Frantsýzdyń bir úlken aqynynyń bir óleńinde mynadai joldar bar edi: «Otanymnyń aspanynda tańerteń, átesh bolyp shaqyram men kún saiyn, jáne maǵan qatty unaidy bul teńeý». Iia, bul teńeý maǵan da unaidy. Ahmet Baitursynovtyń masasy sekildi. Aqynnyń missiiasy da sol emes pe?! Oidy oiatý, júrekti oiatý, ar men namysty oiatý. Alash ardaqtylarynyń negizgi ideiasy da - osy oiatý edi.
Adamnyń uiqysy bir bólek te, ulttyń uiqysy... Abstrakty uǵym. Ulttyń uiqysy dep neni ataimyz? Ol saýatsyzdyq qana emes.
Tutas bir ulttyń buiyǵy qalýy, óz ishine ózi enip ketýi. Oǵan syrtqy jáne ishki faktorlardyń áser ete almaýy. Iaǵni nemquraidylyq pen nemkettilikten týǵan kónbistik pen enjarlyq. Ózi-ózine jutylýy. Óz sózin ózi aita almaýy. Ózgeristen qorqýy. Daýysyn shyǵarmaýy, kóz jasyn kórsetpeýi. Óli dene sekildi ózen, iaǵni ýaqyt aǵysymen aǵyp kete barýy. Máselenki, nege sol kezeńde alashtyqtar halyqty qalyń uiqyda jatyr dep túsindi? Munda Abaidyń «jartasy» eske túsedi. «Kúnde aiqai salǵanmen» selt eter jan joq. «Oian, qazaq!» degenine óz daýsynyń jańǵyryǵyn ǵana estigen olar shynynda da sharasyz kúide edi. Atsetilholin degen himiialyq zat bar. Ol midyń «uiyqtaý» qabiletin joǵarylatady. Bizdiń ulttyń jaǵdaiynda atsetilholin retinde ártúrli tarihi oqiǵalardy qarastyrýǵa bolady. Aldyndaǵy ǵasyrlarǵa sozylǵan syrtqy jáne ishki qaqtyǵystar, imperiianyń shovinistik saiasaty, asharshylyq pen jut, úrei men qorqynysh - bári de bári ult aǵzasyndaǵy atsetilholin deńgeiin kóterip jibergeni taǵy da shyndyq. Endi esin jiia bastaǵan ult stalindik repressiiamen betpe-bet keldi. Ary qarai túsinikti, esten ketse de elesi ólmegen tarih.
Sonymen, jeke adamnyń uiqysy jáne tústaný týrasyndaǵy kózqarastardy Zigmýnd Freidke deiin jáne odan keiin dep qarastyrýǵa bolady. Bul - basqa áńgime. Tústiń tabiǵatyn zertteýshiler adam uiqysynyń tórt kezeńin anyqtaǵan. Birinshi kezeńde adam boiy balbyrap, mida Alfa-tolqyndar sáýlelene bastaidy. Dál osy birinshi kezeńde kisi ne uiqyda emes, ne oiaý emes, mańaiyndaǵy dybystar men qozǵalystar onyń túsi sekildi kórinedi. Biraq túrtip qal¬sańyz, oianyp ketedi. Jáne «joq, men uiyqtaǵan joqpyn» dep aitýy da múmkin. Muny bizdegi «myzǵyp ketý» degen uǵymmen ashýǵa bolady. Al ekinshi kezeńde Beta-tolqyndar sáýlelenip, adam uiqyǵa shym bata túsedi. Muny «kóz shyrymyn alý» dese de bolǵandai. Alaida bul ýaqytta kórgen túster este qalmaidy eken.
Úshinshi kezeńde taǵy da tereńdeidi. Al tórtinshi kezeń - Delta-tolqyndar sáýlelenýi qazaqtaǵy «tastai qatý» degenge uqsaidy. Bul - tuńǵiyq uiqy. Osy tórt kezeń bir túnde 5-6 ret qaitalanady. Bir saǵat kólemindegi ýaqytqa sozylǵan tórt kezeńniń sońǵy fazasynan keiin adam qaita birinshi kezeńge ótedi. Demek, uiqydaǵy adam bir túnde bir kezeńnen bir kezeńge aýysyp, birde shala uiqyly kúige, birde shym tereń uiqyly kúige túsip jatady eken. Tańerteń adamnyń bir kúni tez, sergek oianyp ketýi, bir kúni keshegi oianǵan ýaqytynda qinalyp oiatýy da osyǵan bailanysty. Jeke adam ǵana emes, ulttyń da uiqysyn osy tsikldarmen qarastyrýǵa bolady. Bir jyldary sergek, bir jyldary buiyǵy. Sonyń negizinde, tarih qaitalanady.
Erlan Júnistiń feisbýktaǵy jazbasynan
