Óskeleń urpaqtyń boiyna asqaq rýh darytatyn qundylyqtar qai kezeńde de eldiń eńsesin tómendetpegen. Álemdik qaýymdastyqqa tanylyp jatqan qazaq degen darqan halyqtyń ótkenine kóz júgirtsek, talaily tarihynda nebir náýbetterdi bastan ótkergeni belgili. Eldiń basyna kún týyp, erdiń azamattyǵy synǵa túskende, qorǵan bolǵan erlerin halqy eshqashan jadynan shyǵarmaǵan.
Sonyń biri ári biregeii Mahambet Ótemisuly – aldaǵyny boljaityn abyz, qol bastaityn batyr, ataly sóz aitatyn sheshen, qolma-qol jyr shyǵaratyn aqyn bolǵan. Halyq ańsaǵan erkindikti tý etkendikten, azattyq jolynda qarýymen elin qorǵap, jyrlarymen jaýyn yqtyrǵan Mahambet – ómirimen de, óleńimen de kónermeitin eskertkish qaldyrǵan tulǵa.
Órnegimen ǵana emes, ór rýhymen erekshe Mahambet jyrlary – qazaqtyń óleń qoimasynyń tórinen oryn alǵan qazyna. Halyqtyń rýhyn janyp, qalyń qazaqtyń júregine kúsh, kóńiline dem bergen qaharman aqynnyń otty óleńderi áli talai urpaqty rýhtandyratyny sózsiz. Ol – halqymyzdyń rýhani qazynasyn ómirimen de, ónerimen de tolyqtyrǵan biregei tulǵa.
Táýelsizdik jyldaryndaǵy eren eńbek, qaisar rýh, órshil ultjandylyq Mahambet sekildi qazaqtyń qas batyrlarynyń izin basyp, eli úshin eren eńbektiń úlgisin kórsetip kele jatqan qazirgi azamattarǵa da daryǵandai. Ǵasyrlar leginde qara basynyń emes, halyqtyń qamy úshin janyn aiamaǵan tulǵalar tarih kóshimen birge óship ketpei, urpaqqa úlgi bolyp, keiingige jol siltep, halyqpen birge ómir súre beredi. Sondai biregei tulǵalar, 100 jyl buryn qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken Alash arystary «memlekettigi joq halyq – jetim halyq» degen ataly sóz qaldyrǵan eken.
Elimizdiń san ǵasyrlar boiǵy úmiti, izgi armany – Táýelsizdigimizge 25 jyl tolyp, arman shyndyqqa ainaldy. Qazaqstan shirek ǵasyrda búkil álem qadirleitin, saiasi, áleýmettik jáne ekonomikalyq tańdaýyn jasaǵan elge ainaldy, jańa el qalyptasyp, jańa qoǵam quryldy.
«Máńgilik El» tujyrymdamasyndaǵy ulttyq múddeler turǵysynan alǵanda, Qazaqstan Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda memlekettiligin nyǵaitý men damytý jolynda aitýly nátijelerge qol jetkizdi.
Endigi maqsat – ekonomikasy damyǵan, básekege qabiletti, óndiristi eli, bilimdi jáne eńbekqor halqy bar, tegeýrindi memleket qana táýelsiz bola alatynyn urpaq sanasyna quiyp, basty bailyǵymyz táýelsizdikti baiandy etý.
Adami abzal qasietterdi erekshe baǵalaityn halyqtyń uly aqyny Abai: «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady» dese, Mustafa Shoqai «ulttyq rýhsyz ult táýelsizdiginiń bolýy múmkin emes» degen qanatty qaǵidalarymen myqty ustanymy bar minezdi, asqaq rýhty urpaq el kelesheginiń kepili bola alatynyn meńzeidi. Buǵan kári tarih pen sol tarihty jasaǵan tulǵalar kýá.
Elimizdiń basty qundylyǵy Táýelsizdikti eshbir igilikpen salystyrýǵa bolmaidy, al ony tuǵyrly etý – osy eldegi árbir azamattyń paryzy. Bizdiń qaisar babalarymyz ben olardyń myńdaǵan izbasarlary ǵasyrlar boiy elimiz ben jerimizdiń azattyǵy úshin jan aiamai kúresken.
Ulttyń keleshegin aldyńǵy orynǵa qoiyp, tereńnen oi tolǵaityn qazaqtyń birtýma perzenti Baýyrjan Momyshuly: «Óziniń ultyn syilamaǵan – ultyn maqtanysh tuta da almaidy, ol – sóz joq, aramza, teksiz ári qańǵybas», – dep ár adamǵa oi salatyn qanatty sóz qaldyrǵan.
Baýyrjan Momyshuly – máńgilik dańq tuǵyryna qonǵan Alash eliniń jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy qas batyry, birtýar perzenti. Batyrdyń ar-namysy men ór minezin Uly Otan soǵysy kezinde jasaǵan kózsiz erligi men beibit ómirde artyna qaldyrǵan týyndylary pash etedi.
«Men de adammyn jaralǵan súiek, etten,
Mende de jan bar, mende de ar bar jan tebirentken.
Halqymnyń qarapaiym bir ulymyn,
Janymdy arym úshin qurban etken», – degen óleń joldarynan Baýyrjan Momyshulynyń azamattyq bolmysy tanylady.
Osy oraida abaitanýshy jáne baýyrjantanýshy ǵalym Myrzahmet Mekemtasulynyń «Qazaqty taný úshin, aldymen, Abai men Baýyrjan ilimderinen sýsyndaý kerek...» – degen tujyrymyn aitqan oryndy.
Azamattyq paryzyn dala filosofiiasymen úndestirgen, adamdyq mindetin halyqtyq tárbiemen ushtastyrǵan batyr-jazýshy Baýyrjan Momyshuly týyndylarynyń tarihi mańyzy men tárbielik máni eshqashan tómendemeidi. Olardy keiingi urpaqqa jetkizý, nasihattaý – aǵa býynnyń mindeti. Urpaqtyń keleshegi men eldiń bolashaǵy úshin óte qundy Baýyrjan taǵylymdaryn reti kelgende ǵana sydyrtyp aityp shyǵý ult qajettiliginiń ornyn toltyra almaidy, olardy indete oqytyp, kúndelikti ómirden qaltarys qaldyrmaý kerek. Araldaǵy Kýba eli Baýyrjannyń týyndylaryn urpaǵyn tárbieleýge paidalanyp, ómirin ónege etetini – salmaqty tujyrym jasaýǵa turarlyq taǵylym.
DÁSTÚR, RÝH, QUNDYLYQ degen qasterli uǵymdardyń mazmuny men mánin tereń uǵynyp, sanaǵa sińirip, boiǵa darytatyn kórnekilik izdegen adam Baýyrjan týyndylary men esh ýaqytta kónermeitin asyl muralarymyzdy urpaq tárbiesine paidalansa, utylmaityny anyq.
Baýyrjan Momyshulynyń aty atalǵanda, eki beine kóz aldymyzǵa qatar keledi. Biri – batyrdyń, ekinshisi – jazýshynyń beinesi. Qaharman jazýshynyń bolmysyn sóz etkende, eń aldymen, onyń batyrlyq qasieti aiqyn tanylatyny anyq. Batyrlyǵy – Otanyn súigen, eli úshin jany kúigen, ult taǵdyry úshin esh qiyndyqtan taisalmaityn qaharmandyǵy. Batyrlyǵy pen ultjandylyǵy ǵajap úilesip, Baýyrjannyń tuǵyrly tulǵasyn asqaqtata túsetini belgili.
Qazaq degen qaisar halyqtyń Mahambet, Mustafa Shoqai, Baýyrjan sekildi urpaqtary – erlik pen ultjandylyqtyń sabaqtastyǵyn úzbegen biregei tulǵalar. Óz ómirin báigege tigip, erlik pen azamattyqtyń úlgisin tanytqan, antqa adaldyǵy men ar biiktigin kórsetken mundai qas batyrlardyń el esinen ketpeitini taiǵa tańba basqandai aqiqat. Erlik pen eljandylyqty áspetteý, eren erligimen el qurmetine bólengen erlerdi dáripteý – ólige izet, tirige úlgi.
Qoǵamdaǵy oqys oqiǵalar erlik pen órliktiń soǵysta ǵana jasalmaitynyn, adam ómirine qaýip tóngende qatermen betpe-bet kelip, odan arashalaityn erlerdiń aramyzda júrgenin pash etýde.
Sózimiz jadaǵai bolmaý úshin tómendegi oqiǵalardy qaita jańǵyrtyp, eske alǵandy jón kórdim. Taraz qalasynda 2011 jyldyń 11 qarashasynda eldi úreilendirgen jihadshy M.Qariev «Mazda-626» kóliginiń iesi Zakirovty qaraqshylyqpen qorqytyp kóligin tartyp alady da, qarý-jaraq dúkenine shabýyl jasaidy. Kúzetshi V.Fedorchenkony óltirip, N.E.Orazbasovty aýyr jaraqattaǵan soń, jartylai avtomatty jáne «Saiga» qarýyn alyp, boi tasalaidy.
M.Qariev ózin ańdyp júrgen eki politsiia serjanty P.K.Aiamqulov pen N.A.Báiseiitovti óltirip, olardyń tabeldik qarýyn iemdengen soń turǵylyqty jerine baryp, RPG-26 granotometin alyp keledi de, Ulttyq qaýipsizdik komiteti oblystyq departamentiniń ǵimaratyn atyp, adam ólimi bolmaǵanmen, ǵimaratty birshama qiratady.
Al, politsiia patrýliniń eki qyzmetkerin jaraqattap qashqan M.Qarievti jol politsiiasy qyzmetkerleri jaralap, ony qolǵa túsirýge umtylǵan kezde Qariev granatany shyǵaryp iske qospaqshy bolady. Muny kórgen jol politsiiasynyń vzvod komandiri, kapitan Ǵaziz Baitasov qylmyskerdiń qolyndaǵy granatany halyqqa qarai laqtyrýyna jol bermei, qylmyskerdi óz denesimen jaýyp, erlikpen qaza bolsa, politsiia serjanty S.S.Alashov qatty jaraqattanady. Jankeshti erligi urpaqqa úlgi bolǵan Ǵaziz Ábdibekuly Baitasovqa keiin Qazaqstannyń Halyq qaharmany ataǵy beriledi.
Adam erlikti arnaiy daiyndalyp, óziniń qalaýymen jasamaidy, osyndai syn saǵattar týǵanda ózgelerdiń taǵdyry úshin kózsiz erlikke barady. Mundai erlikter erik-jigeri myqty, rýhy asqaq azamattardyń ǵana qolynan keletinin Ǵaziz batyr isimen kórsetip ketti.
Al aǵymdaǵy jyldyń 5 maýsymynda ańshylyq ári sýyq qarýmen qarýlanǵan terroristik top músheleri QR IIM Ulttyq gvardiiasynyń №6655 áskeri bólimshesiniń qarý-jaraq qoimasyn basyp alý úshin shabýyl jasaǵany belgili. Áskeri qyzmetshiler D.Sapar men A.Shaisultandy qansha qinasa da qarý saqtaityn oryndy aitqyza almaǵan lańkester D.Sapardy óltirip, bronejilettiń arqasynda aman qalǵan A.Shaisultandy atyp ketken.
Oqiǵa bolyp jatqan jerge kelip, qarýly qarsylyq kórsetken ishki qaraýyldyń áskeri qyzmetkerleri D.Chernyshev jaralanyp, N.Balajanov sheginip jany qalsa, jaralanyp basqynshylardyń qolyna túsken S.Súndetov qansha qinasa da qarý-jaraq saqtalatyn qoimany aitpaǵan. Onyń ójettigine jyndanǵan lańkester óltirý maqsatymen birneshe jerden pyshaqtaǵan, alaida kórer jaryǵy men dám-tuzy taýsylmaǵan azamat aman qaldy.
«Pantera» dúkeniniń janynda lańkesterdiń bireýin qarýsyzdandyryp, ony politsiiaǵa ótkizgen 54 jastaǵy aqtóbelik qarapaiym azamat Qýanysh Qarasartovtyń da áreketi erlikpen para-par.
Rýhy asqaq, ustanymy ulttyq, jany jaqsylyqty qalaityn azamattar Qazaqstan degen eldiń týyn jyqpai, qazaqty jahandaýǵa jutylýdan saqtaityny haq.
Azamatqa eń qajet qasietter antqa adaldyq pen órlikti joǵaltpai, halyqtyń amandyǵyn saqtap, san túrli qaýipten azamattardy qutqaryp qalǵan beibit kúnniń qaharmandary – babalardyń zańdy jalǵasy. Atadan balaǵa sabaqtasyp kele jatqan erliktiń túp tamyry asqaq rýhtan týyndaitynyn eskerip, óskeleń urpaqty babalar salǵan sara joldan aýytqymaityn eljandy etip tárbieleý – búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri.
S.A.Dýanaeva, f.ǵ.k.,
QR DIAQM Din isteri komiteti
Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń ǵylymi hatshysy
Ult portaly
