قازاق مەدەنيەتٸ دٸن يسلاممەن قاتار دامىپ, ٶركەنيەت كٶشٸنەن ٶز ارناسىن تاۋىپ, بيٸگٸن باعىندىردى. حالىقتىڭ تابيعاتى مەن تانىم-تٷسٸنٸگٸنە ساي تٷسكەن حاق دٸن قازاق توپىراعىندا تٷلەپ, تٷركٸستان جۇرتىنان كٶپتەگەن عالىم-عۇلامالار دا شىقتى. تاريحي ٷندەستٸك تاپقان اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ قوعامداعى رٶلٸ, ۇلت يممۋنيتەتٸن قالىپتاستىرۋداعى يسلامنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن دٸن اتىن جامىلعان اعىمدارعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋدٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ تۋراسىندا بەلگٸلٸ يسلامتانۋشى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ ەرسٸن ەمٸرەمەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
– دٸني باسقارما بٸرنەشە جىلدى قاتارىنان «دٸن مەن دەستٷر» جىلى دەپ اتاپ ٶتتٸ. جالپى, دٸن مەن دەستٷردٸڭ بايلانىسىن, دەستٷرلٸ دٸن ۇعىمىن تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز…
– كەيبٸر ادامدار دٸندٸ جەتە ۇعىنباۋى سەبەپتٸ «دٸن ۇستانۋ ارابتانۋ, اراب بولۋ, سالت-دەستٷرٸڭدٸ ۇمىتۋ» دەپ تٷسٸنەدٸ, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ دٸندٸ ايتساڭ, «اراب بولۋىمىز كەرەك پە» دەگەندەي پٸكٸردٸ ايتىپ جاتادى. دٸن مەن دەستٷر ۇعىمى, مٷفتيياتتىڭ قولعا العان مەسەلەسٸ نەگٸزٸ دٸن مەن دەستٷردٸڭ بٸر-بٸرٸنە جات ۇعىم ەمەستٸگٸن, يسلام شاريعاتقا قايشى كەلمەيتٸن دەستٷردٸ جوققا شىعارمايتىنىن, سونداي-اق قازاق حالقى سان عاسىرلار مۇسىلمان بولعاندىقتان, سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اسىل شاريعاتىمىزدان باستاۋ الاتىنىن, تٸپتەن بٸتە قايناسقاندىعىن جالپى جۇرتقا جەتكٸزۋ, سول ارقىلى حالىقتىڭ مۇسىلمانشىلىعىن وياتۋ ەدٸ. سەبەبٸ, قازٸرگٸ تاڭدا قاي كٶزقاراستاعى تاراپتان بولسا دا دٸن مەن دەستٷردٸ قاراما-قايشى قويۋ ەرەكەتتەرٸ بايقالادى. وسى نەگٸزسٸز پٸكٸردٸ جوققا شىعارۋ جەنە حالىقتىڭ سەنٸمٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن ەلميساقتان مۇسىلمانشىلىقتى ۇستانعانىن جەتكٸزۋ ماقساتىندا «دٸن مەن دەستٷر» جىلى اياسىندا اۋقىمدى شارالار ٶتكٸزٸلگەنٸنەن حاباردارسىزدار. دٸنٸمٸزدٸ دەرٸپتەپ, دەستٷرٸمٸزدٸ ۇلىقتاعان قۇندى كٸتاپتار دا جارىق كٶردٸ.
جالپى, يسلام دٸنٸ, قۇراندا اللا تاعالا ايتقانداي, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ مويىندايتىن دٸن بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ, دٸن اللا تاراپىنان تٷستٸ, ال ادامداردى ۇلت پەن ۇلىستار ەتٸپ جاراتقان – اللانىڭ ٶزٸ. اللا تاعالا بۇل جايىندا «سەندەردٸڭ تٷرلەرٸڭنٸڭ, تٷستەرٸڭنٸڭ ەرتٷرلٸ بولۋى, تٷرلٸ ۇلتتاردان تۇرۋلارىڭ اللانىڭ قۇدٸرەتٸنٸڭ بەلگٸلەرٸنەن» دەيدٸ. جاراتقان يەمٸز ٶزٸنٸڭ قۇدٸرەتٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ ەتكەن نەرسەلەردٸ جويۋعا, ەلبەتتە, شاقىرمايدى. يسلام دٸنٸ كەڭ تارالىپ, كٶپتەگەن ەلدەرگە جەتتٸ. بٸراق يسلام ول ەلدەردٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن جويعان جوق. مەسەلەن, قايسىبٸر حالىقتى الساق, ەر مۇسىلمان حالقىنىڭ ٶزٸنە تەن ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶرٸنٸس تابادى, كيٸم ٷلگٸسٸندە, سالت-دەستٷرٸندە ٶزٸندٸك بوياۋ-بولمىس بار. دٸنٸمٸز شاريعاتقا قايشى كەلمەيتٸن سالت-دەستٷرلەرگە قارسى ەمەس, كەرٸسٸنشە, فيقھقا قاراساق, بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەدە ەۋەلٸ قۇران, حاديس, قيياس, يجماع دەلەلدەرٸ نەگٸزگە الىنادى, ونان كەيٸنگٸ دەلەلدٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەدەت-عۇرىپقا دا ورىن بەرٸلەدٸ.
ياعني, شاريعاتتا سالت-دەستٷرلەرگە مىناداي ەكٸ جاعدايدا ورىن بەرٸلگەن: ناقتى بٸر مەسەلەنٸ انىقتاپ, ايشىقتاماعان جەردە شاريعاتقا قايشى كەلمەيتٸن ەدەت-عۇرىپتارعا جٷگٸنەمٸز دەگەن ەرەجە بار. سونداي-اق, يسلامدا انىقتالعان, ايقىن كٶتەرٸلگەن مەسەلە بويىنشا جالپى مٸندەتتەر بەكٸتٸلٸپ, ال ونىڭ ٸسكە اسىرىلۋ جولدارى حالىقتىڭ ەركٸنە قالدىرىلادى (مەسەلەن, ەيەل ادامنىڭ ەۋرەتٸن جاۋىپ كييۋگە قاتىستى تالاپ-شارتتار شاريعاتتا بەكٸتٸلگەنٸمەن, كيٸمنٸڭ تٷر-تٷسٸ مەن باسقا دا سيپاتتارى ۇلتتاردىڭ ٶز ەدەت-عۇرىپ, سالتىنا ساي بولۋىنا ەركٸندٸك بەرٸلگەن). مٸنە, يسلام دٸنٸ وسى تۇرعىدان قازٸرگٸ تاڭدا كەڭ تاراعان جاھاندانۋ ٷردٸسٸنەن ەرەكشەلەنەدٸ. جاھاندانۋ مەسەلەسٸنە قاراساق, بۇل ادامداردىڭ وي-پٸكٸرٸن, ساناسىن بٸرٸكتٸرۋ ەكەنٸن بٸلەمٸز. جاقسىلىق-جاماندىق, سۇلۋلىق ٶلشەمدەرٸنە قاتىستى الىپ قارايىق. ولار بٸرنەرسەنٸ شىعارىپ بەرەدٸ, «مٸنە, مىناۋ سۇلۋ بولۋدىڭ شارتتارى مەن ٶلشەمٸ, كٸم وسىعان سەيكەس كەلسە سۇلۋ, ساي كەلمەسە, سۇلۋ ەمەس». (دەنە بٸتٸمٸ, ەسەمدٸگٸ, بويى, ت.ب.) وسىلايشا, كٶپتەگەن قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ, ەپكە-قارىنداستارىمىزدىڭ باسى وسى ٶلشەممەن قاتىپ جٷرەدٸ. ياعني, جوعارىدا جاھاندىق سيپات العان تالاپتارعا ٶزدەرٸن قوراش سەزٸنگەننەن كەيٸن, «بۇل شارتتارعا ساي ەمەسپٸن, دەمەك مەندە پروبلەما بار» دەگەندەي ويلارعا تٷسەدٸ. جالپى قاراپ وتىرساق, ادامداردىڭ تٷرٸ-تٷسٸ ەرتٷرلٸ بولعانىمەن, ويلاۋ جٷيەسٸن بٸر نەرسەگە بايلاپ قويۋ ۇلتتىق ەرەكشەلٸك, حالىقتىق ٶلشەمدەردٸ جويىپ جٸبەرۋگە الىپ كەلەتٸن قۇبىلىستار ەكەنٸن بايقايمىز. ال يسلام مۇنداي كٶزقاراستاردى قۇپتامايدى. سول ٷشٸن دە دٸن – بارشاعا ورتاق, وندا بارشاعا ورتاق, سونداي-اق حالىقتاردىڭ قالاۋلارىنا قالدىرىلعان مەسەلەلەر دە بار. دٸنٸمٸزدە حالىقتىڭ سالت-دەستٷر ەرەكشەلٸكتەرٸنە ارنالعان كەڭٸستٸك بار.
ال دەستٷرلٸ يسلام دەگەن اتاۋعا كەلەر بولساق, دٸني باسقارما ۇستانعان, ورتا ازيياداعى يسلام ٷلگٸسٸ, سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸ مويىندايتىن, قازاقتىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸنە جات ەمەس يسلام دەگەندٸ ۇعىندىرۋ ماعىناسىندا ەنگٸزٸلگەن. دەستٷرلٸ يسلام دەگەنٸمٸز ەبۋ حانيفا مەزھابى, ماتۋرۋدي مەكتەبٸنە نەگٸزدەلگەن يسلام بولىپ تابىلادى. جالپى, بۇل تەرمين مەسەلەسٸندە تالاس-تارتىس جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
– كٶپشٸلٸكتەن جيٸ ەستيتٸنٸمٸز, اعايىندى ادامدار دٸننٸڭ پارىزدارىن ۇستانباي تۇرعان ۋاقىتتا «بٸر-بٸرٸمٸزگە دەگەن باۋىرلىق, جاناشىرلىق سەزٸم مول ەدٸ. دٸني ۇستانىمعا بايلانىستى كەلٸسپەۋشٸلٸكتەن تۋىپ, مەيٸرٸم جوعالدى» دەپ جاتادى. دٸني سەنٸم ەلدٸ بٶلٸنۋشٸلٸككە الىپ كەلە مە?
– قۇراندا اللا تاعالا پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) «بٸز سەنٸ ەلەمگە مەيٸرٸم, راحىم ەتٸپ جٸبەردٸك» دەيدٸ. يسلام – مەيٸرٸمدٸلٸكتٸ, راحىمدىلىقتى كٷشەيتۋ ٷشٸن كەلگەن دٸن. دٸنٸمٸزدە تۋىستىق قاتىناستى ٷزبەۋگە ارنايى بۇيرىقتار بار جەنە ونىڭ جازاسى جايىندا دا انىق ايتىلعان. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) كٶپتەگەن حاديستەرٸندە «تۋىسقاندىق قاتىناستى ٷزبەڭدەر» دەپ ٶسيەت ەتتٸ. تۋىستىق قاتىناس بٸر وتباسىنىڭ ورتاسىندا, ۇلتتىڭ ٸشٸندە جەنە حالىقتىق باۋىرلىق دەگەن دە بولادى. قۇراندا «نۇح قاۋىمى پايعامبارىن جوققا شىعاردى. ولارعا باۋىرى نۇح بىلاي دەگەن كەزدە», «اد قاۋىمى ٶز پايعامبارىن تەرٸسكە شىعاردى. ولاردىڭ باۋىرى حۋد كەلٸپ بىلاي دەگەن كەزدە» دەپ كەلەتٸن اياتتار بار. بايقاساڭىز, بۇل جەردە باۋىر دەگەن سٶز جيٸ ايتىلادى. عۇلامالارىمىز مۇنى ۇلتتىق باۋىرلاستىق دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. يسلام تۋىسقانداردىڭ اراسىندا, ادامزاتتىڭ اراسىندا مەيٸرٸمدٸلٸكتٸڭ بولۋىن, قارىم-قاتىناستىڭ دۇرىس بولۋىن قۇپتايدى ەرٸ باۋىرمالدىلىقتى كٷشەيتۋگە شاقىرادى.
ادامدار دٸندەگٸ دۇرىس ۇستانىمنان الىستاعان كەزدە, جات اعىمداردىڭ ىقپالىمەن ساناسى ۋلانعان ۋاقىتتا وسىنداي ەرەكەتتەرگە, تۋىستىق بايلانىستى ٷزۋگە بارادى. قازٸرگٸ كٷندە ەلٸمٸزدە تىيىم سالىنا قويماعان اعىمدار ەلٸ دە بار. ولاردىڭ تاعىلىمدارىن قارايتىن بولساق, تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستى, ەكە مەن بالانىڭ, انا مەن قىزدىڭ اراسىن الشاقتاتىپ, بۇزۋعا الىپ كەلەتٸنٸن كٶرۋگە بولادى. باسقا دٸن بىلاي تۇرسىن, مۇسىلمانداردىڭ ٶزٸن بٸر-بٸرٸن جەك كٶرۋگە يتەرمەلەيدٸ. ناماز وقىماعاننىڭ بەرٸن كەپٸر ساناپ, ٶز ۇستانىمدارىنا سەيكەس بولماعاننىڭ بەرٸن بيدعاتشى دەپ اتاپ, وسىدان كەيٸن «بيدعاتشىمەن مەمٸلەمٸز قانداي بولۋى كەرەك, بيدعاتشىعا بٸرٸنشٸ بولىپ سەلەم بەرمەۋٸمٸز كەرەك», تٸپتەن, قازٸرگٸ كەزدە «بيدعاتشىنىڭ سەلەمٸن دە الماۋىمىز كەرەك» دەگەن ەڭگٸمەلەردٸ شىعارىپ جٷر. مەسەلەن, دەستٷرلٸ يسلامدى ۇستاناتىن, حانافي مەزھابىنداعى بٸر باۋىرىمىز ولارمەن «اسسالامۋ الەيكۋم» دەپ امانداسسا, «ۋا الەيكۋم» دەپ قىسقا جاۋاپ بەرٸپ جاتقاندارى بار.
بۇل, ەڭ الدىمەن, اشىعىن ايتايىق, دٸننەن تۋىنداپ جاتقان جاعداي ەمەس. بۇل جات اعىمداردىڭ مۇسىلماندار اراسىندا تاراۋىنان پايدا بولعان قۇبىلىستار. ياعني, تۋىستىق بايلانىستىڭ سالقىنداپ, باۋىرلىق قاتىناستىڭ ەلسٸرەۋٸ دٸندٸ تەرٸس ۇعىنۋشىلار تاراپىنان تۋىندايتىن كەلەڭسٸزدٸكتەر بولىپ تابىلادى. ەل مۇسىلماندارىنىڭ قارا شاڭىراعى دٸني باسقارماعا باعىنىپ, حانافي مەزھابىن ۇستانعان باۋىرلارىمىزدىڭ وتباسىندا, اللاعا شٷكٸر, مۇنداي پروبلەما جوق. بۇل مەسەلە جات اعىمدى ۇستانعان ادامداردىڭ اراسىندا, سولاردىڭ وتباسىندا ورىن الۋدا. بٸز دٸنگە بٷگٸن بەت بۇرعان, يسلامدى ەندٸ قابىلداعان حالىق ەمەسپٸز. كەيبٸرەۋلەر بٸزگە دۇرىس دٸن تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن كەلدٸ دەگەن پٸكٸردٸ ايتادى. يسلام دٸنٸ ەۋ باستا تارالىپ, قازاق توپىراعىنا جەتكەن ۋاقىتتا شىنايى دٸننٸڭ ۇرىعى سەبٸلٸپ, عاسىرلار بويى دامىپ, ٶركەندەگەن. سول ۋاقىتتان بەرٸ حالقىمىز, اللاعا شٷكٸر, مۇسىلمانشىلىقتى ۇستانىپ كەلەدٸ. اعايىن-تۋىسقان اراسىنداعى باۋىرلاستىق, تۋىستىق قاتىناس ول ۋاقىتتا بٷگٸنگٸ كٷننەن ەلدەقايدا كٷشتٸ بولدى دەمەسەك, ەلسٸز بولعان ەمەس. كەرٸسٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا, جات اعىمداردىڭ ەنۋٸمەن ەرٸ بٸزدٸڭ قازاقى بولمىسىمىزعا سٸڭگەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدەن الشاقتاۋىمىز سەبەپتٸ وسىنداي مەسەلەلەر تۋىنداپ جاتىر. ال كەيبٸر ادامدار باتىسقا باس ۇرىپ, ساناسى جات مەدەنيەتپەن ۋلانىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. قازاق مەنتاليتەتٸنە, حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا مٷلدە جات دٷنيەلەردٸ جاستارىمىز ەش تالعامسىز سٸڭٸرٸپ, ۇلتتىق سيپاتىنان الىستاپ كەتكەنٸ كٶڭٸل قىنجىلتادى. دەستٷرلٸ يسلامعا, قازاقى بولمىسىمىزعا قايتاتىن بولساق, ينشااللا, بۇل جاعدايلار تٷزەلەر دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, تۋىستىق بايلانىستىڭ اجىراپ, ۇلتتىق بولمىستىڭ جوعالۋىن دٸننەن دەپ تٷسٸنبەۋٸمٸز كەرەك.
– بٷگٸنگٸ قوعامدا جيٸ بايقالاتىن قۇبىلىس, بٸز قانداي مەسەلە بولسا دا ونىڭ سەبەبٸمەن ەمەس, سالدارىمەن كٷرەسەتٸن سيياقتىمىز. يسلامدى جەلەۋ ەتكەن اعىمعا قارسى كٷرەستەگٸ سەبەپ پەن سالدار تۋرالى ايتساڭىز…
– بٸز ايتىپ وتىرعان مەسەلە جات اعىمنىڭ, ەسٸرەسە, سونىڭ ٸشٸندەگٸ سەلەفيلٸك باعىتتىڭ تاعىلىمىنا قاتىستى بولىپ وتىر. باسقا دا اعىمدار بار, بٸراق ولاردىڭ بٸرازىنا زاڭمەن تىيىم سالىندى. تىيىم سالىنۋعا تيٸستٸ اعىمدار تٸزٸمٸنە ەلٸ ەنبەگەنٸ وسى – سەلەفيلٸك باعىت. اشىپ ايتۋ كەرەك, سەلەفيلٸك تاعىلىمىندا دٸني پروبلەمالاردىڭ, راديكالدانۋدىڭ نەگٸزٸ جاتىر. نەگٸزگٸ اقيداسىنان, سەنٸم جٷيەسٸنەن باستاپ قارايتىن بولساق, وسى قۇبىلىستاردى كٶرەمٸز. راديكالدانۋ قايدان شىعادى? ول قۇران-حاديستٸ دۇرىس تٷسٸنبەۋدەن شىعادى. كەيبٸر ايات-حاديستەردٸ باسقا ايات-حاديستەردەن بٶلەك, كەسٸپ الىپ, ەلگٸ «بۋكۆاليزم» اۋرۋىمەن, تٸكەلەي تٷسٸنۋدەن, ياعني قاتە تٷسٸنۋدەن شىعىپ جاتقان نەرسە. بۇنىڭ بەرٸ سول اقيدا تاقىرىبىنان باستاۋ الادى. «اللانى تانۋ مەسەلەسٸندە بارلىعىن تٸكەلەي قابىلداۋىمىز كەرەك» دەپ, قول, اياق, جٷز دەگەن سٶزدەردٸ تٸكەلەي تٷسٸنٸپ, اللا تاعالاعا اعزا مٷشە بەكٸتەدٸ. قۇران اياتى مەن حاديستەردٸ استارلى ماعىناسىندا, ونى باسقا دا دەلەلدەرمەن سالىستىرىپ تەپسٸرلەۋدٸ بۇرمالاۋ دەپ وقىتقاندىقتان, ولاردىڭ ورتاسىندا كەز كەلگەن نەرسەنٸ تٸكەلەي قابىلداۋ جٷيەسٸ قالىپتاسادى.
مەسەلەن, «ناماز وقىماعان ادام – كەپٸر» دەگەن مەسەلە كٶپتەگەن جايتتارعا سەبەپ بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە مادحاليدتەر دەگەن سەلەفيتتٸك ۇستانىم يەلەرٸ بار. ولار ٶزدەرٸن «مادحاليتپٸز» دەپ, ەلبەتتە, اتامايدى. ەۋ باستاعى كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ رابي ەل-مادحالي بولعاندىقتان, وسى باعىتتاعى توپ وسىلاي اتالدى. بۇل جەردە «مادحاليت» دەگەن جامانداۋ ماعىناسىندا ەمەس, مەسەلەن, يمام اعزام ەبۋ حانيفا, يمام شافيعي مەزھابى تٷسٸندٸرۋٸ بويىنشا دٸن ۇستانۋشىلار حانافي نەمەسە شافيعي دەپ اتالعانى سەكٸلدٸ دٷنيە. سول ٷشٸن بۇل اتاۋدى مازاقتاۋ نەمەسە جامانداۋ ماعىناسىندا ەمەس, انىقتاۋ ٷشٸن ايتىلعان دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. ەندٸ بٸزدە كەي ادامدار بۇل توپتى «بايسالدى, ولار باسشىعا باعىنادى» دەپ, ەرتٷرلٸ سەبەپ-سىلتاۋلاردى العا تارتادى. سول مادحاليدتٸك توپتىڭ ۋاعىزشىلارىنىڭ بٸرٸ, قازٸرگٸ كٷندە مەدينا قالاسىندا جٷرگەن ٶزبەك جٸگٸت ٶز ۋاعىزىندا مىناداي مەسەلەنٸ ايتتى. «بٸر جٸگٸتتەر شەيح ابدۋل مۋحسين اببادقا باردى. ول – مەديناداعى وسى اعىمداعىلاردىڭ ۇستازدارىنىڭ بٸرٸ. جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ مادحاليدتٸك, ەكٸنشٸسٸ تاكفيرلٸك كٶزقاراستا بولعان. بٸرٸنشٸسٸ شەيحقا كەلٸپ ايتادى: «مىنا باۋىرىم ناماز وقىماعان ادام كەپٸر دەپ ايتىپ جٷر. وسىعان نە دەيسٸز?» دەپ ەدٸ, سوندا شەيح ابباد: «يە, كەپٸر, بٸراق سەن ونىمەن اينالىسپاي-اق قوي» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ». مٸنە, وسى اعىمنىڭ ابىروي تۇتقان شەيحى ابدۋل مۋحسين ابباد وسىلاي دەدٸ.
جالپى, كەپٸر دەگەن سٶز يسلام دٸنٸن مويىندامايتىن ادامعا ايتىلادى. بٸراق, كەپٸر دەگەن «ونى ٶلتٸر, قانىن تٶك» دەگەن سٶز ەمەس. كەرٸسٸنشە, يسلام باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸمەن دە جاقسى مەمٸلەدە بولۋعا بۇيىرادى. شارتتارى ساقتالىپ جاتسا, تٸپتەن, ٷيلەنۋگە دە رۇقسات بەرەدٸ. ياعني, كٸتاپ يەلەرٸنٸڭ (ٶزگە دٸن) قىزىن الۋعا شاريعاتتا رۇقسات بار.
ەندٸ بۇل جەردەگٸ مەسەلە, ناماز وقىمايتىن ادام ولار ٷشٸن كٸتاپ يەلەرٸنەن بە, ەلدە باسقا ما? جوق, كٸتاپ يەسٸ ەمەس. شاريعات بويىنشا كٸتاپ يەلەرٸ باۋىزداعان مالدىڭ ەتٸن جەۋگە بولادى. كەپٸر دەپ ايىپتاپ وتىرعان ادامدارى كٸتاپ يەسٸ بولماعاندىقتان, ونىڭ باۋىزداعان مالىنىڭ ەتٸن جەۋگە بولمايدى. ناماز وقىماي جٷرگەن ادام كٸتاپ يەلەرٸنەن ەمەس. وندا ونىڭ قىزىنا ٷيلەنۋگە بولمايدى. ناماز وقىماي جٷرگەن ادامعا قىز بەرۋگە بولمايدى. مٸنە, وسىنداي كٶپتەگەن مەسەلەلەر تۋىندايدى. ياعني, «ناماز وقىمايتىن ادام كەپٸر, بٸراق ونىمەن اينالىسپاي-اق قوي» دەگەن سٶز بوس سٶز بولىپ تابىلادى. سەن كەپٸر دەدٸڭ بە, ودان شىعاتىن نەتيجەلەر, سالدارى بار. كەپٸر دەپ العاننان كەيٸن, سەنٸڭ ول ادامعا دەگەن مەمٸلەڭ بۇرىنعىداي, مۇسىلمانعا جاساعانداي بولمايدى. سول سەبەپتٸ بايسالدى دەگەن توپتارىنىڭ ٶزٸ وسىنداي قوعامدى, جاستاردى راديكالداندىراتىن كٶزقاراستى ۇستانىپ جاتىر. ولاردىڭ ۇستازدارىن الىپ قارايىق. بارلىعى بٸراۋىزدان مويىندايتىن شەيحتارى مۇحاممەد يبن ابدۋل ۋاھابتىڭ «كەشفۋ ەش-شۋبۋھەت», «ناۋاقيدۋ ەل-يسلام», «تاۋحيد» كٸتاپتارىن وقىعان ادامنىڭ راديكالداناتىنى انىق. بۇل مەسەلەدە جەكە كٶزقاراسىم, بٸزگە تەلٸم بەرگەن ۇستازدارىمىزدىڭ دا پٸكٸرٸ دەسەم بولادى, مۇحاممەد يبن ابدۋل ۋاھابتىڭ كٸتابىن تٸكەلەي وقىعان ادام تەكفيرگە اينالادى. ونىڭ جەنە شەيح فاۋزاننىڭ كٸتاپتارىن وقىعان ادام سۋرۋريت, مادحاليت بولىپ شىعادى. بارلىعى «ٷش نەگٸزدٸ», «تٶرت ەرەجەنٸ», «كەشفۋ ەش-شۋبۋھەت», «ناۋاقيدۋ ەل-يسلامدى» وقىتادى. سوڭعى كٸتاپتا ادامدى كەپٸر ەتەتٸن, مۇسىلماندىعىن جوياتىن امالدار تۋرالى جازىلعان. سول كٸتاپتا م.ابدۋلۋاھاب «ادامدى كەپٸر ەتەتٸن امالداردىڭ بٸرٸ – دٸننەن باس تارتۋ»دەيدٸ. دٸننەن باس تارتۋ قالاي بولادى? دٸننەن باس تارتۋ – ونى ٷيرەنبەۋ, امال قىلماۋ. ال ەندٸ ادامدى كەپٸر ەتەتٸن وسى شارتتى نەمەسە ەرەجەنٸ الىپ بٸزدٸڭ قوعامعا سالىپ كٶرەيٸك. بٸلمەستٸكپەن ناماز وقىماي, دٸنگە امال ەتپەي, دٸندٸ ٷيرەنبەي جٷرگەن قانشاما ادامدار بار اينالامىزدا. بۇل كٸتاپتاعى شارتقا سٷيەنسەك, وندا وسى ادامداردىڭ بارلىعىن كەپٸرگە شىعارۋ كەرەك. ولاردىڭ كەپٸر ەكەندٸگٸن ەلگٸ بٸز بايسالدى دەپ جٷرگەن شەيح فاۋزاننىڭ ٶزٸ دە «ناۋاقيدۋ ەل-يسلام» كٸتابىنا جازعان تٷسٸنٸكتەمەسٸندە ايتىپ كەتكەن. ەندٸ, ناماز وقىمايتىن بٸر ادامدى سەلەفيت اعىمىنداعى جٸگٸت كەپٸر دەپ ايتسا, سەن «ول كەپٸر ەمەس عوي, بٸلمەستٸكپەن, قاتەلٸكپەن امال ەتپەي جٷرگەن مۇسىلماندار, قۇلشىلىق ەتپەگەنٸ ٷشٸن كٷنە جازىلادى, بٸراق كەپٸر بولمايدى عوي» دەسەڭ, ولار ساعان ەكٸنشٸ ەرەجەنٸ العا تارتادى. ول ەرەجەدە «كٸم كەپٸردٸ كەپٸر دەمەسە نەمەسە كەپٸر ەكەندٸگٸنە كٷمەن كەلتٸرسە, وندا ول ادامنىڭ ٶزٸ – كەپٸر» دەپ, سەنٸ كەپٸرگە شىعارادى. سەبەبٸ, سەن ەلگٸ ادامنىڭ كەپٸر ەكەنٸن مويىنداپ تۇرعان جوقسىڭ. ال نەگٸزٸ مۇنداي ەرەجە قانداي جەردە, قانداي قوعامدا قولدانىلۋ كەرەك?! مىسالى, ناماز وقىمايتىن بٸر ادام«قۇران اللانىڭ سٶزٸ ەمەس, ول ادامنىڭ سٶزٸ, مۇحاممەد ويىنان جازعان» دەسە, مٸنە, وسىلاي قۇراندى جوققا شىعارعان ادام مۇسىلمان بولمايدى. ەكٸنشٸ بٸر ادام كەلٸپ, «جوق, بۇل ادام مۇسىلمان» دەيتٸن بولسا, وندا بۇل ادامعا قاتىستى جوعارىداعى ٷكٸمدٸ ايتۋعا بولادى. ال بٸراق, ٶزٸن مۇسىلمان سانايتىن, «اللانى – بٸر, پايعامبار, قۇراندى – حاق» دەپ مويىندايتىن, اپتاسىنا, ايىنا بولسا دا مەشٸتكە بارىپ, قۇران وقىتىپ, ساداقاسىن بەرٸپ جٷرگەن ادامدى قالايشا كەپٸر دەيمٸز? جامان تٷس كٶرسە, ول شٸركەۋگە ەمەس, مەشٸتكە كەلەدٸ. ٷيٸندە قۇدايى اس جاساپ, داستارحان جايسا, مەشٸتتەن يمامدى شاقىردى. قۇران وقىلسا, وتىرا قالىپ, قولىن جايىپ, دۇعا ەتەدٸ. ياعني, ٶزٸن مۇسىلمانمىن دەپ ەسەپتەيدٸ. ەندٸ وسىنداي ادامداردىڭ كەپٸر ەمەستٸگٸنە دەلەل ايتا باستاساڭ, ولار ساعان «سەن كەپٸردٸڭ كەپٸر ەكەندٸگٸنە كٷمەن كەلتٸردٸڭ» دەپ, ٶزٸڭدٸ كەپٸر ەتەدٸ. بايقاساڭىز, بار مەسەلە بۇلاردىڭ نەگٸزگٸ تاعىلىمىنان تۋىندايدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلگٸ كٸتاپتاردى ناسيحاتتاپ جٷرگەن ادامدارعا قاتىستى ەشقانداي شارا قولدانىلىپ جاتقان جوق. سول كٸتاپتاردى تاراتىپ, وسى بويىنشا ساباق بەرٸپ جاتقاندارى دا بار. ولاردى بايسالدى دەپ قاراستىرا سالامىز. سول كٸتاپتاردى وقىپ, ەڭ سوڭىندا راديكالدانۋدىڭ تٷبٸنە جەتكەن كەزدە عانا شارا قولدانادى. ياعني, نەگٸزگٸ سەبەبٸ – تاعىلىمدارىندا بولسا, وسى تاعىلىمدى ٸسكە اسىرىلعاندا عانا دابىل قاعىپ, كٷرەسكە شىعامىز. بىلايشا ايتقاندا, سالدارىمەن كٷرەسٸپ, سەبەبٸنە ٷڭٸلمەي كەلەمٸز. كەرٸسٸنشە, مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸنە تولىقتاي, تەرەڭدەي ٷڭٸلٸپ, سەبەبٸمەن كٷرەس جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. بۇل سەلەفيلٸك باعىتتاعى ادامداردىڭ بەرٸن قاماپ تاستاۋ كەرەك دەگەن سٶز ەمەس. مەسەلە وسى كٶزقاراستى ناسيحاتتايتىن قانداي دا بٸر كٸتاپتاردىڭ بارلىعىنا, پٸكٸرلەرگە, ونى ناسيحاتتاۋشىلارعا تىيىم سالىپ, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋىمىزدا. تەرٸس كٶزقاراستاعى كٸتاپتار مەن پٸكٸرلەردٸ تاراتۋشى, ناسيحاتتاۋشى ادام زاڭمەن جازالانۋى كەرەك. ٶز باسىم بۇل قيىن مەسەلە دەپ ويلامايمىن. كەيبٸرەۋلەر ۋشىقتىرىپ, ودان بەتەر راديكالدانىپ كەتۋٸ مٷمكٸن دەگەن سيياقتى سٶزدەردٸ ايتادى. جۋىردا «Azan.كز» سايتىندا «ۋمەرەننىي راديكاليزم» دەگەن ماقالا شىقتى. سول جەردە وسى مەسەلە جان-جاقتى تارقاتىلىپ, ولار بايسالدى بولسا, ەندەشە نەگە وسى اعىمنىڭ تاعىلىمىن العاندار راديكالدانۋدا دەگەن مەسەلەلەر كٶتەرٸلدٸ.
سەلەفيتتەردٸ «بايسالدى» نەمەسە «راديكالدى» دەپ بٶلۋگە بولمايدى. اقتٶبە وقيعاسى مٷنى ناقتى دەلەلدەپ بەردٸ.
– سىرتقى ەسەر ەتۋشٸ, ىقپال جاساۋشى كٷشتەرگە تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن بٸزگە ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ يممۋنيتەتٸمٸز مىقتى بولۋى قاجەت, تٶل رۋحانيياتىمىزدى كٶتەرۋٸمٸز كەرەك دەپ جاتامىز. وسى يماني يممۋنيتەتتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ, دٸنٸمٸزدٸ دۇرىس جەتكٸزۋدٸڭ جولدارى قانداي?
– بۇل دا نەگٸزٸ ەلٸمٸزدە جات اعىمنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋدىڭ, الدىن الۋدىڭ جولى عوي. ەلبەتتە, بۇنى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى, الدىن الۋ شارالارى دەپ تە اتايمىز. حالىقتى اقپاراتتاندىرىپ, دٸن تۋرالى دۇرىس مەلٸمەت جەتكٸزٸپ, ولاردىڭ يماني يممۋنيتەتٸن كٷشەيتۋ. بۇل دا, جوعارىدا ايتىپ ٶتكەندەي, سەبەپتەرٸمەن كٷرەسۋ ەرەكەتتەرٸ سانالادى. دەگەنمەن, بٸز قانشا تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ جاتساق تا, مىنا جاقتا جات اعىم دا قاراپ قالماي, ٶز ەرەكەتتەرٸن ٸسكە اسىرادى. جالپى, ادامنىڭ تابيعاتى ەركەلكٸ عوي, قوعامدا بٸرەۋ بٸر نەرسەنٸ ناسيحاتتاپ شىقسا, ونى قولداپ-قولپاشتاپ كەتەتٸن توپ, ەيتەۋٸر, تابىلادى. سوندىقتان, ەرتٷرلٸ وي-پٸكٸر مەن سانا سەزٸمدەردٸڭ سان الۋان بولۋى سەبەپتٸ تەك قانا تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىمەن ەشتەڭە شەشٸلمەيدٸ. ەندەشە, حالقىمىزدىڭ دٸني يممۋنيتەتٸن قالاي كٷشەيتەمٸز? جولدارى, ەدٸس-تەسٸلدەرٸ قانداي?
ەڭ الدىمەن, ماڭىزدى مٸندەت – حالىقتىڭ ۇلتتىق سەزٸمٸن وياتۋ. ياعني, «مەن – قازاقپىن» دەگەن سٶز. قازاقپىن دەگەن – مەن مۇسىلمانمىن دەگەن سٶز. سەبەبٸ, قازاق پەن مۇسىلمان سٶزٸن ەشقاشان بٶلٸپ-جارىپ قاراۋعا كەلمەيدٸ. وعان جول بەرەتٸن بولساق, بٸز ٶتكەن تاريحىمىزعا قارسى شىققانىمىز, مەدەنيەتٸمٸزدٸ مانسۇقتاپ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ تەرٸستەگەنٸمٸز بولىپ تابىلادى. بٸر مىسال: قازٸر تٷركييادا بٸر تەلەسەريال جٷرٸپ جاتىر. «ەرتۇعرىل» (ەرتۋعرۋل) دەپ اتالاتىن تۋىندىدا وسمان يمپەريياسى كەزٸندەگٸ بٷتٸن بٸر ۇلتتىڭ تاريحى ناسيحاتتالادى. وسى كينونى كٶرٸپ وتىرىپ, تٷيگەن ويىم, بۇل تۋىندى ارنايى تاپسىرىسپەن, تٷرٸك حالقىنىڭ ۇلت رەتٸندە پاتريوتتىعىن وياتۋ ٷشٸن «مٸنە, سەنٸڭ اتا-باباڭ وسىنداي بولعان, مۇسىلمان بولعان, سالت-دەستٷرٸن ساقتاعان. سوندىقتان قانشاما عاسىرلار بويى ەلەمنٸڭ جارتىسىنا جۋىق جەردٸ باسقاردى, بيلەدٸ. بٸز وسىنداي بولساق جەتٸستٸكتەرگە جەتەمٸز» دەگەن تٷسٸنٸكتٸ حالىققا جەتكٸزۋ ٷشٸن تٷسٸرٸلگەن. بٸزگە دە وسى سىندى جولدارمەن حالىقتىڭ پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸن وياتۋ ٶتە ماڭىزدى دەپ بٸلەمٸن. ٶكٸنٸشكە قاراي, قوعامدا كەز كەلگەن نەرسەدەن يسلامدى بٶلە قاراۋ باسىم سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. يسلامدى, مۇسىلمانشىلىقتى قازاق مەدەنيەتٸنەن اجىراتىپ قاراعىسى كەلەدٸ. بٸز مۇسىلماندىقتى, دەستٷرلٸ يسلامدى حالىقتىڭ ساناسىنا دۇرىستاپ سٸڭٸرمەي دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ, يماني يممۋنيتەتٸمٸزدٸ كٷشەيتەمٸز دەپ ويلامايمىن. ايتپاعىم, دەستٷرلٸ يسلامدى ۇلت تاريحىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ ناسيحاتتاۋ قاجەت. سان عاسىرلار دٸنٸنە بەكەم, سالت-دەستٷرٸنە مىعىم بولعان حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنٸمٸزدٸ, كەشە عانا مۇسىلمان بولماعانىمىزدى, كەشە عانا ەلٸمٸزگە تازا تاۋحيد كەلمەگەنٸن, اتا-بابامىز بٸرنەشە عاسىرلاردان بەرٸ تاۋحيد جولىن ۇستانعانىن حالىققا جەتكٸزەتٸن بولساق, وسى ۇلتتىق سەزٸم مەن سەنٸم نىعاياتىن بولسا, جات اعىمعا جاستارىمىزدى جٸبەرٸپ قويىپ وتىرماسىمىز انىق. بۇنىڭ نەگٸزٸ سول بالاباقشادان باستاۋ الادى, اتا-اناعا كەلەر بولساق, وتباسىن قۇرماستان بۇرىن قولعا الۋ كەرەك. ال مەملەكەت وسى جٷيەنٸ بالاباقشا, مەكتەپتەن باستاپ بالالاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە, دەستٷرلٸ جولىمىزدى كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ الدىن الۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ كٶپ قوي. بٸراق, امەريكانى قايتا اشۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ەڭ نەگٸزگٸسٸ ۇلتتىق, پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸمٸزدٸ كٷشەيتەتٸن جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي شارالاردى قولعا الار بولساق, مەسەلە شەشٸلەدٸ دەگەن ٷمٸت باسىم.
– دٸندٸ بەتپەردە ەتكەن توپتارمەن كٷرەس جٷرگٸزۋ ٶتە ٶزەكتٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بولاتىنى سەكٸلدٸ, ٶز مەدەنيەتٸمٸزدەن الىس جاستاردى قالاي تەربيەلەمەك كەرەك? بۇل جاعى كٶلەڭكەدە قالىپ قويىپ جاتقان سەكٸلدٸ. كەشكٸلٸك كلۋب جاعالاعان جاستارعا, كٶرەر كٶزگە ۇيات كيٸم كيگەن, قاداعالاۋسىز جٷرگەن ۇل-قىزدارىمىزعا كٸم جاۋاپتى? بٸز بٷگٸن تاستاندى بالا, قورلانعان قىز تاعدىرى تۋرالى, ونى شەشۋ جولدارىنا الاڭداپ دابىل قاعامىز, ال وسىعان الىپ كەلگەن سەبەپتەر, ەۋ باستاعى تەربيە, باعىت-باعدار, رۇقسات پەن تىيىم جايىندا ايتۋعا نەگە قۇلىقسىزبىز?
– يە, جىل سايىن «وسىنشا بالا تاستاندى بولدى, مىنانشا قىز وڭ بوساعادا وتىرىپ, جٷكتٸ بولدى» دەپ دابىل قاعىپ جاتاتىنىمىز راس. سەبەپسٸز نەرسە جوق قوي. مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ, سول دٸننەن الىس بولعان اتا-اناسى, اراق-شاراپپەن ٶتكەن تويلار… وسى حارام سۋدى ٸشٸپ, جۇبايلىق قاتىناسقا تٷسۋ, بويىندا وسى اراق بولىپ, سونىمەن جٷكتٸ بولۋ… تەكسٸزدٸك, قاتىگەزدٸك وسى سەتتەن باستاپ بالانىڭ بويىنا ەگٸلەدٸ. بالا دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸن نە نەرسەنٸ كٶرٸپ ٶسەدٸ? تەلەديدارداعى قىزىلدى-جاسىلدى جارتىلاي جالاڭاش, ٶنەگەسٸ جوق بەينەكليپتەردٸ, حيت ارنالاردى كٶردٸ, سولاردى ٷلگٸ تۇتادى. مەكتەپكە بارعاندا, بالالاردىڭ سەل ەسەيٸپ, ۇلدىڭ, قىزدىڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸ, بوي جەتكەنٸ سەزٸلە باستاعاندا بٸر-بٸرٸنە كٶز تاستاۋى, سٶز سالۋ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتساق, «قىز-جٸگٸت» بولىپ جٷرۋ ەرەكەتتەرٸ ورىن الاتىنى ٶتٸرٸك ەمەس. وسىنىڭ بارلىعى كەلەشەكتەن كٶرٸنٸس تاباتىن كەلەڭسٸز تٸرلٸكتەردٸڭ باستى سەبەپتەرٸ عوي. تاستاندى بالاعا كٸنەلٸ كٸم? «اتا-انانىڭ كٶزٸنەن تاسا, كەشقۇرىم بولاتىن كەشتەردە ۇل-قىزداردىڭ جەكە وڭاشا قالۋى, ونىڭ سالدارى, نەتيجەسٸ قانداي بولاتىنىن ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر. قىزداردىڭ قىسقا ەتەك كييۋٸ, ەشقانداي شارت-تالاپتار قويىلماستان, جٸگٸت پەن قىزداردىڭ ەش قاداعالاۋسىز ارالاسىپ كەتۋٸنٸڭ سوڭى قايدا اپاراتىنىنا بٷگٸنگٸ قوعام كۋە. وسىنداي ەرەكەتتەردٸڭ سوڭى زيناعا ەكەلٸپ سوقتىرادى. تەلەديدارداعى باعدارلامالاردى قاراساڭىز, وسى مەسەلە ۋشىعىپ, قانشاما قاراكٶز قىزدارىمىزدىڭ, قارىنداستارىمىزدىڭ تاعدىرى ويىنشىققا اينالعانىن بايقايسىز. سول سەبەپتەن, حالقىمىزدا ايتىلعانداي, «تەربيە – تال بەسٸكتەن» باستالىپ, دەنٸ اق نەكە قيىلعان كەزدە, انانىڭ قۇرساعىنا ادال ەگٸلٸپ, مۇسىلمانشىلىق تەربيە بەرٸلسە, بٸز بولاشاققا ساۋ دا ساليقالى ۇرپاق قالدىرامىز. باستى جولى وسى عانا.
بٸز «قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيىم» دەگەن حالىق ٶسيەتٸن تەك تٸلمەن ايتىپ قويا سالامىز. اتا-انا تاراپىنان قاتاڭ تەربيە, دۇرىس ٶنەگە ٸس جٷزٸندە جٷرگٸزٸلسە وسىنداي جايتتار ورىن الماس ەدٸ عوي. قازاق حالقىنىڭ ٶمٸرلٸك ٶلشەم, ۇستانىمدارى يسلام دٸنٸمەن بٸتە قايناسادى دەۋٸمٸزدٸڭ استارىندا وسى مۇسىلمانشىلىق تەربيە جاتىر. نەنٸڭ ادال, نەنٸڭ ارام, نە نەرسە دۇرىس, نە نەرسە بۇرىس ەكەنٸن ەكە بالاسىنا, شەشە قىزىنا ٷيرەتٸپ, باعىت-باعدار بەرٸپ ٶسٸرسە, ول ۇرپاق قاتەلٸككە ۇرىنبايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸندە مۇنداي تاعىلىم-ٶسيەت ٶتكەن تاريحىمىزبەن بٸرگە قالىپ بارا جاتقانداي. بۇرىن كەلٸن تٷسٸرگەندە اق ماتا جايۋ دەستٷرٸ بولعانىن بٸلەسٸزدەر. قىزدىڭ ادالدىعىن جەڭگەلەرٸ وسى جولمەن انىقتايتىن ەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا, ەلدٸڭ ٸشٸندە جٷرگەندٸكتەن, بٸراز جايتتان حاباردارمىز. كٶپتەگەن جاستارىمىزدىڭ, ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ٷيلەنگەنگە دەيٸن زينا جاساپ قوياتىنى ٶتە الاڭداتارلىق جاعداي. زينانىڭ تارالۋى – اسىل دٸنٸمٸزدە ەڭ بٸرٸنشٸدەن ٷلكەن كٷنە, ەكٸنشٸدەن قازاق حالقىنىڭ تانىمىنا, سالت-دەستٷرٸنە جات قىلىق. بۇل نەرسەدەن ساقتاندىرۋ, اۋلاق بولۋ تۋرالى يمام-مولدالار تاراپىنان ايتىلىپ-اق جاتىر. «زينانىڭ زاردابى» جايىندا ارنايى ۋاعىزدار دا جٷرگٸزٸلەدٸ. جالپى, ەر مەن ەيەلدٸڭ اراسىنداعى قاتىناس قانداي بولۋى كەرەك, ٷيلەنۋگە دەيٸن, نەكەدەن كەيٸن قانداي بولۋى كەرەك, ت.ب. بارلىق مەسەلە جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸلٸپ جاتىر. بٸراق ونى كٸم تىڭدايدى? ونى مەشٸتكە كەلەتٸن, يمامنىڭ ۋاعىزىنا قۇلاق تٷرەتٸن, اتا دٸنٸمٸز يسلامعا مويىنسۇنعان, مۇسىلمانشىلىقتى ۇستاناتىن ۇل-قىزدارىمىز تىڭدايدى. ال مەشٸتكە كەلمەگەن, كٸرمەيتٸن ادامدار بۇل ناسيحاتتان تىس قالىپ جاتىر. وسى ورايدا ايتا كەتەر مەسەلە, ورتا مەكتەپتەردە «زايىرلىلىق جەنە دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ ەنگٸزٸلۋدە.
بۇل پەننٸڭ ەنگٸزٸلۋ ماقساتى نە? ماقسات – جات اعىمدارعا قارسى كٷرەس, جاستاردى ساقتاندىرۋ. جات اعىم مەسەلەسٸ نەگٸزٸنەن يسلامعا قاتىستى كٶتەرٸلگەندٸكتەن, بۇل پەندە شىنايى يسلام جايىندا كٶبٸرەك ايتىلىپ, باسىمدىق بەرٸلسە نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. جاستار تەربيەسٸ, قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرپى, جالپى يماندىلىق تاقىرىبى كەڭٸرەك ناسيحاتتالسا. رەسەي مەكتەپتەرٸنە قاراساڭىز, «وسنوۆى پراۆوسلاۆييا» دەگەن سەكٸلدٸ پەندەر وقىتىلادى. سول سيياقتى وسى «زايىرلىلىق جەنە دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸندە يماندىلىق تاقىرىپتارىن ۇشتاستىرسا دەگەن ٶتٸنٸش-تٸلەك بار. جاستار تەربيەسٸ – ٶتە ٶزەكتٸ, الاڭدايتىن تاقىرىپ. دٸننٸڭ ٸشٸندە جاستار تٷرلٸ اعىمعا كەتٸپ جاتسا, سىرتىندا مىناداي جايتتار تاعى ورىن الادى. قوعام بولىپ, قولعا الىپ, كٷرەس جٷرگٸزۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى جاڭا بار ۇستانىم, باعىت-باعدار قابىلداپ, ساياسات جٷرگٸزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان جايىق ناعىماش,
