ەرلان ساعاديەۆ: مەن ەشقاشان دا ەكٸ سٶيلەگەن ەمەسپٸن

"جاس الاش" گازەتٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆپەن كەڭ كٶلەمدٸ سۇحبات جٷرگٸزگەن ەكەن. سوڭعى كەزدەگٸ بٸلٸم سالاسىنداعى بٸرقاتار كٷردەلٸ مەسەلەر حالىق الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرعاننان كەيٸن, ۇلت پورتالى سۇحباتتى ٶز وقىرماندارى نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸ.

رەداكتسييادان

***

بٸزدٸڭ ەلدە بارلىق جول مەكتەپكە اپارادى. ەيتەۋٸر, وسى بiر كيەلi شاڭىراققا باس سۇقپاعان, بiلiم الماعان, قوڭىراۋىنىڭ سىڭعىرىن ەستiمەگەن ادام كەمدە-كەم. بەلكiم, جوق تا بولار... سودان بولار, قازٸر بٸلٸم سالاسىنداعى رەفورمالارعا جۇرتتىڭ بەرٸ الاڭداۋلى. شىنىندا, بٸز جاس ۇرپاققا دۇرىس بٸلٸم بەرٸپ جاتىرمىز با? قاپتاعان رەفورمالاردان قايىر بار ما? جالپى, بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا تاڭداعان جولىمىز قايدا اپارادى? مٸنە, وسىنداي كٷردەلٸ سۇراقتاردى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆكە قويىپ, اشىق ەڭگٸمەگە شاقىردىق. ەرينە, قاشان كٶرسەڭ حانبازار بوپ, قىم-قيعاش پٸكٸردٸڭ ورتاسىندا قالاتىن بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ مەسەلەسٸن بٸر سۇحباتپەن تارقاتىپ تاستاۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە مينيستردٸڭ ايتار سٶزٸنە قارسى پٸكٸر بٸلدٸرەتٸن ماماندار دا از ەمەس. پٸكٸر اشىقتىعى مەن قوعامدىق تالقىنى باستى قاعيدا دەپ بٸلەتٸن «جاس الاشتىڭ» ەسٸگٸ بٸلٸم سالاسىنداعى داۋ مەن جاڭا باستامالارعا قاتىستى ۋەج, سىن, ۇسىنىس, قولداۋ بٸلدٸرەمٸن دەگەن جاندارعا ەردايىم اشىق. 

ال بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ ەڭگٸمەمٸز اتا-انالاردى مازالاپ جٷرگەن مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ. سونىمەن, مينيستر مىرزا نە دەيدٸ?

– ەرلان كەنجەعاليۇلى, ەڭگٸمەنٸ «ەلٸپپەدەن» باستاساق. قازٸر اتا-انالاردى مازالاپ تۇرعان مەسەلەنٸڭ بٸرٸ وسى. وسى كٷنگە دەيٸن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بٷلدٸرشٸندەردٸڭ بارلىعى ساباقتى «ەلٸپپەدەن» باستاپ, سول ارقىلى ەرٸپ تانىدى. ياعني «ەلٸپپە» بەرٸمٸز ٷشٸن ٶتە ىستىق. ەندٸ قانشاما جىلدان بەرٸ وسىناۋ ٷردٸستٸ بۇزىپ, نەگە وقۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالدى? ەندٸ «ەلٸپپە» قايتا ورالسا, «ساۋات اشۋ» كٸتابى نە بولادى?

– بۇل وقۋ ستاندارتى 2011 جىلى قابىلدانعان. سول قۇجاتتا 1-سىنىپتىڭ پەنٸ «ساۋات اشۋ» دەپ اتالعان. بۇل مەن شىعارعان نەرسە ەمەس. ياعني بٷگٸن عانا بولىپ جاتقان دٷنيە ەمەس. جاڭادان مينيستر بولىپ تاعايىندالعان كەزدە «ساۋات اشۋ» پەنٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامادا تۇردى. وسىعان بايلانىستى كەيٸننەن وقۋلىق شىقتى. جارايدى, بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرامىز. شىنىندا, «ەلٸپپەنٸڭ» ورنى بٶلەك. قازٸرگٸ تاڭدا مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندٸ اتتاعان بالالاردىڭ بٸلٸم كٶرسەتكٸشٸ 70-80 پايىزدى قۇرايدى. قالعانى ەلٸ دە ەرٸپ تانىمايدى دەگەن سٶز. وسى كٶرسەتكٸشتٸ كٶتەرۋ ماقساتىندا نٶلٸنشٸ سىنىپتارعا «ەلٸپپەنٸ» قايتادان ەنگٸزٸپ جاتىرمىز. سونىمەن, «ەلٸپپەنٸ» نٶلٸنشٸ سىنىپتاعىلار, «ساۋات اشۋدى» بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ وقۋشىلارى وقيدى. قانشا دەگەنمەن مەكتەپتەگٸ بٸلٸم ساپاسىن كٶتەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار وسى سىنىپتاردان باستالادى ەمەس پە? سوندىقتان باستاۋىش سىنىپتارعا بٸلٸم بەرۋ مەسەلەسٸ ٷنەمٸ نازارىمىزدا.

– وقۋلىقتار جالپى ساراپتامادان قالاي ٶتەدٸ? بۇعان دەيٸنگٸ سۇحباتتارىڭىزدا «وقۋ باعدارلاماسىنا ەنەتٸن وقۋلىقتاردى ارنايى سايتقا جارييالاپ, الدىن الا التى اي بويى جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىنامىز» دەپ ايتقان ەدٸڭٸز... 

– ەرينە, وقۋلىقتار ارنايى مامانداردىڭ تالقىسىنا تٷسپەي, ارنايى قۇرىلعان كوميسسييالارمەن اقىلداسىپ, ساراپتاۋىنان ٶتپەي جارىققا شىقپايدى. جاقىندا عانا رەسپۋبليكالىق كوميسسييا 2, 5, 7-سىنىپتارعا ارنالعان وقۋلىقتاردى ساراپتاپ, ٶز قورىتىندىلارىن بەردٸ. بٸزدٸڭ سايتتا جارييالانعان بارلىق وقۋلىقتار بويىنشا اتا-انالاردىڭ, مۇعالٸم, مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ, جالپى, وسى مەسەلە قىزىقتىرعان ادامداردىڭ ٶز ويلارىن, پٸكٸرلەرٸن ايتۋلارى بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. وقۋلىقتىڭ قاي جەرلەرٸ دۇرىس ەمەس, قاتە, ۇنامايدى – وسىنىڭ بەرٸ ايتىلۋى تيٸس. مۇنىڭ بەرٸ نازارعا الىنادى. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – تمد ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە ەڭ جاقسى وقۋلىقتار شىعارۋ.

– مەجٸلٸس دەپۋتاتى بەكبولات تٸلەۋحاننىڭ وسى وقۋلىقتار ساپاسىن سىنعا الىپ, «جەكپە-جەككە» شاقىرعانىن قالاي قابىلدادىڭىز? 

– مەجٸلٸس دەپۋتاتى بەكبولات تٸلەۋحانمەن ٶزٸم جەكە كەزدەستٸم. بٸرگە وتىرىپ ەڭگٸمەلەستٸك. ول وقۋلىقتار جٶنٸندەگٸ كوميسسيياعا كەلٸپ, جۇمىس ٸستەۋگە كەلٸسٸم بەردٸ. ونىسىنا كٶپ راحمەت. بٸزدە جىل سايىن 200 تٷرلٸ وقۋلىق دايىندالادى. ونىڭ كٶبٸسٸ مەتودولوگييالىق وقۋلىقتار. ونىڭ بەرٸن ٶزٸم وقىپ, سٷزٸپ شىعۋىم مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان مامانداردى كٶبەيتۋٸمٸز كەرەك. بيىل سول وقۋلىقتاردى 180 مامان تٶرت كٷننٸڭ ٸشٸندە قاراپ شىقتى. ونىڭ ٸشٸندە بەكبولات تٸلەۋحان دا بار. بۇرىن رەسپۋبليكالىق كوميسسييادا 18 مامان بار ەدٸ, قازٸر ونىڭ سانى 40-قا جەتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە دە بٸرنەشە دەپۋتات بار. قازٸر ولار ساراپتاپ جاتىر. ارى قاراي بۇل وقۋلىقتاردى سايتتارعا شىعارىپ, مۇعالٸمدەر مەن مەكتەپ ديرەكتورلارىنان, ارنايى مامانداردان وسى وقۋلىقتاردى وقىپ, پٸكٸرلەرٸن ايتۋدى سۇراپ جاتىرمىز. مينيستردٸڭ جۇمىسى وسى... بەكبولات تٸلەۋحان بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزدى تٷسٸندٸ. بٸز دە ونىڭ پٸكٸرلەرٸن تٷسٸندٸك. 

– «حيمييا, بيولوگييا, فيزيكا, ينفورماتيكا پەندەرٸن اعىلشىنشا وقىتۋ بەرٸبٸر جٷزەگە اسپايدى» دەگەن دە پٸكٸر بار. وعان مامانداردى قايدان تابامىز? بۇعان نە ايتاسىز?

– راس, اتا-انالاردىڭ كٶبٸسٸ الداعى 1 قىركٷيەكتە بالالار ساباققا كەلگەندە قازاقشا دا, ورىسشا دا سٶيلەۋگە بولمايدى, تەك اعىلشىن تٸلٸندە عانا سايراۋى كەرەك سيياقتى كٶرەدٸ. ول دۇرىس ەمەس. بيىل وسى باعىتتاعى جۇمىستار باستالىپ, 12 مىڭ مۇعالٸم اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ كۋرستارىندا وقيتىن بولادى. سوسىن ولار مەكتەپتەرگە بارعاندا ٶز سىنىپتارىن اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋعا پيلوتتىق جوبا رەتٸندە مٷمكٸندٸك بەرەمٸز. ياعني بيىل جەنە كەلەسٸ جىلى سول سىنىپتارعا باقىلاۋ جاسايمىز. وقۋشىلاردىڭ ٷلگەرٸمٸ قالاي, مۇعالٸمنٸڭ جاعدايى, اتا-انالار نە ايتىپ جاتىر – وسىلاردى زەرتتەيدٸ. تاعى بٸر ەسكەرەتٸن جاعداي, تەك قانا اتا-انالار ٶز ەرٸكتەرٸمەن ٶتٸنٸش بٸلدٸرگەن سىنىپتار عانا اعىلشىن تٸلٸندە وقيدى. ياعني اتا-انالاردىڭ ەركٸ شەشەدٸ دەگەن سٶز. بٸزدٸ قازٸر مۇعالٸمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ, مەكتەپتەردٸڭ جاعدايى, وقۋلىقتار نە بولىپ جاتىر, دايىن با, جوق پا دەگەن وي مازالايدى. بيىل وسى مەسەلەنٸ زەرتتەپ, تٷسٸنٸپ, كەلەسٸ جىلى ٷلكەن تالقىلاۋ جۇمىستارىن باستاماقپىز. بۇل جٷيەگە كٶشۋدٸڭ ارنايى كەستەسٸ بولادى. الدا بٸر جىلىمىز بار. الداعى جىلدىڭ قاراشا, جەلتوقسانىنا دەيٸن مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىرمىز. مۇعالٸمدەر دايىن با, جوق پا? جوق ەلدە 2019 جىلدان باستايمىز با? تٸپتٸ 2020-2021 جىلدارعا دەيٸن قالۋى دا مٷمكٸن. اقىلداسىپ, مەسەلەنٸ تٷسٸنٸپ, تالقىلاپ, تەك سول كەزدە عانا بٸر شەشٸم قابىلداناتىن بولادى.
قازٸر قازاق بٸلٸم يننوۆاتسييالىق ليتسەيلەرٸ (قتل) 7-سىنىپ وقۋلىقتارىن تەجٸريبە رەتٸندە قازاق تٸلٸنەن اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىپ جاتىر. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ باي تەجٸريبەسٸ بار. بۇل دا بٸزگە كٶمەك بولادى. سولاردىڭ مەتودولوگيياسىن دا پايدالاناتىن بولامىز. ولار العاشقى توقساندا 25 پايىز اعىلشىن تٸلٸنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, بٸرتە-بٸرتە كٶتەرمەك. ياعني بۇل جٷيەگە كٶشۋگە بٸر جىل بەرٸلەدٸ. بەرٸن بٸر سەتتە كٶشٸرٸپ تاستامايمىز. جوعارى سىنىپتاردا 4 پەندٸ اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋعا قاتىستى شەشٸم تەك 2018 جىلى قابىلدانادى. 

– بٸلٸم سالاسىندا قانشاما رەفورما جٷرٸپ جاتىر. بٸراق وسى ٶزگەرٸستەر مۇعالٸمدەردٸڭ قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋىنا سەل دە بولسا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايسىز با? بارلىق ساياسي ناۋقاندا ساندالىپ مۇعالٸمدەر جٷگٸرٸپ جٷرەدٸ. سايلاۋ, ساناق, تٸركەۋ دەگەن سيياقتى...

– قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ مينيسترلٸككە ەكٸ ٷلكەن بازا كەرەك بولىپ تۇر. بٸرٸنشٸسٸ – ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ دەرەكتەر قورى, ەكٸنشٸسٸ – ەلەكتروندىق جۋرنال. ۇلتتىق دەرەكتەر قورى بويىنشا مۇعالٸمدەر جىلىنا ەكٸ مەرتە – كٷزدە جەنە جازدا اقپارات تولتىرادى. وعان باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندار قاجەت ەتەتٸن اقپاراتتار ەنۋٸ تيٸس. مۇعالٸمدەردەن اقپاراتتى تەك مينيسترلٸك قانا سۇرامايدى عوي. تٶتەنشە جاعداي, ٶرت سٶندٸرۋ قىزمەتٸ, سانەپيدەمستانسا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ, پروكۋراتۋرا سۇرايدى. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸك تە كٷن سايىن ەر اقپاراتتى سۇراپ ميلارىن اشىتادى. وسىدان بارىپ مۇعالٸمدەر ەر مەكەمەگە قاعاز جٶنەلتۋمەن-اق شارشايدى ەرٸ ۋاقىتىن جوعالتادى. مۇنى توقتاتۋ كەرەك. وسى اقپاراتتاردىڭ بارلىعىن ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ دەرەكتەر قورىنا ەنگٸزدٸك. بٸراق تاعى بٸر مەسەلە بار, بٸزدٸڭ بايقاعانىمىز, دەرەكتەر قورىن كٶپ مەكتەپتەر دۇرىس تولتىرمايدى ەكەن. ٶتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا, ياعني بٸرٸنشٸ توقسان اياقتالعاندا تولتىرىلعان دەرەكتەر قورى بويىنشا 1,5 ميلليون قاتەلٸك شىقتى. دەگەنمەن دە ەكٸنشٸ مەرتە تاعى جٷرگٸزٸپ كٶردٸك. ەكٸنشٸ توقسان بٸتكەندە 500 مىڭداي قاتەلٸك شىقتى. بٸرتە-بٸرتە ازايىپ كەلەدٸ. ەندٸ وقۋ جىلى اياقتالعانداعى اقپاراتتاردا ەشقانداي قاتەلٸكتەر بولماۋىنا كٷش سالۋدامىز. ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ دەرەكتەر قورى باسقا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶز الدىنا اقپارات سۇراۋىن توقتاتۋى تيٸس دەپ ويلايمىن. بۇل مەكەمەلەر ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ مەلٸمەتتەردٸ سايتتان-اق الا بەرۋلەرٸ تيٸس. بٸراق بٸز اقپاراتتىڭ ناقتىلىعىنا جاۋاپ بەرۋٸمٸز كەرەك. 

– دەمەك, قۇزىرلى مەكەمەلەر ٶزدەرٸنە قاجەت مەلٸمەتتەردٸ ۇلتتىق دەرەكتەر قورىنان-اق الا بەرەدٸ دەگەن سٶز. دەگەنمەن دە بۇل رەفورماعا دا ٷش توقسان ٶتٸپتٸ. ناقتى نەتيجە بار ما?

– ەرينە, بار. جاقىندا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ بٸزدٸڭ مينيسترلٸكتەن وسى سالانىڭ 1 اقپانعا دەيٸنگٸ مەلٸمەتتەرٸن سۇرادى. بٸز بەرمەدٸك. نەگە? «مۇنداي جاڭا اقپارات جوق. 1 اقپانعا دەيٸنگٸ مەلٸمەتتەر ناۋرىز ايىندا دايىن بولادى. بولماسا 1 قازانعا دەيٸنگٸ اقپارات بار» دەپ جاۋاپ قاتتىق. ال ەگەر باياعىداي سول سەتتە اقپاراتتى دايىنداپ بەرۋ جۇمىسىن باستاپ كەتسەك, قانشاما بٸلٸم مەكەمەلەرٸ, مەكتەپتەر كٷندٸز-تٷنٸ قاعازعا شۇقشيىپ وتىرار ەدٸ. ياعني ناۋرىز ايى بٸتكەنگە دەيٸن جاڭارتىلعان اقپارات بولمايدى. اقپارات جيناۋ جۇمىسى وسىلايشا بٸرتە-بٸرتە سايابىرلاپ توقتاۋى قاجەت. سوندا عانا قاعازباستىلىقتان قۇتىلامىز.

ەكٸنشٸ مەسەلە – ەلەكتروندى جۋرنال. ساباق جوسپارلارى, باعا قويۋ – بەرٸ وسى جۋرنالعا ەنگٸزٸلەدٸ. مۇنى دا دۇرىس ۇيىمداستىرا بٸلسەك, مۇعالٸمنٸڭ قاعازى تٸپتەن ازايا تٷسەدٸ. ٷشٸنشٸ ٷلكەن مەسەلە – مەكتەپكە باقىلاۋشى ورگانداردىڭ كەلۋٸ. راس, ولار ايتۋى مٷمكٸن: «مەن ەلەكتروندى جۋرنالدى تٷسٸنبەي جاتىرمىن, ماعان قاعازعا شىعارىپ بەرٸڭدەر» دەپ. بۇل دۇرىس ەمەس. قارجى مينيسترلٸگٸ, باس پروكۋراتۋراعا بۇل جٶنٸندە حات جٸبەرٸلەدٸ. ياعني ەلەكتروندى جۋرنالدىڭ دا قاعاز قۇجاتپەن قۇقى بٸردەي. باقىلاۋشى ورگاندار وسىنى قاپەرٸندە ۇستاۋى تيٸس. 

– دەگەنمەن دە ەر مەكتەپتە, ەر سىنىپتا ينتەرنەت بولماۋى مٷمكٸن عوي. تٸپتٸ اۋىل-ايماقتاردا كومپيۋتەرٸ جوق بٸلٸم وشاقتارى دا بار. 

– يە, بٸزدٸ دە مازالاپ وتىرعان مەسەلە وسى. سول سەبەپتٸ دە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى بويىنشا مەكتەپتەر الدىڭعى كەزەكتە تۇر. بٸز جازدا ينتەرنەتٸ بار ەر سىنىپقا Wi-Fi ورناتۋىمىز كەرەك. بۇل ٸسكە جازعى پراكتيكا شەڭبەرٸندە ستۋدەنتتەردٸ ٸسكە تارتۋعا بولادى, قالاي بولعاندا دا بٸز بۇل پروبلەمانى شەشۋدٸ قولعا الماقپىز. سوسىن كومپيۋتەرلەر تاپشىلىعى دا القىمنان الىپ تۇر. بيىل 11 مىڭنان اسا «ٷشتٸك جيىنتىق», ياعني كومپيۋتەر, پروەكتور جەنە ەكران ساتىپ الامىز. الدىمەن اۋىلدىق مەكتەپتەردٸ جابدىقتايمىز. بىلتىر بٸز 7300 كومپيۋتەر جيىنتىعىن الساق, 2018 جىلى 12 000 «ٷشتٸك جيىنتىق» الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تٷپتٸڭ تٷبٸندە ەڭ شالعايداعى اۋىلداردى ەلەكتروندى كٷندەلٸكتٸ پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸمەن, بارلىق پەن بويىنشا ٷزدٸك بەينەساباقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ مٸندەتٸ تۇر. 

– ەرلان كەنجەعاليۇلى, سٸز قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋ مەسەلەسٸنە كٶبٸرەك نازار اۋدارىپ, بارلىق ساياسي ناۋقانداردا مۇعالٸمدەردٸڭ ساندالىپ جٷرەتٸنٸ تۋرالى ەشتەڭە ايتقىڭىز كەلمەي تۇرعان سيياقتى... 

– جوق, نەگە? بٸردەن ايتايىن, مۇعالٸمدەر ٶز مٸندەتٸنە جاتپايتىن جۇمىستارعا «جەگٸلمەيدٸ». ياعني مۇعالٸمدەردٸ مٸندەتتەرٸ اياسىنا كٸرمەيتٸن جۇمىستارعا تارتۋعا تىيىم سالماقپىز. بٷگٸندە ولار مەديتسينالىق اناليزدەر جيناپ, «وڭاي» كارتوچكالارىن تاراتۋ سىندى جۇمىستاردى ٸستەيدٸ, ٷي-ٷيدٸ ارالاپ جٷر… زاڭ بۇعان تىيىم سالادى. بٸز الدىمەن بۇل مەسەلەنٸ ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدە كٶتەرٸپ, سونداي-اق قۇجات جٷزٸندە بەرٸن رەتتەپ, مەسەلەنٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋ جولىن تاپپاق نيەتتەمٸز. الداعى ٷش ايدا مۇعالٸمدەردٸڭ مٸندەتتەن تىس شارۋالارعا الاڭداماۋىنا قاتىستى قاتال تەرتٸپ بەلگٸلەپ, بٸرٸككەن ەرەجە بەكٸتۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. 

– سٸز بٸلٸم سالاسىنىڭ سەركەلەرٸمەن, اكادەميك, پروفەسسور, عالىمدارمەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەسٸپ تۇراسىز با? 

– كەزدەسٸپ, اقىلداسىپ تۇرامىز. بٷگٸن عانا عىلىمي پەداگوگيكالىق كەڭەستٸ قۇرامىز دەگەن كەلٸسٸمگە كەلدٸك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وعان 21 ادام مٷشە بولماق. كٶبٸسٸ ەلگە تانىمال اكادەميكتەر. بۇل كەڭەس بٸلٸم سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلاپ وتىرادى. 

– ونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم سالاسىندا كٶپ مەسەلە كٶتەرٸپ جٷرگەن بەلگٸلٸ اكادەميك اسقار جۇمادٸلداەۆ بار ما?

– ول كٸسٸ جوق. بۇل تٸزٸمدەگٸ ادامداردى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى ۇسىنعان. مەمبەت قويگەلدٸ, تٶرەگەلدٸ شارمانوۆ, ٶمٸرزاق ايتبايۇلى, حانگەلدٸ ەبجانۇلى سەكٸلدٸ اكادەميكتەر بار. بۇل تٸزٸمدٸ جاقىندا جارييالايمىز. 

– اپتاسىنا بەس كٷن وقىتۋ مەسەلەسٸ تۋرالى ايتا كەتسەڭٸز. «باستاۋىش سىنىپتاردىڭ باعدارلامالارى بالاعا اۋىر» دەگەن دە پٸكٸرلەر بار... 

– مەنٸڭشە, اپتاسىنا بەس كٷن وقۋ جٷيەسٸ وقۋشى ٷشٸن دە, اتا-انا ٷشٸن دە ٶتە تيٸمدٸ. بالالار كٶپ ۋاقىتىن ٶز اتا-انالارىمەن ٶتكٸزۋٸ قاجەت. ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, وقۋشى تەك ساباقپەن عانا شۇعىلدانباي, باسقا دا ٷيٸرمەلەرگە بارۋعا ۋاقىتى بولۋى تيٸس ەمەس پە? بۇل بالا تەربيەسٸندە ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. بالا دەمالۋى قاجەت. حالىقارالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸنە قاراعاندا, بٸزدە وقۋشىلارعا ٷيگە بەرٸلەتٸن تاپسىرمانىڭ كٶلەمٸ مەن بالانىڭ ٷلگەرٸمٸ اراسىندا بايلانىس جوق. ياعني, شىنىندا دا, ٷي تاپسىرماسى كٶپ بەرٸلەدٸ. سودان بولار, ٷي تاپسىرماسى كٶلەمٸ جاعىنان 85 مەملەكەتتٸڭ اراسىندا 4-ورىندا تۇرمىز. سوندىقتان ٷي جۇمىسىنىڭ كٶلەمٸن ازايتۋ كەرەك. بۇل مەسەلەمەن ارنايى ەكٸ توپ اينالىسىپ, جۇمىس ٸستەپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ورتاشا ەسەپپەن العاندا تاپسىرما بٸر ساعاتقا ازايادى. جەنە ەكٸ كٷن دەمالىسقا شىققاندارعا ٷي تاپسىرماسىن بەرمەۋ تالابى دا قويىلماق. بۇدان بالالاردىڭ ساباققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى دەپ ويلايمىن. تاعى بٸر ايتارى, كەلەسٸ جىلدان باستاپ تاريح, ەدەبيەت, حيمييا جەنە باسقا دا پەندەردٸ مۋزەيلەرگە, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا اپارىپ ٶتكٸزۋگە بولادى. شەتەلگە شىققاندا مۋزەيلەرگە بارساڭىز, تولىپ جٷرگەن مەكتەپ وقۋشىلارىن كٶرەسٸڭ. بۇل جٶنٸندە مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸمەن كەلٸستٸك. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ مەكتەپ وقۋشىلارى ساباق ٶتۋگە كەلگەندە مۋزەيلەر ەشقانداي اقى المايدى. وسىلايشا مۋزەي, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا 7-8 ساعات ساباق وقىتۋعا بولادى. بۇل دا بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, تانىمىن كەڭەيتەدٸ دەپ ويلايمىن. ەرينە, ونىڭ دا ٶز مەتودولوگييالارى بولۋى تيٸس. 

– سٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرۋ تۋرالى ايتىپ, ۇستازدار قاۋىمىن ەلەڭدەتٸپ قويدىڭىز. الايدا بۇل مەسەلە اياقسىز قالعانداي...

– بيۋدجەت پروتسەسٸ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸ بەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ. بٸز ەسەپتەرٸمٸزدٸ جاساپ, قارجى مينيسترلٸگٸنە ۇسىنامىز. ول ۇسىنىستار بٸرنەشە رەت ٷكٸمەت وتىرىسىندا كٶتەرٸلٸپ, تالقىلانادى. قارجى مينيسترٸ ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن ايتادى, بٸز ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ ايتامىز. ودان ۇسىنىستار مەجٸلٸسكە ٶتەدٸ. دەپۋتاتتار قولداسا, اقشا بٶلٸنەدٸ. بٸز جالاقىنى كٶتەرۋ جٶنٸندە 88 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا اقشا سۇراپ, ۇسىنىس بەردٸك. ەندٸ قارجى مينيسترلٸگٸ ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرىپ جاتىر. 

– قالاي ويلايسىز, وسى سالاعا سٸزدەن باسقا بٸرەۋ مينيستر بولىپ كەلگەندە دە وسى پروبلەما, وسى ايقاي-شۋ, داۋ الدارىنان شىعار ما ەدٸ?

– ەرينە... بٸز مەملەكەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرىپ جاتىرمىز. بەرٸ تايعا تاڭبا باسقانداي ٸشٸندە انىق جازىلعان. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – تٷسٸندٸرۋ. اقىلداسىپ, پٸكٸرلەرٸن تىڭداۋ, نازارعا الۋ. سودان كەيٸن عانا قول قويىلادى. بۇل رەفورمالاردىڭ بەرٸن ٶزٸم ويلاپ تاۋىپ جاتقانىم جوق. مۇنىڭ بەرٸ بٸلٸم سالاسىن دامىتۋعا, ٸلگەرٸلەتۋگە ارنالعان باعدارلامالار. 

– سٸزدٸ وسى قىزمەتكە كەلگەندە «بيزنەس سالاسىنان كەلدٸ» دەپ جازعىرعان. بۇعان نە ايتاسىز?

– بيزنەستەن كەلگەنٸم راس. بٸراق وعان دەيٸن ۇزاق جىلدار بويى بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس ٸستەگەنٸمدٸ قايدا قويامىز? ەكٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى بولدىم. سوندىقتان بۇل سالا ماعان ٶتە تانىس. ەرينە, مەكتەپ مەسەلەسٸنە كٶبٸرەك نازار اۋدارۋىم قاجەت. بٸر جىل ٸشٸندە وسىعان كٷش سالدىم. ٶيتكەنٸ بەرٸ مەكتەپتەن باستالادى ەمەس پە? 

– سٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ «سٷيٸكتٸ» كەيٸپكەرٸسٸز. بەلگٸلٸ بلوگەرلەر سٸزدٸ «جيىنداردا, كەزدەسۋدە باسقاشا سٶيلەيدٸ, باسقاشا ۋەدە بەرەدٸ, بٸراق مٷلدەم باسقاشا جۇمىس ٸستەيدٸ» دەپ جازعىرادى... 

– بلوگەرلەردٸڭ بٷيتٸپ جازعىرىپ جٷرگەنٸن, شىنىمدى ايتايىن, سٸزدەن ەستٸپ وتىرمىن. مەنٸ كٶپ سىنايتىندارعا بٸر نەرسەنٸ تٷسٸندٸرگٸم كەلەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 90 پايىز قازاقتىڭ بالالارى قازاق تٸلٸندە وقىپ جاتىر. بۇل بۇرىن بولماعان نەرسە. مەسەلەن, مەن وقىعان كەزدە الماتى قالاسىنداعى 75 مەكتەپتٸڭ بٸرەۋٸ عانا قازاق تٸلٸندە بولعان ەكەن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, قازٸر ەلٸمٸز بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن قازاقتاردىڭ 90 پايىزى قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الۋدا. تٷبٸندە بەرٸ قازاقشا بٸلٸم الۋعا كەلەدٸ. بۇل – تابيعي پروتسەسس. وعان شىداماي, ٶيتەيٸك, بٷيتەيٸك دەپ, مىنالار كەتسٸن دەگەننەن قازاقستان ەشتەڭە ۇتپايدى. ەلٸمٸزدەگٸ باسقا ۇلتتاردىڭ دا قۇقىن ەسكەرۋ كەرەك. جەنە ەلەمدەگٸ ٷزدٸك بٸلٸم بەرۋ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ سىرىنا ٷڭٸلۋ قاجەت. ٷش تٸلدە وقىتۋدى قولداپ جاتقاندار ٶتە كٶپ. ٶيتكەنٸ ولار زامان اعىمى سوعان الىپ كەلە جاتقانىن تٷسٸنٸپ وتىر. مەن ەشقاشان دا ەكٸ سٶيلەگەن ەمەسپٸن. قازٸرگٸ باستى پروبلەمانىڭ بٸرٸ – ورىس مەكتەبٸنٸڭ وقۋشىلارى 11 جىل قازاقشا وقىسا دا, مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەمەيدٸ. ٶيتكەنٸ تەحنولوگييا دۇرىس ەمەس. وسىعان بايلانىستى جاڭا كوممۋنيكاتيۆتٸك تەحنولوگييا ەنگٸزسەك دەپ جاتىرمىز. بۇل جوبا دايىن. عىلىمي نەگٸزدە جاسالعان. پيلوتتىق جوبا رەتٸندە مەكتەپتەرگە ەنگٸزە باستايمىز. تەجٸريبە جاقسى ٶتسە, كەلەسٸ جىلى نەمەسە 2019 جىلدان باستاپ بۇل تەحنولوگييا بارلىق ورىس مەكتەپتەرٸنە ەنگٸزٸلە باستايدى. ونىڭ باستى ماقساتى – بالانى قازاقشا سٶيلەتۋ. الداعى ەكٸ-ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە ەنگٸزسەك, ورىس مەكتەپتەرٸنٸڭ وقۋشىلارى قازاقشا سٶيلەيتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. 

– بٸر توپ قايراتكەر, بەلگٸلٸ تۇلعالار, اكادەميك, عالىمدار سٸزدٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸڭٸزدٸ تالاپ ەتتٸ. سٸز كەتپەي وتىرسىز...

– يە, ونى بٸلەمٸن. بٸزدە قىزمەتتەن الۋدىڭ ٶز پروتسەدۋراسى بار. ەڭ بٸرٸنشٸ, وتستاۆكاعا پرەزيدەنت جٸبەرەدٸ; ەكٸنشٸدەن, مەجٸلٸس جٸبەرەدٸ. قايسىسى وتستاۆكاعا جٸبەرەمٸن دەسە دە ٶز قولدارىندا. بٸر جاعى, بۇل ازاماتتاردىڭ بٸلٸم رەفورماسىنا الاڭداپ, تالاپ قويىپ جاتۋى دەموكراتييانىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دەپ تە ويلايمىن. 17 ميلليون حالىقتا ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر بولۋى مٷمكٸن. مۇنى حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ قولداپ جاتسا, ول باسقا مەسەلە...

– تاعى بٸر بايقاعانىم, باياندامالارىڭىزدى لاتىن ەرپٸمەن جازادى ەكەنسٸز. مۇنى قايدان ٷيرەندٸڭٸز?

– شەتەلدە جٷرگەندە لاتىنشا دا وقىدىم. وسىعان ٷيرەنٸپ كەتتٸم. كيريلليتسامەن دە جازا الامىن. ەشقانداي قيىندىعى جوق.

– سٸزدٸڭ ەكەڭٸز كەنجەعالي ەلگە تانىمال عالىم ادام. دەپۋتات تا بولدى. ٶز جۇمىسىڭىز بويىنشا ەكەڭٸزبەن اقىلداسىپ تۇراسىز با? 

– ەرينە, اقىلداسىپ تۇرامىن. ەكەمنٸڭ الدىنا جيٸ بارامىن. ونىڭ دا وسى سالانىڭ مەسەلەلەرٸنە جانى اۋىرادى. تٷسٸنەدٸ. اقىلىن ايتادى. ەزٸرگە «مىنا جەرٸڭ دۇرىس ەمەس» دەپ ايتقان ەمەس. بٸراق كەيبٸر مەسەلەلەردە «مىنانداي كٸسٸلەرمەن كەزدەسٸپ, سٶيلەس, اقىلداس, قولعا الىپ جاتقان مەسەلەڭدٸ تالقىلا» دەپ كەڭەس بەرەدٸ. ەكەمدٸ كٶپ كٸسٸلەر تانيدى, بٸلەدٸ, سىيلايدى. وسىنىڭ ٶزٸ ماعان كٶپ كٶمەك. جەنە بۇل ماعان ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. 

– ٶزٸڭٸزدٸ وسى بٸلٸم سالاسىندا تاعى قانداي وي مازالايدى?

– مەنٸ مازالاپ جٷرگەن مەسەلە كٶپ. سونىڭ ٸشٸندە مىنا نەرسەنٸ بٶلٸپ ايتۋعا بولاتىن سيياقتى. نەگٸزٸ, بالالاردى دارىندى نەمەسە دارىنسىز دەپ ەكٸگە بٶلۋگە بولمايدى. بەرٸنە تالاپ بٸردەي بولۋى قاجەت. اۋىلدان شىققان بالالاردىڭ دا ارمانى, ماقساتى كٶپ. «سەن اۋىلدان شىققانسىڭ» دەپ اۋىل بالالارىنىڭ تالابىنا «كرەست» قويۋعا بولمايدى عوي. 

– سوندا قالاي? بٸزدٸڭ ەلدە دارىندى بالالاردىڭ ارنايى مەكتەبٸ بار ەمەس پە?

– يە, جاي مەكتەپتەردەگٸ دارىندى بالالاردى ليتسەي-گيمنازييالار جيناپ الىپ كەتەدٸ. بٸراق قالعان بالالاردى دارىندى ەمەس دەپ باسقا باعدارلاما بويىنشا وقىتپاۋىمىز كەرەك. بٸرىڭعاي باعدارلاما بولۋى تيٸس. بەرٸ فينلياندييا ەلٸن ماقتايدى. كەرەمەت دامىعان مەملەكەت. ول ەلدٸڭ ەڭ كەرەمەتٸ – جاي مەكتەپ پەن دارىندى بالالاردى وقىتاتىن مەكتەپتەر اراسىنداعى ۇبت-عا بايلانىستى ايىرماشىلىق 6,5 پايىز عانا. ياعني ەكٸ مەكتەپتە دە بٸلٸم بٸر دەڭگەيدە بەرٸلەدٸ دەگەن سٶز. ال بٸزدە بۇل كٶرسەتكٸش 50-دەن اسىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. بٸز دارىندى مەكتەپتەرمەن بٸرگە اۋىل مەكتەپتەرٸندەگٸ بٸلٸمگە دە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. تٸپتٸ ارنايى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ مينيسترلٸكتٸڭ باستى مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ – وسى.

– اشىق ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راقمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن ورالحان دەۋٸت

تٷپنۇسقاداعى تاقىرىپ: ەرلان ساعاديەۆ, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ: بالانى دارىندى-دارىنسىز دەپ بٶلۋگە بولمايدى