Qazaq mádenieti din islammen qatar damyp, órkeniet kóshinen óz arnasyn taýyp, biigin baǵyndyrdy. Halyqtyń tabiǵaty men tanym-túsinigine sai túsken haq din qazaq topyraǵynda túlep, Túrkistan jurtynan kóptegen ǵalym-ǵulamalar da shyqty. Tarihi úndestik tapqan asyl dinimizdiń búgingi qoǵamdaǵy róli, ult immýnitetin qalyptastyrýdaǵy islamnyń mańyzdylyǵy men din atyn jamylǵan aǵymdarǵa qarsy kúres júrgizýdiń ádis-tásilderi týrasynda belgili islamtanýshy, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy Ǵulamalar keńesiniń múshesi Ersin Ámiremen áńgimelesken edik.
– Dini basqarma birneshe jyldy qatarynan «Din men dástúr» jyly dep atap ótti. Jalpy, din men dástúrdiń bailanysyn, dástúrli din uǵymyn túsindirip berseńiz…
– Keibir adamdar dindi jete uǵynbaýy sebepti «din ustaný arabtaný, arab bolý, salt-dástúrińdi umytý» dep túsinedi, endi bireýleri dindi aitsań, «arab bolýymyz kerek pe» degendei pikirdi aityp jatady. Din men dástúr uǵymy, múftiiattyń qolǵa alǵan máselesi negizi din men dástúrdiń bir-birine jat uǵym emestigin, islam shariǵatqa qaishy kelmeitin dástúrdi joqqa shyǵarmaitynyn, sondai-aq qazaq halqy san ǵasyrlar musylman bolǵandyqtan, salt-dástúrlerimizdiń basym kópshiligi asyl shariǵatymyzdan bastaý alatynyn, tipten bite qainasqandyǵyn jalpy jurtqa jetkizý, sol arqyly halyqtyń musylmanshylyǵyn oiatý edi. Sebebi, qazirgi tańda qai kózqarastaǵy taraptan bolsa da din men dástúrdi qarama-qaishy qoiý áreketteri baiqalady. Osy negizsiz pikirdi joqqa shyǵarý jáne halyqtyń senimin kúsheitý úshin álmisaqtan musylmanshylyqty ustanǵanyn jetkizý maqsatynda «Din men dástúr» jyly aiasynda aýqymdy sharalar ótkizilgeninen habardarsyzdar. Dinimizdi dáriptep, dástúrimizdi ulyqtaǵan qundy kitaptar da jaryq kórdi.
Jalpy, islam dini, Quranda Alla Taǵala aitqandai, ulttyq erekshelikterdi moiyndaityn din bolyp tabylady. Sebebi, din Alla tarapynan tústi, al adamdardy ult pen ulystar etip jaratqan – Allanyń ózi. Alla Taǵala bul jaiynda «Senderdiń túrlerińniń, tústerińniń ártúrli bolýy, túrli ulttardan turýlaryń Allanyń qudiretiniń belgilerinen» deidi. Jaratqan Iemiz óziniń qudiretiniń belgileri etken nárselerdi joiýǵa, álbette, shaqyrmaidy. Islam dini keń taralyp, kóptegen elderge jetti. Biraq islam ol elderdiń ulttyq erekshelikterin joiǵan joq. Máselen, qaisybir halyqty alsaq, ár musylman halqynyń ózine tán ulttyq erekshelikteri kórinis tabady, kiim úlgisinde, salt-dástúrinde ózindik boiaý-bolmys bar. Dinimiz shariǵatqa qaishy kelmeitin salt-dástúrlerge qarsy emes, kerisinshe, fiqhqa qarasaq, belgili bir máselede áýeli Quran, hadis, qiias, ijmaǵ dálelderi negizge alynady, onan keiingi dáleldiń biri retinde ádet-ǵurypqa da oryn beriledi.
Iaǵni, shariǵatta salt-dástúrlerge mynadai eki jaǵdaida oryn berilgen: naqty bir máseleni anyqtap, aishyqtamaǵan jerde shariǵatqa qaishy kelmeitin ádet-ǵuryptarǵa júginemiz degen ereje bar. Sondai-aq, islamda anyqtalǵan, aiqyn kóterilgen másele boiynsha jalpy mindetter bekitilip, al onyń iske asyrylý joldary halyqtyń erkine qaldyrylady (Máselen, áiel adamnyń áýretin jaýyp kiiýge qatysty talap-sharttar shariǵatta bekitilgenimen, kiimniń túr-túsi men basqa da sipattary ulttardyń óz ádet-ǵuryp, saltyna sai bolýyna erkindik berilgen). Mine, islam dini osy turǵydan qazirgi tańda keń taraǵan jahandaný úrdisinen erekshelenedi. Jahandaný máselesine qarasaq, bul adamdardyń oi-pikirin, sanasyn biriktirý ekenin bilemiz. Jaqsylyq-jamandyq, sulýlyq ólshemderine qatysty alyp qaraiyq. Olar birnárseni shyǵaryp beredi, «mine, mynaý sulý bolýdyń sharttary men ólshemi, kim osyǵan sáikes kelse sulý, sai kelmese, sulý emes». (dene bitimi, ásemdigi, boiy, t.b.) Osylaisha, kóptegen qyz-kelinshekterdiń, ápke-qaryndastarymyzdyń basy osy ólshemmen qatyp júredi. Iaǵni, joǵaryda jahandyq sipat alǵan talaptarǵa ózderin qorash sezingennen keiin, «bul sharttarǵa sai emespin, demek mende problema bar» degendei oilarǵa túsedi. Jalpy qarap otyrsaq, adamdardyń túri-túsi ártúrli bolǵanymen, oilaý júiesin bir nársege bailap qoiý ulttyq erekshelik, halyqtyq ólshemderdi joiyp jiberýge alyp keletin qubylystar ekenin baiqaimyz. Al islam mundai kózqarastardy quptamaidy. Sol úshin de din – barshaǵa ortaq, onda barshaǵa ortaq, sondai-aq halyqtardyń qalaýlaryna qaldyrylǵan máseleler de bar. Dinimizde halyqtyń salt-dástúr erekshelikterine arnalǵan keńistik bar.
Al dástúrli islam degen ataýǵa keler bolsaq, dini basqarma ustanǵan, Orta Aziiadaǵy islam úlgisi, salt-dástúrlerimizdi moiyndaityn, qazaqtyń tanym-túsinigine jat emes islam degendi uǵyndyrý maǵynasynda engizilgen. Dástúrli islam degenimiz Ábý Hanifa mázhaby, Matýrýdi mektebine negizdelgen islam bolyp tabylady. Jalpy, bul termin máselesinde talas-tartys jasaýdyń qajeti joq.
– Kópshilikten jii estitinimiz, aǵaiyndy adamdar dinniń paryzdaryn ustanbai turǵan ýaqytta «bir-birimizge degen baýyrlyq, janashyrlyq sezim mol edi. Dini ustanymǵa bailanysty kelispeýshilikten týyp, meiirim joǵaldy» dep jatady. Dini senim eldi bólinýshilikke alyp kele me?
– Quranda Alla Taǵala paiǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) «Biz seni álemge meiirim, rahym etip jiberdik» deidi. Islam – meiirimdilikti, rahymdylyqty kúsheitý úshin kelgen din. Dinimizde týystyq qatynasty úzbeýge arnaiy buiryqtar bar jáne onyń jazasy jaiynda da anyq aitylǵan. Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) kóptegen hadisterinde «Týysqandyq qatynasty úzbeńder» dep ósiet etti. Týystyq qatynas bir otbasynyń ortasynda, ulttyń ishinde jáne halyqtyq baýyrlyq degen de bolady. Quranda «Nuh qaýymy paiǵambaryn joqqa shyǵardy. Olarǵa baýyry Nuh bylai degen kezde», «Ad qaýymy óz paiǵambaryn teriske shyǵardy. Olardyń baýyry Hýd kelip bylai degen kezde» dep keletin aiattar bar. Baiqasańyz, bul jerde baýyr degen sóz jii aitylady. Ǵulamalarymyz muny ulttyq baýyrlastyq dep túsindiredi. Islam týysqandardyń arasynda, adamzattyń arasynda meiirimdiliktiń bolýyn, qarym-qatynastyń durys bolýyn quptaidy ári baýyrmaldylyqty kúsheitýge shaqyrady.
Adamdar dindegi durys ustanymnan alystaǵan kezde, jat aǵymdardyń yqpalymen sanasy ýlanǵan ýaqytta osyndai áreketterge, týystyq bailanysty úzýge barady. Qazirgi kúnde elimizde tyiym salyna qoimaǵan aǵymdar áli de bar. Olardyń taǵylymdaryn qaraityn bolsaq, týysqandyq qarym-qatynasty, áke men balanyń, ana men qyzdyń arasyn alshaqtatyp, buzýǵa alyp keletinin kórýge bolady. Basqa din bylai tursyn, musylmandardyń ózin bir-birin jek kórýge itermeleidi. Namaz oqymaǵannyń bárin kápir sanap, óz ustanymdaryna sáikes bolmaǵannyń bárin bidǵatshy dep atap, osydan keiin «bidǵatshymen mámilemiz qandai bolýy kerek, bidǵatshyǵa birinshi bolyp sálem bermeýimiz kerek», tipten, qazirgi kezde «bidǵatshynyń sálemin de almaýymyz kerek» degen áńgimelerdi shyǵaryp júr. Máselen, dástúrli islamdy ustanatyn, Hanafi mázhabyndaǵy bir baýyrymyz olarmen «Assalamý aleikým» dep amandassa, «Ýa aleikým» dep qysqa jaýap berip jatqandary bar.
Bul, eń aldymen, ashyǵyn aitaiyq, dinnen týyndap jatqan jaǵdai emes. Bul jat aǵymdardyń musylmandar arasynda taraýynan paida bolǵan qubylystar. Iaǵni, týystyq bailanystyń salqyndap, baýyrlyq qatynastyń álsireýi dindi teris uǵynýshylar tarapynan týyndaityn keleńsizdikter bolyp tabylady. El musylmandarynyń qara shańyraǵy Dini basqarmaǵa baǵynyp, Hanafi mázhabyn ustanǵan baýyrlarymyzdyń otbasynda, Allaǵa shúkir, mundai problema joq. Bul másele jat aǵymdy ustanǵan adamdardyń arasynda, solardyń otbasynda oryn alýda. Biz dinge búgin bet burǵan, islamdy endi qabyldaǵan halyq emespiz. Keibireýler bizge durys din táýelsizdikten keiin keldi degen pikirdi aitady. Islam dini áý basta taralyp, qazaq topyraǵyna jetken ýaqytta shynaiy dinniń uryǵy sebilip, ǵasyrlar boiy damyp, órkendegen. Sol ýaqyttan beri halqymyz, Allaǵa shúkir, musylmanshylyqty ustanyp keledi. Aǵaiyn-týysqan arasyndaǵy baýyrlastyq, týystyq qatynas ol ýaqytta búgingi kúnnen áldeqaida kúshti boldy demesek, álsiz bolǵan emes. Kerisinshe, qazirgi tańda, jat aǵymdardyń enýimen ári bizdiń qazaqy bolmysymyzǵa sińgen dástúrli dinimizden alshaqtaýymyz sebepti osyndai máseleler týyndap jatyr. Al keibir adamdar Batysqa bas uryp, sanasy jat mádenietpen ýlanyp jatqany da jasyryn emes. Qazaq mentalitetine, halqymyzdyń tabiǵatyna múlde jat dúnielerdi jastarymyz esh talǵamsyz sińirip, ulttyq sipatynan alystap ketkeni kóńil qynjyltady. Dástúrli islamǵa, qazaqy bolmysymyzǵa qaitatyn bolsaq, inshaAlla, bul jaǵdailar túzeler dep oilaimyn. Sondyqtan, týystyq bailanystyń ajyrap, ulttyq bolmystyń joǵalýyn dinnen dep túsinbeýimiz kerek.
– Búgingi qoǵamda jii baiqalatyn qubylys, biz qandai másele bolsa da onyń sebebimen emes, saldarymen kúresetin siiaqtymyz. Islamdy jeleý etken aǵymǵa qarsy kúrestegi sebep pen saldar týraly aitsańyz…
– Biz aityp otyrǵan másele jat aǵymnyń, ásirese, sonyń ishindegi sáláfilik baǵyttyń taǵylymyna qatysty bolyp otyr. Basqa da aǵymdar bar, biraq olardyń birazyna zańmen tyiym salyndy. Tyiym salynýǵa tiisti aǵymdar tizimine áli enbegeni osy – sáláfilik baǵyt. Ashyp aitý kerek, sáláfilik taǵylymynda dini problemalardyń, radikaldanýdyń negizi jatyr. Negizgi aqidasynan, senim júiesinen bastap qaraityn bolsaq, osy qubylystardy kóremiz. Radikaldaný qaidan shyǵady? Ol Quran-hadisti durys túsinbeýden shyǵady. Keibir aiat-hadisterdi basqa aiat-hadisterden bólek, kesip alyp, álgi «býkvalizm» aýrýymen, tikelei túsinýden, iaǵni qate túsinýden shyǵyp jatqan nárse. Bunyń bári sol aqida taqyrybynan bastaý alady. «Allany taný máselesinde barlyǵyn tikelei qabyldaýymyz kerek» dep, qol, aiaq, júz degen sózderdi tikelei túsinip, Alla Taǵalaǵa aǵza múshe bekitedi. Quran aiaty men hadisterdi astarly maǵynasynda, ony basqa da dáleldermen salystyryp tápsirleýdi burmalaý dep oqytqandyqtan, olardyń ortasynda kez kelgen nárseni tikelei qabyldaý júiesi qalyptasady.
Máselen, «namaz oqymaǵan adam – kápir» degen másele kóptegen jaittarǵa sebep bolady. Qazirgi tańda bizdiń elimizde madhalidter degen sáláfittik ustanym ieleri bar. Olar ózderin «madhalitpiz» dep, álbette, atamaidy. Áý bastaǵy kósemderiniń biri Rabi ál-Madhali bolǵandyqtan, osy baǵyttaǵy top osylai ataldy. Bul jerde «madhalit» degen jamandaý maǵynasynda emes, Máselen, Imam Aǵzam Ábý Hanifa, imam Shafiǵi mázhaby túsindirýi boiynsha din ustanýshylar hanafi nemese shafiǵi dep atalǵany sekildi dúnie. Sol úshin bul ataýdy mazaqtaý nemese jamandaý maǵynasynda emes, anyqtaý úshin aitylǵan dep túsiný kerek. Endi bizde kei adamdar bul topty «baisaldy, olar basshyǵa baǵynady» dep, ártúrli sebep-syltaýlardy alǵa tartady. Sol madhalidtik toptyń ýaǵyzshylarynyń biri, qazirgi kúnde Mádina qalasynda júrgen ózbek jigit óz ýaǵyzynda mynadai máseleni aitty. «Bir jigitter sheih Abdýl Mýhsin Abbadqa bardy. Ol – Mádinadaǵy osy aǵymdaǵylardyń ustazdarynyń biri. Jigitterdiń biri madhalidtik, ekinshisi takfirlik kózqarasta bolǵan. Birinshisi sheihqa kelip aitady: «Myna baýyrym namaz oqymaǵan adam kápir dep aityp júr. Osyǵan ne deisiz?» dep edi, sonda sheih Abbad: «Iá, kápir, biraq sen onymen ainalyspai-aq qoi» dep jaýap beredi». Mine, osy aǵymnyń abyroi tutqan sheihy Abdýl Mýhsin Abbad osylai dedi.
Jalpy, kápir degen sóz islam dinin moiyndamaityn adamǵa aitylady. Biraq, kápir degen «ony óltir, qanyn tók» degen sóz emes. Kerisinshe, islam basqa din ókilderimen de jaqsy mámilede bolýǵa buiyrady. Sharttary saqtalyp jatsa, tipten, úilenýge de ruqsat beredi. Iaǵni, kitap ieleriniń (ózge din) qyzyn alýǵa shariǵatta ruqsat bar.
Endi bul jerdegi másele, namaz oqymaityn adam olar úshin kitap ielerinen be, álde basqa ma? Joq, kitap iesi emes. Shariǵat boiynsha kitap ieleri baýyzdaǵan maldyń etin jeýge bolady. Kápir dep aiyptap otyrǵan adamdary kitap iesi bolmaǵandyqtan, onyń baýyzdaǵan malynyń etin jeýge bolmaidy. Namaz oqymai júrgen adam kitap ielerinen emes. Onda onyń qyzyna úilenýge bolmaidy. Namaz oqymai júrgen adamǵa qyz berýge bolmaidy. Mine, osyndai kóptegen máseleler týyndaidy. Iaǵni, «Namaz oqymaityn adam kápir, biraq onymen ainalyspai-aq qoi» degen sóz bos sóz bolyp tabylady. Sen kápir dediń be, odan shyǵatyn nátijeler, saldary bar. Kápir dep alǵannan keiin, seniń ol adamǵa degen mámileń burynǵydai, musylmanǵa jasaǵandai bolmaidy. Sol sebepti baisaldy degen toptarynyń ózi osyndai qoǵamdy, jastardy radikaldandyratyn kózqarasty ustanyp jatyr. Olardyń ustazdaryn alyp qaraiyq. Barlyǵy biraýyzdan moiyndaityn sheihtary Muhammed ibn Abdýl Ýahabtyń «Káshfý ásh-shýbýhát», «Naýaqidý ál-Islam», «Taýhid» kitaptaryn oqyǵan adamnyń radikaldanatyny anyq. Bul máselede jeke kózqarasym, bizge tálim bergen ustazdarymyzdyń da pikiri desem bolady, Muhammed ibn Abdýl Ýahabtyń kitabyn tikelei oqyǵan adam tákfirge ainalady. Onyń jáne sheih Faýzannyń kitaptaryn oqyǵan adam sýrýrit, madhalit bolyp shyǵady. Barlyǵy «Úsh negizdi», «Tórt erejeni», «Káshfý ásh-shýbýhát», «Naýaqidý ál-Islamdy» oqytady. Sońǵy kitapta adamdy kápir etetin, musylmandyǵyn joiatyn amaldar týraly jazylǵan. Sol kitapta M.Abdýlýahab «adamdy kápir etetin amaldardyń biri – dinnen bas tartý»deidi. Dinnen bas tartý qalai bolady? Dinnen bas tartý – ony úirenbeý, amal qylmaý. Al endi adamdy kápir etetin osy shartty nemese erejeni alyp bizdiń qoǵamǵa salyp kóreiik. Bilmestikpen namaz oqymai, dinge amal etpei, dindi úirenbei júrgen qanshama adamdar bar ainalamyzda. Bul kitaptaǵy shartqa súiensek, onda osy adamdardyń barlyǵyn kápirge shyǵarý kerek. Olardyń kápir ekendigin álgi biz baisaldy dep júrgen sheih Faýzannyń ózi de «Naýaqidý ál-Islam» kitabyna jazǵan túsiniktemesinde aityp ketken. Endi, namaz oqymaityn bir adamdy sáláfit aǵymyndaǵy jigit kápir dep aitsa, sen «ol kápir emes ǵoi, bilmestikpen, qatelikpen amal etpei júrgen musylmandar, qulshylyq etpegeni úshin kúná jazylady, biraq kápir bolmaidy ǵoi» deseń, olar saǵan ekinshi erejeni alǵa tartady. Ol erejede «Kim kápirdi kápir demese nemese kápir ekendigine kúmán keltirse, onda ol adamnyń ózi – kápir» dep, seni kápirge shyǵarady. Sebebi, sen álgi adamnyń kápir ekenin moiyndap turǵan joqsyń. Al negizi mundai ereje qandai jerde, qandai qoǵamda qoldanylý kerek?! Mysaly, namaz oqymaityn bir adam«Quran Allanyń sózi emes, ol adamnyń sózi, Muhammed oiynan jazǵan» dese, mine, osylai Qurandy joqqa shyǵarǵan adam musylman bolmaidy. Ekinshi bir adam kelip, «joq, bul adam musylman» deitin bolsa, onda bul adamǵa qatysty joǵarydaǵy úkimdi aitýǵa bolady. Al biraq, ózin musylman sanaityn, «Allany – bir, paiǵambar, Qurandy – haq» dep moiyndaityn, aptasyna, aiyna bolsa da meshitke baryp, Quran oqytyp, sadaqasyn berip júrgen adamdy qalaisha kápir deimiz? Jaman tús kórse, ol shirkeýge emes, meshitke keledi. Úiinde qudaiy as jasap, dastarhan jaisa, meshitten imamdy shaqyrdy. Quran oqylsa, otyra qalyp, qolyn jaiyp, duǵa etedi. Iaǵni, ózin musylmanmyn dep esepteidi. Endi osyndai adamdardyń kápir emestigine dálel aita bastasań, olar saǵan «sen kápirdiń kápir ekendigine kúmán keltirdiń» dep, ózińdi kápir etedi. Baiqasańyz, bar másele bulardyń negizgi taǵylymynan týyndaidy. Qazirgi ýaqytta álgi kitaptardy nasihattap júrgen adamdarǵa qatysty eshqandai shara qoldanylyp jatqan joq. Sol kitaptardy taratyp, osy boiynsha sabaq berip jatqandary da bar. Olardy baisaldy dep qarastyra salamyz. Sol kitaptardy oqyp, eń sońynda radikaldanýdyń túbine jetken kezde ǵana shara qoldanady. Iaǵni, negizgi sebebi – taǵylymdarynda bolsa, osy taǵylymdy iske asyrylǵanda ǵana dabyl qaǵyp, kúreske shyǵamyz. Bylaisha aitqanda, saldarymen kúresip, sebebine úńilmei kelemiz. Kerisinshe, máseleniń mánisine tolyqtai, tereńdei úńilip, sebebimen kúres júrgizýimiz kerek. Bul sáláfilik baǵyttaǵy adamdardyń bárin qamap tastaý kerek degen sóz emes. Másele osy kózqarasty nasihattaityn qandai da bir kitaptardyń barlyǵyna, pikirlerge, ony nasihattaýshylarǵa tyiym salyp, ekstremizm men terrorizmniń aldyn alýymyzda. Teris kózqarastaǵy kitaptar men pikirlerdi taratýshy, nasihattaýshy adam zańmen jazalanýy kerek. Óz basym bul qiyn másele dep oilamaimyn. Keibireýler ýshyqtyryp, odan beter radikaldanyp ketýi múmkin degen siiaqty sózderdi aitady. Jýyrda «Azan.kz» saitynda «Ýmerennyi radikalizm» degen maqala shyqty. Sol jerde osy másele jan-jaqty tarqatylyp, olar baisaldy bolsa, endeshe nege osy aǵymnyń taǵylymyn alǵandar radikaldanýda degen máseleler kóterildi.
Sáláfitterdi «baisaldy» nemese «radikaldy» dep bólýge bolmaidy. Aqtóbe oqiǵasy múny naqty dáleldep berdi.
– Syrtqy áser etýshi, yqpal jasaýshy kúshterge tótep berý úshin bizge ózimizdiń ishki immýnitetimiz myqty bolýy qajet, tól rýhaniiatymyzdy kóterýimiz kerek dep jatamyz. Osy imani immýnitetti qalyptastyrýdyń, dinimizdi durys jetkizýdiń joldary qandai?
– Bul da negizi elimizde jat aǵymnyń taralýyna tosqaýyl qoiýdyń, aldyn alýdyń joly ǵoi. Álbette, buny túsindirý jumystary, aldyn alý sharalary dep te ataimyz. Halyqty aqparattandyryp, din týraly durys málimet jetkizip, olardyń imani immýnitetin kúsheitý. Bul da, joǵaryda aityp ótkendei, sebepterimen kúresý áreketteri sanalady. Degenmen, biz qansha túsindirý jumysyn júrgizip jatsaq ta, myna jaqta jat aǵym da qarap qalmai, óz áreketterin iske asyrady. Jalpy, adamnyń tabiǵaty árkelki ǵoi, qoǵamda bireý bir nárseni nasihattap shyqsa, ony qoldap-qolpashtap ketetin top, áiteýir, tabylady. Sondyqtan, ártúrli oi-pikir men sana sezimderdiń san alýan bolýy sebepti tek qana túsindirý jumysymen eshteńe sheshilmeidi. Endeshe, halqymyzdyń dini immýnitetin qalai kúsheitemiz? Joldary, ádis-tásilderi qandai?
Eń aldymen, mańyzdy mindet – halyqtyń ulttyq sezimin oiatý. Iaǵni, «men – qazaqpyn» degen sóz. Qazaqpyn degen – men musylmanmyn degen sóz. Sebebi, qazaq pen musylman sózin eshqashan bólip-jaryp qaraýǵa kelmeidi. Oǵan jol beretin bolsaq, biz ótken tarihymyzǵa qarsy shyqqanymyz, mádenietimizdi mansuqtap, salt-dástúrimizdi teristegenimiz bolyp tabylady. Bir mysal: Qazir Túrkiiada bir teleserial júrip jatyr. «Ertuǵryl» (Ertýǵrýl) dep atalatyn týyndyda Osman imperiiasy kezindegi bútin bir ulttyń tarihy nasihattalady. Osy kinony kórip otyryp, túigen oiym, bul týyndy arnaiy tapsyryspen, túrik halqynyń ult retinde patriottyǵyn oiatý úshin «Mine, seniń ata-babań osyndai bolǵan, musylman bolǵan, salt-dástúrin saqtaǵan. Sondyqtan qanshama ǵasyrlar boiy álemniń jartysyna jýyq jerdi basqardy, biledi. Biz osyndai bolsaq jetistikterge jetemiz» degen túsinikti halyqqa jetkizý úshin túsirilgen. Bizge de osy syndy joldarmen halyqtyń patriottyq sezimderin oiatý óte mańyzdy dep bilemin. Ókinishke qarai, qoǵamda kez kelgen nárseden islamdy bóle qaraý basym sekildi kórinedi. Islamdy, musylmanshylyqty qazaq mádenietinen ajyratyp qaraǵysy keledi. Biz musylmandyqty, dástúrli islamdy halyqtyń sanasyna durystap sińirmei dini saýattylyqty arttyryp, imani immýnitetimizdi kúsheitemiz dep oilamaimyn. Aitpaǵym, dástúrli islamdy ult tarihymen bailanystyra otyryp nasihattaý qajet. San ǵasyrlar dinine bekem, salt-dástúrine myǵym bolǵan halyqtyń urpaǵy ekenimizdi, keshe ǵana musylman bolmaǵanymyzdy, keshe ǵana elimizge taza taýhid kelmegenin, ata-babamyz birneshe ǵasyrlardan beri taýhid jolyn ustanǵanyn halyqqa jetkizetin bolsaq, osy ulttyq sezim men senim nyǵaiatyn bolsa, jat aǵymǵa jastarymyzdy jiberip qoiyp otyrmasymyz anyq. Bunyń negizi sol balabaqshadan bastaý alady, ata-anaǵa keler bolsaq, otbasyn qurmastan buryn qolǵa alý kerek. Al memleket osy júieni balabaqsha, mektepten bastap balalardyń sanasyna sińirýge, dástúrli jolymyzdy kórsetýge múmkindik berýi kerek dep oilaimyn. Bul keleńsizdikterdiń aldyn alýdyń ádis-tásilderi kóp qoi. Biraq, Amerikany qaita ashýdyń qajeti joq, eń negizgisi ulttyq, patriottyq sezimderimizdi kúsheitetin joǵaryda atap ótkendei sharalardy qolǵa alar bolsaq, másele sheshiledi degen úmit basym.
– Dindi betperde etken toptarmen kúres júrgizý óte ózekti ekeni belgili. Degenmen, taiaqtyń eki ushy bolatyny sekildi, óz mádenietimizden alys jastardy qalai tárbielemek kerek? Bul jaǵy kóleńkede qalyp qoiyp jatqan sekildi. Keshkilik klýb jaǵalaǵan jastarǵa, kórer kózge uiat kiim kigen, qadaǵalaýsyz júrgen ul-qyzdarymyzǵa kim jaýapty? Biz búgin tastandy bala, qorlanǵan qyz taǵdyry týraly, ony sheshý joldaryna alańdap dabyl qaǵamyz, al osyǵan alyp kelgen sebepter, áý bastaǵy tárbie, baǵyt-baǵdar, ruqsat pen tyiym jaiynda aitýǵa nege qulyqsyzbyz?
– Iá, jyl saiyn «osynsha bala tastandy boldy, mynansha qyz oń bosaǵada otyryp, júkti boldy» dep dabyl qaǵyp jatatynymyz ras. Sebepsiz nárse joq qoi. Munyń negizgi sebebi, sol dinnen alys bolǵan ata-anasy, araq-sharappen ótken toilar… Osy haram sýdy iship, jubailyq qatynasqa túsý, boiynda osy araq bolyp, sonymen júkti bolý… teksizdik, qatygezdik osy sátten bastap balanyń boiyna egiledi. Bala dúniege kelgennen keiin ne nárseni kórip ósedi? Teledidardaǵy qyzyldy-jasyldy jartylai jalańash, ónegesi joq beineklipterdi, hit arnalardy kórdi, solardy úlgi tutady. Mektepke barǵanda, balalardyń sál eseiip, uldyń, qyzdyń ózine tán erekshelikteri, boi jetkeni sezile bastaǵanda bir-birine kóz tastaýy, sóz salý, qazirgi tilmen aitsaq, «qyz-jigit» bolyp júrý áreketteri oryn alatyny ótirik emes. Osynyń barlyǵy keleshekten kórinis tabatyn keleńsiz tirlikterdiń basty sebepteri ǵoi. Tastandy balaǵa kináli kim? «Ata-ananyń kózinen tasa, keshqurym bolatyn keshterde ul-qyzdardyń jeke ońasha qalýy, onyń saldary, nátijesi qandai bolatynyn ózderińiz de bilesizder. Qyzdardyń qysqa etek kiiýi, eshqandai shart-talaptar qoiylmastan, jigit pen qyzdardyń esh qadaǵalaýsyz aralasyp ketýiniń sońy qaida aparatynyna búgingi qoǵam kýá. Osyndai áreketterdiń sońy zinaǵa ákelip soqtyrady. Teledidardaǵy baǵdarlamalardy qarasańyz, osy másele ýshyǵyp, qanshama qarakóz qyzdarymyzdyń, qaryndastarymyzdyń taǵdyry oiynshyqqa ainalǵanyn baiqaisyz. Sol sebepten, halqymyzda aitylǵandai, «tárbie – tal besikten» bastalyp, dáni aq neke qiylǵan kezde, ananyń qursaǵyna adal egilip, musylmanshylyq tárbie berilse, biz bolashaqqa saý da saliqaly urpaq qaldyramyz. Basty joly osy ǵana.
Biz «qyzǵa qyryq úiden tyiym» degen halyq ósietin tek tilmen aityp qoia salamyz. Ata-ana tarapynan qatań tárbie, durys ónege is júzinde júrgizilse osyndai jaittar oryn almas edi ǵoi. Qazaq halqynyń ómirlik ólshem, ustanymdary islam dinimen bite qainasady deýimizdiń astarynda osy musylmanshylyq tárbie jatyr. Neniń adal, neniń aram, ne nárse durys, ne nárse burys ekenin áke balasyna, sheshe qyzyna úiretip, baǵyt-baǵdar berip ósirse, ol urpaq qatelikke urynbaidy. Ókinishke qarai, búginde mundai taǵylym-ósiet ótken tarihymyzben birge qalyp bara jatqandai. Buryn kelin túsirgende aq mata jaiý dástúri bolǵanyn bilesizder. Qyzdyń adaldyǵyn jeńgeleri osy jolmen anyqtaityn edi. Qazirgi tańda, eldiń ishinde júrgendikten, biraz jaittan habardarmyz. Kóptegen jastarymyzdyń, ul-qyzdarymyzdyń úilengenge deiin zina jasap qoiatyny óte alańdatarlyq jaǵdai. Zinanyń taralýy – asyl dinimizde eń birinshiden úlken kúná, ekinshiden qazaq halqynyń tanymyna, salt-dástúrine jat qylyq. Bul nárseden saqtandyrý, aýlaq bolý týraly imam-moldalar tarapynan aitylyp-aq jatyr. «Zinanyń zardaby» jaiynda arnaiy ýaǵyzdar da júrgiziledi. Jalpy, er men áieldiń arasyndaǵy qatynas qandai bolýy kerek, úilenýge deiin, nekeden keiin qandai bolýy kerek, t.b. barlyq másele jan-jaqty túsindirilip jatyr. Biraq ony kim tyńdaidy? Ony meshitke keletin, imamnyń ýaǵyzyna qulaq túretin, ata dinimiz islamǵa moiynsunǵan, musylmanshylyqty ustanatyn ul-qyzdarymyz tyńdaidy. Al meshitke kelmegen, kirmeitin adamdar bul nasihattan tys qalyp jatyr. Osy oraida aita keter másele, orta mektepterde «Zaiyrlylyq jáne dintaný negizderi» páni engizilýde.
Bul pánniń engizilý maqsaty ne? Maqsat – jat aǵymdarǵa qarsy kúres, jastardy saqtandyrý. Jat aǵym máselesi negizinen islamǵa qatysty kóterilgendikten, bul pánde shynaiy islam jaiynda kóbirek aitylyp, basymdyq berilse nur ústine nur bolar edi. Jastar tárbiesi, qazaq halqynyń salt-dástúr, ádet-ǵurpy, jalpy imandylyq taqyryby keńirek nasihattalsa. Resei mektepterine qarasańyz, «Osnovy pravoslaviia» degen sekildi pánder oqytylady. Sol siiaqty osy «Zaiyrlylyq jáne dintaný negizderi» páninde imandylyq taqyryptaryn ushtastyrsa degen ótinish-tilek bar. Jastar tárbiesi – óte ózekti, alańdaityn taqyryp. Dinniń ishinde jastar túrli aǵymǵa ketip jatsa, syrtynda mynadai jaittar taǵy oryn alady. Qoǵam bolyp, qolǵa alyp, kúres júrgizý kerek. Osyǵan bailanysty jańa bar ustanym, baǵyt-baǵdar qabyldap, saiasat júrgizý kerek dep oilaimyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Jaiyq NAǴYMASh,
