٸپتەستەرٸمٸزدەن سۇرانىس بولسا, لارينگوسكوپتارىن ەكەلسە, كامەرانى تەگٸن ورناتىپ بەرۋگە دايىنبىز. بٸزدە ونى قوياتىن ينجەنەرلەر مەن مەديتسينالىق تەحنيكتەر بار. بۇل – ۇجىمدىق ەڭبەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ عالىمداردىڭ ەڭبەگٸن قۇپتاپ, «ٶتە جاقسى شەشٸم» دەپ جوعارى باعا بەردٸ.
12 باعىت بويىنشا ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىق دايىندادىق
– بٸلۋٸمٸزشە, سٸزدەر قۇرىلعىدان بٶلەك بٸرنەشە باعىتتا ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋ ەزٸرلەدٸڭٸزدەر.
– حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت بولعاندىقتان كٶپتەگەن شەت ەلدٸڭ وقۋ ورىندارىمەن سەرٸكتەسپٸز. ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرٸنٸڭ (اقش, قىتاي, يزرايل, وڭتٷستٸك كورەيا, جاپونييا, يتالييا, تٷركييا) عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىستامىز. جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنان بەرٸ ەلەمدەگٸ احۋالدى, كوروناۆيرۋستى ەمدەۋ بارىسىنداعى جەتٸستٸكتەردٸ, قولدانىلعان وزىق تەحنولوگييالاردى جٸتٸ باقىلاپ وتىرمىز. ەسٸرەسە, ۋحان, وڭتٷستٸك كورەيا, جاپونييا مەن يزرايل ەلدەرٸندەگٸ ەمدەۋ شارالارىن مۇقييات زەرتتەپ-زەردەلەدٸك. وبلىس پەن قالا دەڭگەيٸندەگٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستاردان بٶلەك ەلەمدٸك دەڭگەيدە اناليتيكا جاساي باستادىق. مينيسترلٸك بٸزگە تالداۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەننەن كەيٸن ەلەمدٸك كلينيكالىق حاتتامالاردى, قازاقستاندا شىققان حاتتامالاردى قاراستىرا وتىرىپ, ٸندەتپەن كٷرەستٸڭ تيٸمدٸ جولدارىن ٸزدەستٸردٸك. وسى ماقساتتا ۋنيۆەرسيتەتتە تالداۋ توبىن قۇردىق. بٸر جارىم اي بۇرىن عىلىمي كەڭەستە اناليتيكالىق توپتىڭ جۇمىسى نەگٸزٸندە 12 باعىتتا ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىقتار شىعارۋىمىز كەرەك دەپ شەشٸم قابىلدادىق. وسى باعىتتار بويىنشا وقۋ ورنىمىزداعى 46 كافەدرا 12 توپقا بٶلٸندٸ دە, عالىمداردان كوماندالار جاساقتالدى. ەپيدەميولوگييالىق وشاقتاردى قالاي زارارسىزداندىرۋ كەرەك, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى قالاي ۇيىمداستىرۋ قاجەت, رەانيماتسييالىق-ينتەنسيۆتٸك تەراپييا قالاي جٷزەگە اسادى, اۋرۋحانالار ٸشٸندەگٸ ينفەكتسييالىق-ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋ قالاي جٷرۋٸ كەرەك, جٷكتٸ ەيەلدەردٸ قالاي ەمدەۋ كەرەك, تسيفرلى تەحنولوگييالاردى قالاي قولدانۋ قاجەت دەگەن سەكٸلدٸ باعىتتار بويىنشا تەجٸريبەلٸك دەرٸگەرلەرگە ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىقتار ەزٸرلەدٸك.
ولاردى قازاق, ورىس جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە دايارلاپ شىعارىپ, ەلٸمٸزگە, دٷنيە جٷزٸنە تەگٸن تاراتىپ جاتىرمىز. ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋ دٷنيە جٷزٸندەگٸ قولدانىلعان ەدٸستەردٸڭ جيىنتىعى جەنە ٶزٸمٸزدٸڭ عالىم كلينيتسيستەردٸڭ, باسقا دا اۋرۋلاردى ەمدەۋ دياگنوستيكاسىنىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ دايىندالدى.
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ وبلىسىمىزدا دا قىتايدان تاراعان ٸندەتتٸ جۇقتىرعان ناۋقاستار بار. بٸرازى جازىلىپ تا شىقتى. جازىلىپ شىققان ادامدارعا سٸزدەر ەزٸرلەگەن ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىقتاردىڭ كٶمەگٸ تيدٸ مە?
– ەرينە, پايداسى بولدى. جاقىندا سەمەيدەگٸ كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن جۇقتىرعان 1956 جىلعى ناۋقاستىڭ جاعدايى اۋىرلاپ, دەمالا الماي, قان قىسىمى كٶتەرٸلٸپ, ەسٸنەن تانىپ قالا جازدادى. سول كەزدە ٶكپەسٸنە جاساندى جەلدەتۋ اپپاراتى قويىلدى. وعان ەم تاعايىنداۋعا بٸزدٸڭ عالىم دەرٸگەرلەرمەن قوسا قالانىڭ, وبلىستىڭ بٸلٸكتٸ دەرٸگەرلەرٸ دە اتسالىستى. نەتيجەسٸندە ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋدا كٶرسەتٸلگەن ەمدٸ قولدانىپ, ناۋقاستى ٶتە اۋىر جاعدايدان قالىپتى جاعدايعا تٷسٸردٸك. بۇل جەردە ەلەمدە قولدانىلعان ەدٸستەر دە, ٶزٸمٸزدٸڭ اناليتيكالىق تالداۋ ارقىلى دا دەل تاۋىپ قولدانعان ەدٸستەرٸمٸز دە بار. ٶڭٸردەگٸ كوروناۆيرۋسقا شالدىققان ادامدار جاتقان اۋرۋحانالارعا بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بەينە كامەرالارى مەن قوسىمشا الىنعان پلانشەتتەرٸ الدىن الا قويىلعان. ەلٸمٸزدە كوروناۆيرۋسقا قارسى كٷرەستە تسيفرلى مەديتسينالىق تەحنولوگييالاردى العاشقى بولىپ قولدانۋدىڭ ارقاسىندا وشاقتا جٷرگەن دەرٸگەرلەرمەن, كەيدە ناۋقاستىڭ ٶزدەرٸمەن دە سٶيلەسٸپ وتىرامىز. وسىنىڭ ارقاسىندا بٸزدٸڭ ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىقتارىمىزدى كٷندەلٸكتٸ ناۋقاستاردى ەمدەۋدە بٸردەن قولدانىپ جاتىرمىز ياعني, مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر وشاقتا جٷرٸپ ٸسكە اسىرىپ جاتىر.
ٸندەت جۇقتىرعان ادامدارمەن دە سٶيلەسٸپ وتىرامىز
– سوندا سٸزدەردٸڭ عالىمدارىڭىز ٸندەتپەن كٷرەسٸپ جاتقان دەرٸگەرلەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەپ جاتىر ەكەن عوي.
– يە, ٶيتكەنٸ, مەديتسينالىق شتاب بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتە تۇر. شتابقا كابينەتٸمدٸ بوساتىپ بەردٸم. ٶيتكەنٸ, حالىق دەنساۋلىعىنان ارتىق ەشتەڭە جوق. كٶپ جىلدار نۇر-سۇلتان قالاسىندا جۇمىس ٸستەگەندە بٸزگە, جاس عالىمدارعا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتقان «ەرقاشان حالىققا ادال قىزمەت ەتٸڭدەر» دەگەن سٶزٸ ىلعي ەسٸمدە جٷرەدٸ. «كابينەتٸمدٸ كوروناۆيرۋسقا قارسى مەديتسينالىق شتابتىڭ قىزمەتٸنە پايدالانىڭىزدار» دەگەن ۇسىنىسىم وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. شتاب ارقىلى كوروناۆيرۋسقا شالدىققان ەربٸر ناۋقاسپەن تٸكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, سٶيلەسٸپ, حال-احۋالىن بٸلٸپ وتىرمىز. بەينە كامەرالار كٶمەگٸمەن دەرٸگەرلەردٸڭ نە ٸستەپ جاتقانىن تەۋلٸك بويى باقىلاي الامىز. بٸز ەزٸرلەگەن ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىق ٶسكەمەندەگٸ ناۋقاستارعا دا قولدانىلىپ جاتىر. بارلىق كلينتسيست پروفەسسورلارىمىز ٶز اقىل-كەڭەستەرٸن بەرۋدە. ٶسكەمەندە دە كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىن جۇقتىرعان ناۋقاستاردا بٸر-ەكٸ قيىن جاعداي بولدى. ودان دا بەرٸمٸز اقىلداسا وتىرىپ سەتتٸ شىعا بٸلدٸك.
– كوروناۆيرۋسقا شالدىققان ناۋقاسقا قولدانعان, وڭ نەتيجە بەرگەن ەدٸستەرٸڭٸز قانداي? بۇل ەلەمدٸك تەجٸريبەدەن الىندى ما, ەلدە ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ تاپقان ەدٸس پە?
– جاسىراتىنى جوق, ەلەمدە ەلٸ ەشكٸم قولدانباعان بٸر-ەكٸ ەدٸستٸ قولدانىپ كٶردٸك. قۋانىشتىسى, ەدٸسٸمٸز ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ. سۋرفاكتانت دەگەن دەرٸ بار. ٶكپەدە دەمالعان كەزدە اۋادان بارعان وتتەگٸنٸ قانىقتىراتىن الۆەوللا دەگەن جۇقا مەمبرانا بار. ۆيرۋس سول مەمبرانانى بۇزادى. سۋرفاكتانت سونى قورعايتىن فەرمەنت. ونىڭ دەرٸلٸك تٷرٸ بار. بٸز كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ناۋقاسقا سونى پايدالاندىق. ەلەمدە مۇنى ەشكٸم پايدالانعان جوق, ٶيتكەنٸ, ەلەمدٸك عىلىمي باسپالاردى, پاتەنتتٸك بيۋرولاردى تولىق زەرتتەپ, قاراپ وتىرامىز. بٸز قىتايداعى, يزرايلدەگٸ دەرٸگەرلەرمەن تەلەكٶپٸر ارقىلى سٶيلەسٸپ وتىرامىز. سوڭعى رەت يزرايل پروفەسسورلارىمەن تەلەكٶپٸر بولعاندا: «سٸزدەر سۋرفاكتانتتى قولداندىڭىزدار ما? دەپ سۇراعانىمىزدا: «جوق, قولدانعان جوقپىز. ويلانىپ وتىرمىز. قولدانۋ كەرەك سەكٸلدٸ» دەدٸ. ال ول ۋاقىتتا بٸز قولدانىپ, ودان وڭ نەتيجە العان بولاتىنبىز.
– سوندا بۇل سۋرفاكتانتتى ەلگٸدە ٶزٸڭٸز ايتقان اۋىر جاعدايدا بولعان سەمەيلٸك ناۋقاستى ەمدەۋگە قولداندىڭىزدار عوي.
– بٸزدٸڭ مەديتسينالىق شتابتا رەانيماتسييالىق كوماندا بار. سول جەردە اقىلداستىق. اقىلداسا كەلە «وسى دەرٸ وسىعان ۇقساس جاعدايلاردا قولدانىلادى, وسىنى بايقاپ كٶرسەك قايتەدٸ» دەپ سۋرفاكتانتتى پايدالاندىق. ۆيتاميندەردٸ دە, يممۋنيتەتتٸ كٶتەرەتٸن يممۋنوگلوبۋللين سيياقتى پەنتوگلابين دەگەن پرەپاراتتى دا قولداندىق.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيٸن, بٸزدٸڭ عالىمدار عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن دە شۇعىلدانىپ جاتىر. جاقىندا اقش پرەزيدەنتٸ د.ترامپ كوروناۆيرۋستى زەرتتەيتٸن عالىمدارعا 5 ميلليارد دوللارعا گرانت جارييالادى. وسى گرانتقا ەلٸمٸزدٸڭ اتىنان تٷركييا, قىرعىزستان مەملەكەتتەرٸمەن بٸرگە بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت قاتىسقالى جاتىر. حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ عالىمدار بولسا گرانتتى ۇتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى. تٸپتٸ, بٸزگە سيليكون القابىنان حابارلاسىپ, دٷنيە جٷزٸندەگٸ وسى ٸندەتپەن اۋىرعان ناۋقاستارعا قاتىستى اقپاراتتاردى جيناپ, دياگنوستيكا جاساۋدى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكت باعىتى بويىنشا جۇمىس ٸستەيٸك دەگەن ۇسىنىسپەن شىقتى. بۇل – دٷنيە جٷزٸ بويىنشا جٷرەتٸن ٷلكەن جوبا.
سەمەي,
