30 قاڭتار - اقبٶكەندەردٸ قورعاۋ جولىندا مەرت بولىپ, ەل-جۇرتى «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا ۇسىنعان قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى, «وحوتزووپرومنىڭ» ينسپەكتورى ەرلان بالعابەكۇلى نۇرعاليەۆتٸڭ تۋعان كٷنٸ. مارقۇم وسىدان 17 كٷن بۇرىن براكونەرلەردٸڭ قولىنان قازا تاپتى.
بٸرەر كٷن بۇرىن «ەرلاننىڭ ەكە-شەشەسٸ استاناعا كەلٸپتٸ» دەگەن حاباردى ەستٸپ, 83 جاستاعى ەكەسٸ – بالعابەك اتا مەن 82 جاستاعى اناسى – بەكەن اپاعا كٶڭٸل ايتا بارىپ, از-كەم ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸم. بٸر ساعاتقا جۋىق سىر-سۇحباتىمىزدىڭ ۇزىن-ىرعاسى تٶمەندەگٸدەي بولىپ شىقتى.
ەلٸكتٸڭ لاعىنداي ەركەلەپ ٶسٸپ ەدٸ...
(ەكەسٸ بالعابەك نۇرعاليەۆتٸڭ ەڭگٸمەسٸ)
- قازاقتا ەر بالا تۋعاندا: «ۇل تۋعانعا – كٷن تۋار» دەيدٸ. ەرلانداي قاھارمان ۇلدىڭ قايدا, قانداي وتباسىندا تۋعانىن بٸلگٸمٸز كەلەدٸ. بالالىق شاعى قالاي ٶتتٸ?
- ٶزٸم اتادان جەتٸم ٶستٸم. ەكەم سوعىستان ورالمادى. ەكە تەربيەسٸن كٶرمەي, انامنىڭ ايالى الاقانىندا ەرجەتتٸم. كٷللٸ سانالى عۇمىرىمدى بالا وقىتۋعا ارنادىم. ەرتەدەگٸ بٸر دانىشپاننان: «ٷش تٸرەگٸ بار ادام باقىتتى بولادى. بٸرٸنشٸسٸ – ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ, ەكٸنشٸسٸ – ٶربٸگەن ۇرپاعى, ٷشٸنشٸسٸ – ٷلگٸلٸ شەكٸرتٸ بار ادام» دەگەن قاناتتى سٶز قالىپتى. اللاعا شٷكٸر ەتەتٸنٸم, ادال ٶمٸرلٸك سەرٸگٸم, قۇداي بەرگەن 7 (5 قىز, 2 ۇل) بالام بار. ازدى-كٶپتٸ ەڭبەگٸم سٸڭگەن, ٷلگٸلٸ شەكٸرتتەرٸم بار. ٶزٸمدٸ باقىتتى اداممىن دەپ سانايمىن. بالالارىم ٶستٸ, ەرجەتتٸ. ەر بالانىڭ ٶز جولى, ٶز تاعدىرى بار. ەرلانىم تۋرالى ايتسام, ٷش قىزدان كەيٸن دٷنيەگە كەلدٸ. قارشادايىنان شەشەمنٸڭ تەربيەسٸندە بولدى. ول كٸسٸ قاتتى جاقسى كٶرەتٸن. «اتادان جالعىز ەدٸڭ, مٸنە سەرٸگٸڭ كەلدٸ» دەپ وتىراتىن. شەشەيدٸڭ قولىندا ەركەلەپ ٶستٸ. بەتٸنەن قاققان جوقپىز. بالا كٷنٸندە اياعىما وراتىلىپ, كٷرەسٸپ ويناۋشى ەدٸ. كٷللٸ ەركەلٸگٸن كٶتەرەتٸنبٸز. ەرلانىم 1966 جىلى 30 قاڭتاردا قورعالجىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تۋدى. مەكتەپتە ورىس سىنىبىندا وقىدى. قورعالجىن سوۆحوزىندا 6-شى سىنىپتى بٸتٸرگەن سوڭ, جۇمىستىڭ رەتٸمەن بارشىنعا كٶشتٸك. ول كەزدە قويشىلاردان كومسومول جاستار بريگاداسىن قۇراتىن. ەرلان سوندا كومسورگ بولدى. ٶزٸ بٸر جۇمىستى ٸستەگٸسٸ كەلٸپ, قۇلشىنىپ تۇراتىن-دى. جاس كەزٸنەن-اق دوس, باۋىرعا, تۋىسقا, ەلگە ادال, قايىرىمدى بولىپ ٶستٸ. ەشتەڭەدەن قورقۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن.
- ەل ٸشٸندە ەرلاننىڭ جاساعان ەرلٸكتەرٸن جىر قىلىپ ايتاتىنىن بٸلەمٸز. سٸزدٸڭ ەسٸڭٸزدە قالعان قانداي ەرلٸگٸ بار?
- يە, ەرلٸگٸ كٶپ. بارشىنداعى اۋداندىق پوليتسييا بٶلٸمٸندە ينسپەكتور, كەيٸنٸرەك باستىعى بولىپ قىزمەت ٸستەدٸ. ەڭ باستىسى, ٶز جۇمىسىنا ادال بولىپ, جان-تەنٸمەن بەرٸلٸپ ٸستەيتٸن. جۇمىس دەسە, قانداي قاۋٸپتەن بولسا دا تارتىنبايتىن. 1986 جىلعى بٸر وقيعا ەسٸمدە. ول ۋاقىتتا ەسكٸ بارشىن مەن جاڭا بارشىننىڭ اراسىندا كٶپٸر بولاتىن. سول بۇزىلىپ, ورنىنا سىم ارقان تارتىپ قويدى. بٸر مەزگٸل ۇشاق ۇشىپ, ادامداردى ٶتكٸزەتٸن. بٸر كٷنٸ ەسكٸ بارشىندا تۇراتىن ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلٸن قازاقتىڭ قىزىن زورلاعانى ٷشٸن تٷرمەگە جاپقان. ول تٷرمەدەن قاشىپ كەتەدٸ. «بارشىنداعى بٸر ٷيدٸڭ شٶپ ارانىندا تىعىلىپ جاتىر ەكەن» دەگەن حابار ەرلاننىڭ قۇلاعىنا تيەدٸ. حابار جەتٸسٸمەن ەرلان سىم ارقانمەن ارعى جاققا ٶتەدٸ. اراننىڭ جان-جاعى تەگٸس جابىق, تەك تٶبەسٸندە تەسٸك بولىپتى. سول تەسٸكتەن تٷسٸپ, قىلمىس جاساعان ادامدى ۇستايدى. كەيٸن مەن: «ەي, بالام, بايقامايسىڭ با? جازىم قىلسا قايتەسٸڭ?» دەسەم: «ول ماعان نە ٸستەيدٸ دەيسٸز? مٸنە, تۇرمىن عوي الدىڭىزدا!» دەپ كٷلەتٸن.
- ەرلاننىڭ ارتىندا ۇلى, ەكٸ نەمەرەسٸ بار دەپ ەستٸدٸك. ۇلى مەدەتتٸڭ جۇبايى – ايناش كەلٸنٸنٸڭ اي-كٷنٸ جاقىنداپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. ولاردىڭ قال-جاعدايى قالاي?
- ەرلانىمنىڭ قوعام, ەل ٷشٸن جاساعان ەرلٸك ٸستەرٸنە قۋانامىز, ماقتانامىز. بٸراق جٷرەگٸمٸزدە بٸر اۋىرلىقپەن قابىلدايتىن جاعدايىمىز, ٶكٸنٸشٸمٸز بار. ول – ەرلاننىڭ ادامي ارمانىنا جەتە الماعانى. جالعىز ۇلى – مەدەتتٸڭ بٸر قىز, بٸر ۇلى بار. ٷلكەنٸ – اقنۇر, كٸشٸسٸ – تٶرە. ٷشٸنشٸ بالاعا جٷكتٸ بولىپ, كەلٸنٸمٸز اۋرۋحانادا جاتىر. دەرٸگەرلەر سەبي ەرلاننىڭ تۋعان كٷنٸ – 30 قاڭتاردا دٷنيەگە كەلەدٸ, ۇل تۋادى دەگەندٸ ايتىپتى. سوعان بالاشا مەز بولعان ەرلان جۇمىسىنا كەتەردٸڭ الدىندا ەكٸ ٷيگە مالىن سويىپ, دايىندىعىن جاساپ كەتٸپتٸ. «تۋعان كٷنٸمە كەرەمەت سىيلىق بولادى» دەپ جان-جٷرەگٸمەن قۋانعان. كەزەكشٸلٸككە شىعاردىڭ الدىندا بٸر تٷندە كەلٸپ, ەرتەڭٸنە اقنۇردىڭ شىرشا تويىنا قاتىسىپتى.
- اتا, ٶزٸڭٸز بۇل ٸس نەمەن بٸتەدٸ دەپ ويلايسىز? ۇلىڭىزعا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ەل بولىپ ۇسىنىس ايتىپ جاتىر. تەرگەۋ ەدٸل جٷرگٸزٸلٸپ, جاۋىزدار قاتاڭ جازاسىن الا ما? ولارعا قانداي جازا بەرۋ كەرەك?
- ەڭ الدىمەن, بٸز ەرلانعا ەكەلٸك, انالىق كٶڭٸلٸمٸزدەن ريزامىز. ونىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگٸن, جاساعان ەرلٸگٸن ەدٸل باعالاعانىن قالايمىز. بٸراق... سول اتاقتى «قايتسەڭ دە بەر!» دەي المايمىن عوي. جوعارىداعى باۋىرلارىم ٶزدەرٸ شەشەر. بالامىزدىڭ ەرلٸگٸن ەسكەرٸپ, سونداي جوعارى اتاققا ۇسىنىپ جاتقانىنىڭ ٶزٸ بٸزگە قۋانىش. بىلايشا ايتقاندا, كٷش-جٸگەر بەرەدٸ. «قىلمىستىق ٸس ەدٸل جٷرگٸزٸلەدٸ» دەپ مينيسترلەردٸڭ ٶزدەرٸ ايتىپ جاتىر عوي. سولارعا سەنەمٸن. باسقا نە ايتا الامىن?!.
جانۋارلاردى جانىنداي جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ...
(اناسى بەكەن ەسحوجينانىڭ ەڭگٸمەسٸ)
- اپا, ەرلاننىڭ كٸشكەنتاي كٷنٸندەگٸ قىلىقتارىنىڭ بەرٸ ەسٸڭٸزدە شىعار...
- ەرينە, تەتتٸ قىلىقتارى, ٸستەگەن ٸستەرٸ تٷگەل ەسٸمدە. كٸشكەنتاي كەزٸنەن ٶزٸ جان-جانۋارلاردى جانىنداي جاقسى كٶرەتٸن. 1-شٸ سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە بٸر مىسىعى بولعان. سوڭىنان قالمايتىن. سوندا بالالار قاتار-قاتار جاتىپ, ۇيىقتايدى. ەلگٸ مىسىق بالالاردى يٸسكەپ جٷرٸپ, ەرلاندى تاۋىپ الاتىن. سٶيتٸپ جانىنا جاتادى, ەرلان ۇيىقتاپ جاتسا دا, ونى بالاسى سيياقتى قۇشاقتاپ الىپ, باسىنان سيپاي بەرەتٸن. انا مىسىق قوينىنا تۇمسىعىن تىعىپ الىپ ۇيىقتايدى. يتكە دە جانى قۇمار ەدٸ. بٸردە يت اسىرادىق. بٸر ەلٸ جانىنان قالمايدى. ەرلان مەكتەپكە بارار جولدا قالتاسىنا رافيناد قانتتى تولتىرىپ الىپ, جەتكەنشە الدىنا تاستايدى. قايتقانشا يتٸ كٷتٸپ جاتادى. بٸر كٷنٸ جولداسىمىزدىڭ بٸرەۋٸ ٷيگە كەلسە, يت كٸرگٸزبەگەن. تاس لاقتىرادى. تاياقپەن ۇرادى. بٸراق ٷيگە كٸرە الماي, كەرٸ قايتادى. ەرلان – مەكتەپتە, بٸز – جۇمىستامىز, ەشتەڭە بٸلمەيمٸز. سودان بالام مەكتەپتەن كەلسە, يت ەسٸكتٸڭ الدىندا جاتىر. ٸلە-شالا يتٸنە قاراپ: «بۇعان كٸم تيٸستٸ? ماعان قاراپ جىلاپ جاتىر!» دەپ ٷيگە قۇشاقتاپ الىپ كٸرگٸزدٸ. «ماما, مەن يتٸمدٸ دالاعا شىعارمايمىن. ٷيدە جاتادى» دەپ قويادى. مەن بولسام: «ويباي-اۋ, ونى قايتەسٸڭ ٷيگە كٸرگٸزٸپ? دەلٸزگە اپار» دەپ ۇرسىپ جٷرمٸن. بٸراق شىعارمادى. تٷنٸ بويى تٶسەگٸنٸڭ استىنا جاتقىزىپ, يتتٸڭ كٶزٸنە قاراپ جۇباتۋمەن بولدى. اراسىندا بٸزگە: «ەنە قاراڭدارشى, ماعان قاراپ جىلاپ جاتىر!» دەپ قويادى. «سەن ونىڭ جىلاعانىن قايدان بٸلدٸڭ?» دەسەم: «ەنەكي, كٶزٸنەن جاس اعىپ جاتىر!» دەيدٸ. مۇنداي قىلىقتارى ٶتە كٶپ بولاتىن! (اناسى ەڭكٸلدەپ جىلاپ وتىر) جانۋارلار دەسە جانى اشىپ, جان-جٷرەگٸمەن ەلجٸرەپ تۇراتىن. قورعالجىن سوۆحوزىنان بارشىنعا كٶشكەنٸمٸزدە دە كٷشٸگٸن قولىنان تاستاماعانى ەسٸمنەن كەتپەيدٸ. جەتكەنشە الدىنا وتىرعىزىپ, بالاسى سيياقتى قۇشاقتاپ وتىردى. سٶيتٸپ جٷرەتٸن قۇلىنىم-اي! اقىرى مٸنە, دالانىڭ اقبٶكەندەرٸن قورعايمىن دەپ, قانىپەزەرلەردٸڭ قولىنان قازا بولدىڭ! (تاعى كٶز جاسىنا ەرٸك بەردٸ)
- اپا, سابىر ەتٸڭٸز! «ەردٸڭ تۋى - نامىس» دەپتٸ باۋىرجان مومىشۇلى اتامىز. ەربٸر ەرجٷرەك, شىنشىل ادام ٶز وتانىنا ابىروي ەكەلەدٸ. ەرلانىڭىز سونداي ەرجٷرەك جانداردىڭ بٸرٸ. تەك مەملەكەت ەرلاننىڭ ەرلٸگٸن ەدٸل باعالاپ, «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋٸ كەرەك. ەل-جۇرتتىڭ تٸلەگٸ – وسى.
- ەرينە, ٶلمەكتٸڭ ارتىنان ٶلمەك جوق. كٶڭٸلٸمٸزگە مەدەۋ بولاتىنى – حالقى ٷشٸن, ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كٶز جۇمدى. بالامىزدىڭ قازاسىنا كٷللٸ قازاق قايعىردى. حالىققا دەگەن انالىق العىسىم شەكسٸز! كٶڭٸلٸمٸزگە مەدەۋ بولاتىنى – ارتىندا باۋىرلارى, بالاسى, نەمەرەلەرٸ قالدى. جاراتقاننان سولاردىڭ اماندىعىن تٸلەيمٸن! كەلٸنٸمٸز امان-ەسەن اياق-قولىن باۋىرىنا الىپ, ەرلانىمنىڭ نەمەرەسٸن دٷنيەگە ەكەلسٸن! انالىق بار تٸلەگٸم وسى!
- اللا-تاعالا دۇعا-تٸلەكتەرٸڭٸزدٸ قابىل ەتسٸن!
تٶلەن تٸلەۋباي
