"Jas Alash" gazeti Bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadievpen keń kólemdi suhbat júrgizgen eken. Sońǵy kezdegi bilim salasyndaǵy birqatar kúrdeli máseler halyq alańdaýshylyǵyn týdyrǵannan keiin, Ult portaly suhbatty óz oqyrmandary nazaryna usynýdy jón kórdi.
redaktsiiadan
***
Bizdiń elde barlyq jol mektepke aparady. Áiteýir, osy bir kieli shańyraqqa bas suqpaǵan, bilim almaǵan, qońyraýynyń syńǵyryn estimegen adam kemde-kem. Bálkim, joq ta bolar... Sodan bolar, qazir bilim salasyndaǵy reformalarǵa jurttyń bári alańdaýly. Shynynda, biz jas urpaqqa durys bilim berip jatyrmyz ba? Qaptaǵan reformalardan qaiyr bar ma? Jalpy, bilim berý salasynda tańdaǵan jolymyz qaida aparady? Mine, osyndai kúrdeli suraqtardy bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadievke qoiyp, ashyq áńgimege shaqyrdyq. Árine, qashan kórseń hanbazar bop, qym-qiǵash pikirdiń ortasynda qalatyn bilim berý salasynyń máselesin bir suhbatpen tarqatyp tastaý múmkin emes. Onyń ústine ministrdiń aitar sózine qarsy pikir bildiretin mamandar da az emes. Pikir ashyqtyǵy men qoǵamdyq talqyny basty qaǵida dep biletin «Jas Alashtyń» esigi bilim salasyndaǵy daý men jańa bastamalarǵa qatysty ýáj, syn, usynys, qoldaý bildiremin degen jandarǵa árdaiym ashyq.
Al búgingi bizdiń áńgimemiz ata-analardy mazalap júrgen máseleler tóńireginde órbidi. Sonymen, ministr myrza ne deidi?
– Erlan Kenjeǵaliuly, áńgimeni «Álippeden» bastasaq. Qazir ata-analardy mazalap turǵan máseleniń biri osy. Osy kúnge deiin mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshinderdiń barlyǵy sabaqty «Álippeden» bastap, sol arqyly árip tanydy. Iaǵni «Álippe» bárimiz úshin óte ystyq. Endi qanshama jyldan beri osynaý úrdisti buzyp, nege oqý baǵdarlamasynan alynyp tastaldy? Endi «Álippe» qaita oralsa, «Saýat ashý» kitaby ne bolady?
– Bul oqý standarty 2011 jyly qabyldanǵan. Sol qujatta 1-synyptyń páni «Saýat ashý» dep atalǵan. Bul men shyǵarǵan nárse emes. Iaǵni búgin ǵana bolyp jatqan dúnie emes. Jańadan ministr bolyp taǵaiyndalǵan kezde «Saýat ashý» páni memlekettik baǵdarlamada turdy. Osyǵan bailanysty keiinnen oqýlyq shyqty. Jaraidy, bul olqylyqtyń ornyn toltyramyz. Shynynda, «Álippeniń» orny bólek. Qazirgi tańda mektep tabaldyryǵyn endi attaǵan balalardyń bilim kórsetkishi 70-80 paiyzdy quraidy. Qalǵany áli de árip tanymaidy degen sóz. Osy kórsetkishti kóterý maqsatynda nólinshi synyptarǵa «Álippeni» qaitadan engizip jatyrmyz. Sonymen, «Álippeni» nólinshi synyptaǵylar, «Saýat ashýdy» birinshi synyptyń oqýshylary oqidy. Qansha degenmen mekteptegi bilim sapasyn kóterý baǵytyndaǵy jumystar osy synyptardan bastalady emes pe? Sondyqtan bastaýysh synyptarǵa bilim berý máselesi únemi nazarymyzda.
– Oqýlyqtar jalpy saraptamadan qalai ótedi? Buǵan deiingi suhbattaryńyzda «oqý baǵdarlamasyna enetin oqýlyqtardy arnaiy saitqa jariialap, aldyn ala alty ai boiy jurttyń nazaryna usynamyz» dep aitqan edińiz...
– Árine, oqýlyqtar arnaiy mamandardyń talqysyna túspei, arnaiy qurylǵan komissiialarmen aqyldasyp, saraptaýynan ótpei jaryqqa shyqpaidy. Jaqynda ǵana respýblikalyq komissiia 2, 5, 7-synyptarǵa arnalǵan oqýlyqtardy saraptap, óz qorytyndylaryn berdi. Bizdiń saitta jariialanǵan barlyq oqýlyqtar boiynsha ata-analardyń, muǵalim, mektep direktorlarynyń, jalpy, osy másele qyzyqtyrǵan adamdardyń óz oilaryn, pikirlerin aitýlary biz úshin óte mańyzdy. Oqýlyqtyń qai jerleri durys emes, qate, unamaidy – osynyń bári aitylýy tiis. Munyń bári nazarǵa alynady. Bizdiń maqsatymyz – TMD elderiniń ishinde eń jaqsy oqýlyqtar shyǵarý.
– Májilis depýtaty Bekbolat Tileýhannyń osy oqýlyqtar sapasyn synǵa alyp, «jekpe-jekke» shaqyrǵanyn qalai qabyldadyńyz?
– Májilis depýtaty Bekbolat Tileýhanmen ózim jeke kezdestim. Birge otyryp áńgimelestik. Ol oqýlyqtar jónindegi komissiiaǵa kelip, jumys isteýge kelisim berdi. Onysyna kóp rahmet. Bizde jyl saiyn 200 túrli oqýlyq daiyndalady. Onyń kóbisi metodologiialyq oqýlyqtar. Onyń bárin ózim oqyp, súzip shyǵýym múmkin emes. Sondyqtan mamandardy kóbeitýimiz kerek. Biyl sol oqýlyqtardy 180 maman tórt kúnniń ishinde qarap shyqty. Onyń ishinde Bekbolat Tileýhan da bar. Buryn respýblikalyq komissiiada 18 maman bar edi, qazir onyń sany 40-qa jetti. Onyń ishinde de birneshe depýtat bar. Qazir olar saraptap jatyr. Ary qarai bul oqýlyqtardy saittarǵa shyǵaryp, muǵalimder men mektep direktorlarynan, arnaiy mamandardan osy oqýlyqtardy oqyp, pikirlerin aitýdy surap jatyrmyz. Ministrdiń jumysy osy... Bekbolat Tileýhan bizdiń jumysymyzdy túsindi. Biz de onyń pikirlerin túsindik.
– «Himiia, biologiia, fizika, informatika pánderin aǵylshynsha oqytý báribir júzege aspaidy» degen de pikir bar. Oǵan mamandardy qaidan tabamyz? Buǵan ne aitasyz?
– Ras, ata-analardyń kóbisi aldaǵy 1 qyrkúiekte balalar sabaqqa kelgende qazaqsha da, oryssha da sóileýge bolmaidy, tek aǵylshyn tilinde ǵana sairaýy kerek siiaqty kóredi. Ol durys emes. Biyl osy baǵyttaǵy jumystar bastalyp, 12 myń muǵalim aǵylshyn tiliniń uzaq merzimdi kýrstarynda oqityn bolady. Sosyn olar mektepterge barǵanda óz synyptaryn aǵylshyn tilinde oqytýǵa pilottyq joba retinde múmkindik beremiz. Iaǵni biyl jáne kelesi jyly sol synyptarǵa baqylaý jasaimyz. Oqýshylardyń úlgerimi qalai, muǵalimniń jaǵdaiy, ata-analar ne aityp jatyr – osylardy zertteidi. Taǵy bir eskeretin jaǵdai, tek qana ata-analar óz erikterimen ótinish bildirgen synyptar ǵana aǵylshyn tilinde oqidy. Iaǵni ata-analardyń erki sheshedi degen sóz. Bizdi qazir muǵalimder men oqýshylardyń, mektepterdiń jaǵdaiy, oqýlyqtar ne bolyp jatyr, daiyn ba, joq pa degen oi mazalaidy. Biyl osy máseleni zerttep, túsinip, kelesi jyly úlken talqylaý jumystaryn bastamaqpyz. Bul júiege kóshýdiń arnaiy kestesi bolady. Alda bir jylymyz bar. Aldaǵy jyldyń qarasha, jeltoqsanyna deiin múmkindik berip otyrmyz. Muǵalimder daiyn ba, joq pa? Joq álde 2019 jyldan bastaimyz ba? Tipti 2020-2021 jyldarǵa deiin qalýy da múmkin. Aqyldasyp, máseleni túsinip, talqylap, tek sol kezde ǵana bir sheshim qabyldanatyn bolady.
Qazir Qazaq bilim innovatsiialyq litseileri (QTL) 7-synyp oqýlyqtaryn tájiribe retinde qazaq tilinen aǵylshyn tiline aýdaryp jatyr. Bul oqý oryndarynyń bai tájiribesi bar. Bul da bizge kómek bolady. Solardyń metodologiiasyn da paidalanatyn bolamyz. Olar alǵashqy toqsanda 25 paiyz aǵylshyn tiline basymdyq bere otyryp, birte-birte kótermek. Iaǵni bul júiege kóshýge bir jyl beriledi. Bárin bir sátte kóshirip tastamaimyz. Joǵary synyptarda 4 pándi aǵylshyn tilinde oqytýǵa qatysty sheshim tek 2018 jyly qabyldanady.
– Bilim salasynda qanshama reforma júrip jatyr. Biraq osy ózgerister muǵalimderdiń qaǵazbastylyqtan qutylýyna sál de bolsa septigin tigizedi dep oilaisyz ba? Barlyq saiasi naýqanda sandalyp muǵalimder júgirip júredi. Sailaý, sanaq, tirkeý degen siiaqty...
– Qaǵazbastylyqtan qutylý úshin bizdiń ministrlikke eki úlken baza kerek bolyp tur. Birinshisi – Ulttyq bilim berý derekter qory, ekinshisi – elektrondyq jýrnal. Ulttyq derekter qory boiynsha muǵalimder jylyna eki márte – kúzde jáne jazda aqparat toltyrady. Oǵan basqa memlekettik organdar qajet etetin aqparattar enýi tiis. Muǵalimderden aqparatty tek ministrlik qana suramaidy ǵoi. Tótenshe jaǵdai, órt sóndirý qyzmeti, sanepidemstansa, Densaýlyq saqtaý ministrligi, prokýratýra suraidy. Jergilikti ákimdik te kún saiyn ár aqparatty surap milaryn ashytady. Osydan baryp muǵalimder ár mekemege qaǵaz jóneltýmen-aq sharshaidy ári ýaqytyn joǵaltady. Muny toqtatý kerek. Osy aqparattardyń barlyǵyn Ulttyq bilim berý derekter qoryna engizdik. Biraq taǵy bir másele bar, bizdiń baiqaǵanymyz, derekter qoryn kóp mektepter durys toltyrmaidy eken. Ótken jyldyń qazan aiynda, iaǵni birinshi toqsan aiaqtalǵanda toltyrylǵan derekter qory boiynsha 1,5 million qatelik shyqty. Degenmen de ekinshi márte taǵy júrgizip kórdik. Ekinshi toqsan bitkende 500 myńdai qatelik shyqty. Birte-birte azaiyp keledi. Endi oqý jyly aiaqtalǵandaǵy aqparattarda eshqandai qatelikter bolmaýyna kúsh salýdamyz. Ulttyq bilim berý derekter qory basqa memlekettik organdardyń óz aldyna aqparat suraýyn toqtatýy tiis dep oilaimyn. Bul mekemeler ózderine qajetti málimetterdi saittan-aq ala berýleri tiis. Biraq biz aqparattyń naqtylyǵyna jaýap berýimiz kerek.
– Demek, quzyrly mekemeler ózderine qajet málimetterdi Ulttyq derekter qorynan-aq ala beredi degen sóz. Degenmen de bul reformaǵa da úsh toqsan ótipti. Naqty nátije bar ma?
– Árine, bar. Jaqynda prezident ákimshiligi bizdiń ministrlikten osy salanyń 1 aqpanǵa deiingi málimetterin surady. Biz bermedik. Nege? «Mundai jańa aqparat joq. 1 aqpanǵa deiingi málimetter naýryz aiynda daiyn bolady. Bolmasa 1 qazanǵa deiingi aqparat bar» dep jaýap qattyq. Al eger baiaǵydai sol sátte aqparatty daiyndap berý jumysyn bastap ketsek, qanshama bilim mekemeleri, mektepter kúndiz-túni qaǵazǵa shuqshiyp otyrar edi. Iaǵni naýryz aiy bitkenge deiin jańartylǵan aqparat bolmaidy. Aqparat jinaý jumysy osylaisha birte-birte saiabyrlap toqtaýy qajet. Sonda ǵana qaǵazbastylyqtan qutylamyz.
Ekinshi másele – elektrondy jýrnal. Sabaq josparlary, baǵa qoiý – bári osy jýrnalǵa engiziledi. Muny da durys uiymdastyra bilsek, muǵalimniń qaǵazy tipten azaia túsedi. Úshinshi úlken másele – mektepke baqylaýshy organdardyń kelýi. Ras, olar aitýy múmkin: «men elektrondy jýrnaldy túsinbei jatyrmyn, maǵan qaǵazǵa shyǵaryp berińder» dep. Bul durys emes. Qarjy ministrligi, Bas prokýratýraǵa bul jóninde hat jiberiledi. Iaǵni elektrondy jýrnaldyń da qaǵaz qujatpen quqy birdei. Baqylaýshy organdar osyny qaperinde ustaýy tiis.
– Degenmen de ár mektepte, ár synypta internet bolmaýy múmkin ǵoi. Tipti aýyl-aimaqtarda kompiýteri joq bilim oshaqtary da bar.
– Iá, bizdi de mazalap otyrǵan másele osy. Sol sebepti de «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasy boiynsha mektepter aldyńǵy kezekte tur. Biz jazda interneti bar ár synypqa Wi-Fi ornatýymyz kerek. Bul iske jazǵy praktika sheńberinde stýdentterdi iske tartýǵa bolady, qalai bolǵanda da biz bul problemany sheshýdi qolǵa almaqpyz. Sosyn kompiýterler tapshylyǵy da alqymnan alyp tur. Biyl 11 myńnan asa «úshtik jiyntyq», iaǵni kompiýter, proektor jáne ekran satyp alamyz. Aldymen aýyldyq mektepterdi jabdyqtaimyz. Byltyr biz 7300 kompiýter jiyntyǵyn alsaq, 2018 jyly 12 000 «úshtik jiyntyq» alýdy josparlap otyrmyz. Túptiń túbinde eń shalǵaidaǵy aýyldardy elektrondy kúndelikti paidalaný múmkindigimen, barlyq pán boiynsha úzdik beinesabaqtarmen qamtamasyz etý mindeti tur.
– Erlan Kenjeǵaliuly, siz qaǵazbastylyqtan qutylý máselesine kóbirek nazar aýdaryp, barlyq saiasi naýqandarda muǵalimderdiń sandalyp júretini týraly eshteńe aitqyńyz kelmei turǵan siiaqty...
– Joq, nege? Birden aitaiyn, muǵalimder óz mindetine jatpaityn jumystarǵa «jegilmeidi». Iaǵni muǵalimderdi mindetteri aiasyna kirmeitin jumystarǵa tartýǵa tyiym salmaqpyz. Búginde olar meditsinalyq analizder jinap, «Ońai» kartochkalaryn taratý syndy jumystardy isteidi, úi-úidi aralap júr… Zań buǵan tyiym salady. Biz aldymen bul máseleni vedomstvoaralyq deńgeide kóterip, sondai-aq qujat júzinde bárin rettep, máseleni túpkilikti sheshý jolyn tappaq niettemiz. Aldaǵy úsh aida muǵalimderdiń mindetten tys sharýalarǵa alańdamaýyna qatysty qatal tártip belgilep, birikken ereje bekitýdi josparlap otyrmyz.
– Siz bilim salasynyń serkelerimen, akademik, professor, ǵalymdarmen kezdesip, áńgimelesip turasyz ba?
– Kezdesip, aqyldasyp turamyz. Búgin ǵana ǵylymi pedagogikalyq keńesti quramyz degen kelisimge keldik. Qazirgi ýaqytta oǵan 21 adam múshe bolmaq. Kóbisi elge tanymal akademikter. Bul keńes bilim salasyndaǵy eń mańyzdy máselelerdi talqylap otyrady.
– Onyń ishinde bilim salasynda kóp másele kóterip júrgen belgili akademik Asqar Jumadildaev bar ma?
– Ol kisi joq. Bul tizimdegi adamdardy Ulttyq Ǵylym akademiiasy usynǵan. Mámbet Qoigeldi, Tóregeldi Sharmanov, Ómirzaq Aitbaiuly, Hangeldi Ábjanuly sekildi akademikter bar. Bul tizimdi jaqynda jariialaimyz.
– Aptasyna bes kún oqytý máselesi týraly aita ketseńiz. «Bastaýysh synyptardyń baǵdarlamalary balaǵa aýyr» degen de pikirler bar...
– Menińshe, aptasyna bes kún oqý júiesi oqýshy úshin de, ata-ana úshin de óte tiimdi. Balalar kóp ýaqytyn óz ata-analarymen ótkizýi qajet. Ózińiz oilańyzshy, oqýshy tek sabaqpen ǵana shuǵyldanbai, basqa da úiirmelerge barýǵa ýaqyty bolýy tiis emes pe? Bul bala tárbiesinde óte mańyzdy ról atqarady. Bala demalýy qajet. Halyqaralyq zertteýlerdiń nátijesine qaraǵanda, bizde oqýshylarǵa úige beriletin tapsyrmanyń kólemi men balanyń úlgerimi arasynda bailanys joq. Iaǵni, shynynda da, úi tapsyrmasy kóp beriledi. Sodan bolar, úi tapsyrmasy kólemi jaǵynan 85 memlekettiń arasynda 4-orynda turmyz. Sondyqtan úi jumysynyń kólemin azaitý kerek. Bul máselemen arnaiy eki top ainalysyp, jumys istep jatyr. Aldaǵy ýaqytta ortasha eseppen alǵanda tapsyrma bir saǵatqa azaiady. Jáne eki kún demalysqa shyqqandarǵa úi tapsyrmasyn bermeý talaby da qoiylmaq. Budan balalardyń sabaqqa degen qyzyǵýshylyǵy artady dep oilaimyn. Taǵy bir aitary, kelesi jyldan bastap tarih, ádebiet, himiia jáne basqa da pánderdi mýzeilerge, zertteý institýttaryna aparyp ótkizýge bolady. Shetelge shyqqanda mýzeilerge barsańyz, tolyp júrgen mektep oqýshylaryn kóresiń. Bul jóninde Mádeniet jáne sport ministrligimen kelistik. Jańa oqý jylynan bastap mektep oqýshylary sabaq ótýge kelgende mýzeiler eshqandai aqy almaidy. Osylaisha mýzei, zertteý institýttarynda 7-8 saǵat sabaq oqytýǵa bolady. Bul da balalardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, tanymyn keńeitedi dep oilaimyn. Árine, onyń da óz metodologiialary bolýy tiis.
– Siz bir suhbatyńyzda muǵalimderdiń jalaqysyn kóterý týraly aityp, ustazdar qaýymyn eleńdetip qoidyńyz. Alaida bul másele aiaqsyz qalǵandai...
– Biýdjet protsesi qalai jumys isteitini bárińizge belgili. Biz esepterimizdi jasap, Qarjy ministrligine usynamyz. Ol usynystar birneshe ret úkimet otyrysynda kóterilip, talqylanady. Qarjy ministri óziniń pikirin aitady, biz óz pikirimizdi aitamyz. Odan usynystar májiliske ótedi. Depýtattar qoldasa, aqsha bólinedi. Biz jalaqyny kóterý jóninde 88 milliard teńge qosymsha aqsha surap, usynys berdik. Endi Qarjy ministrligi óz múmkindikterin qarastyryp jatyr.
– Qalai oilaisyz, osy salaǵa sizden basqa bireý ministr bolyp kelgende de osy problema, osy aiqai-shý, daý aldarynan shyǵar ma edi?
– Árine... Biz memlekettik baǵdarlamany iske asyryp jatyrmyz. Bári taiǵa tańba basqandai ishinde anyq jazylǵan. Bizdiń mindetimiz – túsindirý. Aqyldasyp, pikirlerin tyńdaý, nazarǵa alý. Sodan keiin ǵana qol qoiylady. Bul reformalardyń bárin ózim oilap taýyp jatqanym joq. Munyń bári bilim salasyn damytýǵa, ilgeriletýge arnalǵan baǵdarlamalar.
– Sizdi osy qyzmetke kelgende «biznes salasynan keldi» dep jazǵyrǵan. Buǵan ne aitasyz?
– Biznesten kelgenim ras. Biraq oǵan deiin uzaq jyldar boiy bilim salasynda jumys istegenimdi qaida qoiamyz? Eki ýniversitettiń rektory boldym. Sondyqtan bul sala maǵan óte tanys. Árine, mektep máselesine kóbirek nazar aýdarýym qajet. Bir jyl ishinde osyǵan kúsh saldym. Óitkeni bári mektepten bastalady emes pe?
– Siz áleýmettik jelilerdiń «súiikti» keiipkerisiz. Belgili blogerler sizdi «jiyndarda, kezdesýde basqasha sóileidi, basqasha ýáde beredi, biraq múldem basqasha jumys isteidi» dep jazǵyrady...
– Blogerlerdiń búitip jazǵyryp júrgenin, shynymdy aitaiyn, sizden estip otyrmyn. Meni kóp synaityndarǵa bir nárseni túsindirgim keledi. Qazirgi ýaqytta 90 paiyz qazaqtyń balalary qazaq tilinde oqyp jatyr. Bul buryn bolmaǵan nárse. Máselen, men oqyǵan kezde Almaty qalasyndaǵy 75 mekteptiń bireýi ǵana qazaq tilinde bolǵan eken. Taǵy da qaitalap aitamyn, qazir elimiz boiynsha ortasha eseppen qazaqtardyń 90 paiyzy qazaq tilinde bilim alýda. Túbinde bári qazaqsha bilim alýǵa keledi. Bul – tabiǵi protsess. Oǵan shydamai, óiteiik, búiteiik dep, mynalar ketsin degennen Qazaqstan eshteńe utpaidy. Elimizdegi basqa ulttardyń da quqyn eskerý kerek. Jáne álemdegi úzdik bilim berý jetistikteriniń syryna úńilý qajet. Úsh tilde oqytýdy qoldap jatqandar óte kóp. Óitkeni olar zaman aǵymy soǵan alyp kele jatqanyn túsinip otyr. Men eshqashan da eki sóilegen emespin. Qazirgi basty problemanyń biri – orys mektebiniń oqýshylary 11 jyl qazaqsha oqysa da, memlekettik tilde sóilemeidi. Óitkeni tehnologiia durys emes. Osyǵan bailanysty jańa kommýnikativtik tehnologiia engizsek dep jatyrmyz. Bul joba daiyn. Ǵylymi negizde jasalǵan. Pilottyq joba retinde mektepterge engize bastaimyz. Tájiribe jaqsy ótse, kelesi jyly nemese 2019 jyldan bastap bul tehnologiia barlyq orys mektepterine engizile bastaidy. Onyń basty maqsaty – balany qazaqsha sóiletý. Aldaǵy eki-úsh jyldyń ishinde engizsek, orys mektepteriniń oqýshylary qazaqsha sóileitinine senimdimin.
– Bir top qairatker, belgili tulǵalar, akademik, ǵalymdar sizdiń otstavkaǵa ketýińizdi talap etti. Siz ketpei otyrsyz...
– Iá, ony bilemin. Bizde qyzmetten alýdyń óz protsedýrasy bar. Eń birinshi, otstavkaǵa prezident jiberedi; ekinshiden, májilis jiberedi. Qaisysy otstavkaǵa jiberemin dese de óz qoldarynda. Bir jaǵy, bul azamattardyń bilim reformasyna alańdap, talap qoiyp jatýy demokratiianyń bir kórinisi dep te oilaimyn. 17 million halyqta ártúrli pikirler bolýy múmkin. Muny halyqtyń basym bóligi qoldap jatsa, ol basqa másele...
– Taǵy bir baiqaǵanym, baiandamalaryńyzdy latyn árpimen jazady ekensiz. Muny qaidan úirendińiz?
– Shetelde júrgende latynsha da oqydym. Osyǵan úirenip kettim. Kirillitsamen de jaza alamyn. Eshqandai qiyndyǵy joq.
– Sizdiń ákeńiz Kenjeǵali elge tanymal ǵalym adam. Depýtat ta boldy. Óz jumysyńyz boiynsha ákeńizben aqyldasyp turasyz ba?
– Árine, aqyldasyp turamyn. Ákemniń aldyna jii baramyn. Onyń da osy salanyń máselelerine jany aýyrady. Túsinedi. Aqylyn aitady. Ázirge «myna jeriń durys emes» dep aitqan emes. Biraq keibir máselelerde «mynandai kisilermen kezdesip, sóiles, aqyldas, qolǵa alyp jatqan máseleńdi talqyla» dep keńes beredi. Ákemdi kóp kisiler tanidy, biledi, syilaidy. Osynyń ózi maǵan kóp kómek. Jáne bul maǵan úlken jaýapkershilik júkteidi.
– Ózińizdi osy bilim salasynda taǵy qandai oi mazalaidy?
– Meni mazalap júrgen másele kóp. Sonyń ishinde myna nárseni bólip aitýǵa bolatyn siiaqty. Negizi, balalardy daryndy nemese darynsyz dep ekige bólýge bolmaidy. Bárine talap birdei bolýy qajet. Aýyldan shyqqan balalardyń da armany, maqsaty kóp. «Sen aýyldan shyqqansyń» dep aýyl balalarynyń talabyna «krest» qoiýǵa bolmaidy ǵoi.
– Sonda qalai? Bizdiń elde daryndy balalardyń arnaiy mektebi bar emes pe?
– Iá, jai mektepterdegi daryndy balalardy litsei-gimnaziialar jinap alyp ketedi. Biraq qalǵan balalardy daryndy emes dep basqa baǵdarlama boiynsha oqytpaýymyz kerek. Biryńǵai baǵdarlama bolýy tiis. Bári Finliandiia elin maqtaidy. Keremet damyǵan memleket. Ol eldiń eń keremeti – jai mektep pen daryndy balalardy oqytatyn mektepter arasyndaǵy UBT-ǵa bailanysty aiyrmashylyq 6,5 paiyz ǵana. Iaǵni eki mektepte de bilim bir deńgeide beriledi degen sóz. Al bizde bul kórsetkish 50-den asyp otyr. Bul durys emes. Biz daryndy mekteptermen birge aýyl mektepterindegi bilimge de basa nazar aýdarýymyz kerek. Tipti arnaiy nazar aýdarýymyz kerek. Bizdiń ministrliktiń basty mindetiniń biri – osy.
– Ashyq áńgimeńizge kóp raqmet.
Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT
Túpnusqadaǵy taqyryp: Erlan SAǴADIEV, bilim jáne ǵylym ministri: BALANY DARYNDY-DARYNSYZ DEP BÓLÝGE BOLMAIDY
