30 qańtar - aqbókenderdi qorǵaý jolynda mert bolyp, el-jurty «Halyq qaharmany» ataǵyna usynǵan qazaqtyń qaharman uly, «Ohotzoopromnyń» inspektory Erlan Balǵabekuly Nurǵalievtiń týǵan kúni. Marqum osydan 17 kún buryn brakonerlerdiń qolynan qaza tapty.
Birer kún buryn «Erlannyń áke-sheshesi Astanaǵa kelipti» degen habardy estip, 83 jastaǵy ákesi – Balǵabek ata men 82 jastaǵy anasy – Báken apaǵa kóńil aita baryp, az-kem áńgimelesken edim. Bir saǵatqa jýyq syr-suhbatymyzdyń uzyn-yrǵasy tómendegidei bolyp shyqty.
Eliktiń laǵyndai erkelep ósip edi...
(ákesi Balǵabek Nurǵalievtiń áńgimesi)
- Qazaqta er bala týǵanda: «Ul týǵanǵa – kún týar» deidi. Erlandai qaharman uldyń qaida, qandai otbasynda týǵanyn bilgimiz keledi. Balalyq shaǵy qalai ótti?
- Ózim atadan jetim óstim. Ákem soǵystan oralmady. Áke tárbiesin kórmei, anamnyń aialy alaqanynda erjettim. Kúlli sanaly ǵumyrymdy bala oqytýǵa arnadym. Ertedegi bir danyshpannan: «Úsh tiregi bar adam baqytty bolady. Birinshisi – ómirlik serigi, ekinshisi – órbigen urpaǵy, úshinshisi – úlgili shákirti bar adam» degen qanatty sóz qalypty. Allaǵa shúkir etetinim, adal ómirlik serigim, Qudai bergen 7 (5 qyz, 2 ul) balam bar. Azdy-kópti eńbegim sińgen, úlgili shákirtterim bar. Ózimdi baqytty adammyn dep sanaimyn. Balalarym ósti, erjetti. Ár balanyń óz joly, óz taǵdyry bar. Erlanym týraly aitsam, úsh qyzdan keiin dúniege keldi. Qarshadaiynan sheshemniń tárbiesinde boldy. Ol kisi qatty jaqsy kóretin. «Atadan jalǵyz ediń, mine serigiń keldi» dep otyratyn. Shesheidiń qolynda erkelep ósti. Betinen qaqqan joqpyz. Bala kúninde aiaǵyma oratylyp, kúresip oinaýshy edi. Kúlli erkeligin kóteretinbiz. Erlanym 1966 jyly 30 qańtarda Qorǵaljyn aýdanynyń ortalyǵynda týdy. Mektepte orys synybynda oqydy. Qorǵaljyn sovhozynda 6-shy synypty bitirgen soń, jumystyń retimen Barshynǵa kóshtik. Ol kezde qoishylardan komsomol jastar brigadasyn quratyn. Erlan sonda komsorg boldy. Ózi bir jumysty istegisi kelip, qulshynyp turatyn-dy. Jas kezinen-aq dos, baýyrǵa, týysqa, elge adal, qaiyrymdy bolyp ósti. Eshteńeden qorqý degendi bilmeitin.
- El ishinde Erlannyń jasaǵan erlikterin jyr qylyp aitatynyn bilemiz. Sizdiń esińizde qalǵan qandai erligi bar?
- Iá, erligi kóp. Barshyndaǵy aýdandyq politsiia bóliminde inspektor, keiinirek bastyǵy bolyp qyzmet istedi. Eń bastysy, óz jumysyna adal bolyp, jan-tánimen berilip isteitin. Jumys dese, qandai qaýipten bolsa da tartynbaityn. 1986 jylǵy bir oqiǵa esimde. Ol ýaqytta eski Barshyn men jańa Barshynnyń arasynda kópir bolatyn. Sol buzylyp, ornyna sym arqan tartyp qoidy. Bir mezgil ushaq ushyp, adamdardy ótkizetin. Bir kúni eski Barshynda turatyn ózge ulttyń ókilin qazaqtyń qyzyn zorlaǵany úshin túrmege japqan. Ol túrmeden qashyp ketedi. «Barshyndaǵy bir úidiń shóp aranynda tyǵylyp jatyr eken» degen habar Erlannyń qulaǵyna tiedi. Habar jetisimen Erlan sym arqanmen arǵy jaqqa ótedi. Arannyń jan-jaǵy tegis jabyq, tek tóbesinde tesik bolypty. Sol tesikten túsip, qylmys jasaǵan adamdy ustaidy. Keiin men: «Ái, balam, baiqamaisyń ba? Jazym qylsa qaitesiń?» desem: «Ol maǵan ne isteidi deisiz? Mine, turmyn ǵoi aldyńyzda!» dep kúletin.
- Erlannyń artynda uly, eki nemeresi bar dep estidik. Uly Medettiń jubaiy – Ainash kelininiń ai-kúni jaqyndap otyrǵan kórinedi. Olardyń qal-jaǵdaiy qalai?
- Erlanymnyń qoǵam, el úshin jasaǵan erlik isterine qýanamyz, maqtanamyz. Biraq júregimizde bir aýyrlyqpen qabyldaityn jaǵdaiymyz, ókinishimiz bar. Ol – Erlannyń adami armanyna jete almaǵany. Jalǵyz uly – Medettiń bir qyz, bir uly bar. Úlkeni – Aqnur, kishisi – Tóre. Úshinshi balaǵa júkti bolyp, kelinimiz aýrýhanada jatyr. Dárigerler sábi Erlannyń týǵan kúni – 30 qańtarda dúniege keledi, ul týady degendi aitypty. Soǵan balasha máz bolǵan Erlan jumysyna keterdiń aldynda eki úige malyn soiyp, daiyndyǵyn jasap ketipti. «Týǵan kúnime keremet syilyq bolady» dep jan-júregimen qýanǵan. Kezekshilikke shyǵardyń aldynda bir túnde kelip, erteńine Aqnurdyń shyrsha toiyna qatysypty.
- Ata, ózińiz bul is nemen bitedi dep oilaisyz? Ulyńyzǵa «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly el bolyp usynys aityp jatyr. Tergeý ádil júrgizilip, jaýyzdar qatań jazasyn ala ma? Olarǵa qandai jaza berý kerek?
- Eń aldymen, biz Erlanǵa ákelik, analyq kóńilimizden rizamyz. Onyń el aldyndaǵy eńbegin, jasaǵan erligin ádil baǵalaǵanyn qalaimyz. Biraq... sol ataqty «Qaitseń de ber!» dei almaimyn ǵoi. Joǵarydaǵy baýyrlarym ózderi shesher. Balamyzdyń erligin eskerip, sondai joǵary ataqqa usynyp jatqanynyń ózi bizge qýanysh. Bylaisha aitqanda, kúsh-jiger beredi. «Qylmystyq is ádil júrgiziledi» dep ministrlerdiń ózderi aityp jatyr ǵoi. Solarǵa senemin. Basqa ne aita alamyn?!.
Janýarlardy janyndai jaqsy kórýshi edi...
(anasy Báken Eshojinanyń áńgimesi)
- Apa, Erlannyń kishkentai kúnindegi qylyqtarynyń bári esińizde shyǵar...
- Árine, tátti qylyqtary, istegen isteri túgel esimde. Kishkentai kezinen ózi jan-janýarlardy janyndai jaqsy kóretin. 1-shi synypta oqyp júrgende bir mysyǵy bolǵan. Sońynan qalmaityn. Sonda balalar qatar-qatar jatyp, uiyqtaidy. Álgi mysyq balalardy iiskep júrip, Erlandy taýyp alatyn. Sóitip janyna jatady, Erlan uiyqtap jatsa da, ony balasy siiaqty qushaqtap alyp, basynan sipai beretin. Ana mysyq qoinyna tumsyǵyn tyǵyp alyp uiyqtaidy. Itke de jany qumar edi. Birde it asyradyq. Bir eli janynan qalmaidy. Erlan mektepke barar jolda qaltasyna rafinad qantty toltyryp alyp, jetkenshe aldyna tastaidy. Qaitqansha iti kútip jatady. Bir kúni joldasymyzdyń bireýi úige kelse, it kirgizbegen. Tas laqtyrady. Taiaqpen urady. Biraq úige kire almai, keri qaitady. Erlan – mektepte, biz – jumystamyz, eshteńe bilmeimiz. Sodan balam mektepten kelse, it esiktiń aldynda jatyr. Ile-shala itine qarap: «Buǵan kim tiisti? Maǵan qarap jylap jatyr!» dep úige qushaqtap alyp kirgizdi. «Mama, men itimdi dalaǵa shyǵarmaimyn. Úide jatady» dep qoiady. Men bolsam: «Oibai-aý, ony qaitesiń úige kirgizip? Dálizge apar» dep ursyp júrmin. Biraq shyǵarmady. Túni boiy tóseginiń astyna jatqyzyp, ittiń kózine qarap jubatýmen boldy. Arasynda bizge: «Áne qarańdarshy, maǵan qarap jylap jatyr!» dep qoiady. «Sen onyń jylaǵanyn qaidan bildiń?» desem: «Áneki, kózinen jas aǵyp jatyr!» deidi. Mundai qylyqtary óte kóp bolatyn! (Anasy eńkildep jylap otyr) Janýarlar dese jany ashyp, jan-júregimen eljirep turatyn. Qorǵaljyn sovhozynan Barshynǵa kóshkenimizde de kúshigin qolynan tastamaǵany esimnen ketpeidi. Jetkenshe aldyna otyrǵyzyp, balasy siiaqty qushaqtap otyrdy. Sóitip júretin qulynym-ai! Aqyry mine, dalanyń aqbókenderin qorǵaimyn dep, qanypezerlerdiń qolynan qaza boldyń! (Taǵy kóz jasyna erik berdi)
- Apa, sabyr etińiz! «Erdiń týy - namys» depti Baýyrjan Momyshuly atamyz. Árbir erjúrek, shynshyl adam óz Otanyna abyroi ákeledi. Erlanyńyz sondai erjúrek jandardyń biri. Tek memleket Erlannyń erligin ádil baǵalap, «Halyq qaharmany» ataǵyn berýi kerek. El-jurttyń tilegi – osy.
- Árine, ólmektiń artynan ólmek joq. Kóńilimizge medeý bolatyny – halqy úshin, ultynyń múddesi úshin kóz jumdy. Balamyzdyń qazasyna kúlli qazaq qaiǵyrdy. Halyqqa degen analyq alǵysym sheksiz! Kóńilimizge medeý bolatyny – artynda baýyrlary, balasy, nemereleri qaldy. Jaratqannan solardyń amandyǵyn tileimin! Kelinimiz aman-esen aiaq-qolyn baýyryna alyp, Erlanymnyń nemeresin dúniege ákelsin! Analyq bar tilegim osy!
- Alla-Taǵala duǵa-tilekterińizdi qabyl etsin!
Tólen TILEÝBAI
