.jpeg)
Byltyrǵy jyly ádebi ómirimizdegi eleýli ýaqiǵalardyń biri – Mecenat.kz ujymy uiymdastyrǵan roman báigesi boldy. Bundai alaman báige álemde Korol Liýdovik 14 kaitys bolǵan 1715 jyldan beri bolmaǵan edi. Ásirese, konkýrsqa tigilgen júlde qory airyqsha. Baby kelip, baǵy janǵan qalamger ómiriniń sońyna deiin ai saiyn 500 AQSh dollaryn alyp otyrady. Bul degeniń bizdiń eldegi kishigirim sheneýniktiń bir ailyq jalaqysyna barabar soma. Bundai jobany ádebietimiz úshin jasalǵan qamqorlyq, joba jetekshileriniń márttigi, azamattyǵy demei kórińiz! Ótken jyly bul báigeden belgili jýrnalist, jazýshy Sharhan Qazyǵuldyń «Kúlpet» romany top jardy. Atalǵan qarjyny alyp qalamgerdiń qanjyǵasy mailandy. Roman bes myń danamen «Arna-B» baspasynan jaryq kórdi. Qazirgi tańda orys tiline aýdarylý ústinde. Biyl atalmysh roman báigesiniń ekinshi kezeńi jalǵasyn taýyp jatyr. Osy oraida syilyqtyń negizin qalaýshy Erlan Asqarbekov aǵamyzben az-kem áńgime órbitken edik.
- Qadirli Erlan aǵa, roman báigesi degende HH ǵasyrdyń basyndaǵy Esenqul qajy jariialaǵan baiqaý eske oralady. Sonyń nátijesinde Sultanmahmut Toraiǵyrdyń «Qamar sulý», Taiyr Jomartbaidyń «Qyz kórelik» syndy tamasha týyndylary ómirge kelip, qazaq ádebietindegi roman janrynyń bastalýyna, damýyna eleýli úles qosqan edi. Sizder qolǵa alǵan «Mecenat.kz» roman báigesi qazirgi zaman qazaq ádebieti úshin, sonyń ishinde roman syndy kúrdeli janrynyń damýyna úlken serpin berip otyr. Sizderge bul ideia qalai keldi? Júzege asý barysynda qandai qiyndyqtar boldy? Aldaryńyzǵa qandai maqsat, múdde qoidyńyzdar?
- 1996 jyly 22 jasymda men aqyn retinde Respýblikalyq baikaýdyń jeńimpazy atandym. B. Qanapianov pen Murat Áýezov syndy naǵyz qalamgerlerdi kórdim. Sonymen qatar daýys berý jáne marapattaý rásiminiń kýágeri boldym. Ol jerde qazaqtildi talantty aqynmen dos bolyp, «Ala qoidy bóle qyrqyp» jatqan zamanda «shala qazaqtar» men «naǵyz qazaqtardyń» tatý dos bola alatynyna kózim jetti. Bul jerdegi eń basty másele eki qazaqtyń tanymynda bolatyn. Ar men uiat, adamgershilik, ónerge degen adal kózqaras bolǵanda ǵana dostyqtyń jalaýy qashanda jelbirep turatynynyń anyq dáleli edi bul.
2000 jyly art menedjment kýrstaryn bitirip, aǵylshyn elshiliginiń mádeniet bólimi – Britandyq keńeste jumys atqardym. Biz sol jyldary aǵylshyn mádenietin jarnamalaityn kóptegen jobalar uiymdastyrdyq. Sol kezden beri meni qazaq tiliniń jáne mádenietiniń, ádebietiniń damý jolyndaǵy qiyndyqtar qatty alańdatatyn. Tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryn únemi oilastyryp júrdim. Mysaly, sol jerde qyzmet atqaryp júrip, álemdik ádebiette aldyńǵy qatarda turatyn Britaniiada, jylyna 300 – 400 roman, al Reseide 80 roman jaryqqa shyǵatynyn bildim. Al 2 million turǵyny bar kishkentai ǵana Sloveniianyń ózinde jyl saiyn 80 roman jazylyp, oqyrmanǵa jol tartyp jatatyn. Mine, osyndai elderdiń jankeshtiligi ózderiniń ádebieti men tiline degen sheksiz qurmetiniń belgisi edi.
Bizge keletin bolsaq, egemendik alǵan alǵashqy ótpeli kezeńderde jylyna nebári saýsaqpen sanarlyq romandar ǵana jaryq kórip jatty. Onyń ózi kitap súier oqyrmannyń qolyna jete bermeitin. Kerek deseń ol shyǵarmalardyń barlyǵy derliktei qazaq tildi kitaptar emes edi.
Men qazaqstandyq jazýshylar álemge tanylý jaǵynan, bizdiń klassikalyq mýzykanttardy, reperlardy, Dimashty, boksshylarymyzdy, shahmatshy qyzdarymyzdy, kinorejisserlerimizdi kýyp jetedi degen úmitimdi eshýaqytta joǵaltqan emespin. Sosyn da, álemniń eń myqty baspagerleri qazaq romanisteriniń artynan júgirýge ábdden laiyq ekenine esh kúmán keltirmeitinmin. Alaida bir másele bar: ańyz bolý úshin – ańyzǵa sai bolý kerek. Golovkin ózin aiasa, onyń aty Maiqudyqta da shyqpas edi. Eger Serik Aprymov stsenariidiń alǵashqy nusqasyn jazýǵa monah ispetti den qoimasa, ony álemdegi barlyq kino mamandary bile bermes edi. Jańa dybys izdegen Skriptonit pen Imanbek jumys ústinde shamyrqanyp 10-20 pernetaqtany syndyrmasa, olardyń esimin tipti týystary da umytyp keter edi. Marat Beisenǵaliev virtýozdyq oiynmen 4 jyl boiy kúnine 16 saǵat demalyssyz, merekesiz ainalyspasa, ózi kitabynda ázildegendei, qazir kólik satýmen ainalysar edi. Basymyzdan ótip jatqan osy qiyndyqtar, bizdiń qanshalyqty kúresker uldar tárbielegenimizdi kórsetedi. Olardyń bul erligi árdaiym jigerimizdi janyp otyrady. Bizde úlgi alarlyq qaharman azamattar jetkilikti.
Osy jobany iske asyrý barysynda, biz barlyq qalamgerlerdiń syilyq týraly habardar bolýyna bar kúshimizdi saldyq. 3 ai boiy «Qazaqstan» ulttyq telearnasynda, keshki ýaqytta joba týraly beinebaian kórsetildi. Onyń eń tanymal telearna ekenin barsha halyq biledi. «Amanat» partiiasy men «Atameken» QR Ulttyq kásipkerlik palatasy da miliondaǵan halyqqa jobamyz týraly úzdiksiz aqparat berip otyrdy. Mádeniet ministri 7 myńnan astam mádeniet mekemelerine bizdiń baiqaýdy zerdeleýdi, oqyrman men qalamgerlerge tolyqqandy aqparat berýdi qadaǵalady. Sondyqtan da, bul alaman báigeden eshkimniń de habarsyz qalýy múmkin emes dep oilaimyn.
Roman báigesiniń birinshi kezeńinde 67 qoljazba kelip tústi. Kásibi synshylardyń saraptaýymen, osylardyń arasyndaǵy 11 romannyń kórkemdik sapasy asa joǵary deńgeide jazylǵan dep baǵalandy. Sol mamandar bizge osy jobanyń arqasynda qazaq jáne orys tilinde 6-7 myqty roman jazylǵanyn aityp qýanysty. Bul bir jaǵynan jetistik bolsa, ekinshi jaǵynan kásibi qalamgerlerdiń basym bóliginiń baiqaýǵa qatyspaǵanyn ańǵartady. Shamamen oǵan ne túrtki bolǵanyn da biletin siiaqtymyz. Birinshiden, jazýshylar syilyqtyń shyn máninde júzege asatynyna asa senimdi bolmaǵan siiaqty, ekinshiden, ádil bolatynyna kúmándanǵan bolýy kerek. Bireýler 2022 jyldyń qyrkúiek aiynda bizdiń jeńimpaz ai saiynǵy syiaqysyn almaǵan degen qaýeset shyǵardy. Kelesi kúni tańerteń jeńimpazymyzǵa dálel retinde, túbirtekteri bar video material kórsetýge týra keldi. Osyndai da aiaqtan shalýlar bolyp turatyny zańdy qubylys. Eń bastysy biz barsha qalamgerlerdiń senimine ie boldyq.
Aita keterligi, Jazýshylar odaǵynyń basshylyǵy, basqa da shyǵarmashylyq uiymdar jobamyzdy quptap, jan-jaqty qoldady. Taǵy bir másele sait jumysynyń mashaqaty boldy. Sait jasaýdyń kúrdeliligin jete baǵalamaǵanym úshin áli de uialamyn. Soǵan qaramastan saitymyz oqyrman bergen daýysty týra, anyq sanaý mindetin laiyqty atqardy. Baiqaýǵa qatysýshylar týraly taǵy eki máseleni aita ketken jón. Short-listke enbegenderdiń basym kópshiligi jaqsy siýjetterge quralǵan tartymdy shyǵarmalar bere alǵan. Biraq olar ádebi kýrstarǵa barmaǵany anyq jáne roman jazýdy mekteptegi kólemdi esse jazýmen para-par dep te oilaiǵan sekildi. Aita keterlik jait, qatysýshylardyń kópshiligi daiyn qoljazbalardy qaita qarap, tolyqtyryp, jetildirmei joldaǵan. Men suhbattarda, jazýshylarmen kezdesýlerde «Voskresene» romanynyń alǵashqy 2 betin 180 ret qaita jazǵan L.Tolstoi men «Qosh bol, maidan!» romanynyń sońǵy taraýyn 47 ret qaita jazǵan E.Hemingýeidi únemi mysalǵa keltirip otyrdym. Álemdik deńgeidegi kásibi qalamger men qatardaǵy jazýshynyń aiyrmashylyǵy mine osyndai eńbek jolynan kórinedi.
Osy oraida aita ketetin taǵy bir sóz, bizdiń alǵashqy jeńimpazymyz Sharhan Qazyǵul óz romanyn 5 ret, al airyqsha mańyzǵa ie 2 bólimin 20 retten astam qaita jazyp shyqqan. Qalǵan jeńimpazdar da óz shyǵarmalaryn kemi 2-3 retten qaita qaraǵanyn aityp otyr. Mine bul shyǵarmashylyq protsestiń qanshalyqty qiyn deńgeide júretinin anyq kórsetedi.
Jobanyń negizgi maqsaty – ádebietimizdi kásibilendirý. Kásibi shyńdalǵan qalamgerlerge jol ashý. Biz ádebiettegi eń aýyr roman janryn alyp, alaman báige uiymdastyryp, eń laiyqty shyǵarmaǵa júlde beremiz. Bul jai ǵana 500 dollar týraly emes, bul bizdiń mádenietimizde jańa gaýhar tastar galaktikasyn quraityn ár jyldardaǵy jeńimpazdarǵa degen úlken qurmet. Árine, olardyń kino men teatrǵa, tipti poeziiaǵa tigizer áseri zor.
Jeńimpazdar ai saiyn syiaqylaryn alady. Árine, shyǵarmashylyq jolyn alańsyz jalǵastyrý úshin, qarjylyq jaqtan qysym kórmeý - kez kelgen qalamgerdiń basty armany. Biraq ol úshin Tolstoi men Hemingýei siiaqty eńbek ete alý kerek. Dúniejúzilik kitap naryǵyn baǵyndyrý úshin, aldymen óz halqynyń qurmetine ie bolý lázim. Qazirgi qazaqstandyq romandar 500-1000 danamen ǵana shyǵady, biz bolashaqta bul tirajdy 100 myń danaǵa deiin kóterýge bolatyn múmkindikti kórip otyrmyz. Bizdiń ziialy qaýymnyń arasynda osyndai kemeldengen qalamgerler bar dep esepteimiz jáne olarǵa úlken senim artamyz.
- Sizder uiymdastyryp otyrǵan roman báigesiniń júlde qory airyqsha. Júldege laiyqty qalamger ómiriniń sońyna deiin 500 dollar qarjy alyp otyrady. Kitaptary mol tirajben taraidy. Qazirgi qaltaly azamattar ózderine paida ákeletin joba bolmasa investitsiia sala bermeidi. Qarjy kózin qalai taýyp, demeýshilerdi qalai uiymdastyryp otyrsyzdar?
- Men bul jobany 2003 jyldardan beri oilastyra bastadym. Sol jyldary birneshe tanymal qazaq oligarhtaryna usynys jasadym jáne jyl saiyn olarmen kezdesip, sóilesip qoldaý bildirýin kúttim. Sol jyldar ishinde bas-aiaǵy onnan asa óte qaltaly azamattarǵa usynys aitýmen boldym. Olardyń kóbi kezdesýden bas tartty, keibiri, tipti, meniń jobamdy kúlki qyldy. Shyǵar jol tappai qysylǵanda elimizdiń birinshi, ekinshi prezidentine usynys jasaýdy da oiladym, biraq onyń sáti túspedi.
Bir kúni dám tartyp Timýr Týrlovpen tanystym. Ekeýara jaqyn áńgimelesip júrdik. Besinshi ret kezdesken áńgime ústinde oǵan osy joba týraly oiymdy ashyp aittym. Ol keiinnen bizdiń eldiń azamattyǵyn alǵany barshańyzǵa málim. Men ol kisige ózim daiyndaǵan bes jobany kórsettim. Onyń tórteýi múldem óner týraly emes, tek jeke kásibimizge bailanysty edi. Al besinshi jobaǵa ómir boiy aqsha jumsaitynymyzdy, sonymen qatar bul jobany muragerlikke qaltyrý múmkindigin de qarastyrǵanymdy aittym. Ekeýmiz bul jobany keńinen talqyladyq. Bul joba Timýr Rýslanulynyń kompaniiasyna eshqandai jarnama jasap bermeidi jáne qosymsha qarjylyq tabys ákelmesi de anyq. Timýr Rýslanulyna túsetin bar paida, ózi kóship kelgen eldiń mádenieti men ádebietin kóterý jáne onyń joǵary sapada oryndai alatynyn halyqqa da, bilikke de dáleldep kórsetý edi.
Eń qyzyǵy, atalmysh jobanyń birinshi baspasóz konferentsiiasyna bir ai mólsherinde ýaqyt qalǵanda, Timýr Rýslanuly meni taǵy da tań qaldyrdy. Timýr bul jobada biz eldiń nazaryn ózimizge jáne ózimizdiń kásibimizge emes, qaita jazýshylarǵa aýdarýymyz kerek degen usynys bildirip, óziniń atyn atamaýdy aityp, konferentsiiaǵa qatyspady. Tek eki ai ótkesin ǵana joba týraly óziniń áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazdy. Osy oraida, Timýr Rýslanulynyń azamattyǵy men ult rýhaniiatyna degen janashyrlyǵy úshin alǵysymdy bildirgim keledi.
- Endigi bir suraq roman báigesine túsken shyǵarmalardy baǵalaý týraly. Ótken jyly Sharhan Qazyǵul «Kúlpet» romanymen márege jetkende, áleýmettik jelide azdaǵan qarsy pikirler aityldy. Ondaǵy basty túitkil daýys berý arqyly úzdik týyndyny tańdap alý tym ádiletti bolmaidy degen dáiekke súiendi. Óitkeni kimniń tanys-bilisi, aralasatyn ortasyny, aýditoriiasy keń bolsa sol kóp daýys jiiady da, shyn mánindegi sapaly shyǵarmalar tasada qalyp qalady degen pikirler aityldy. Bizdiń oiymyzsha bul oryndy pikir siiaqty. Daýys bergen oqyrmandardyń barshasy sol romandy oqyp, rizalyǵynan daýys bere bermeitini anyq. Bul jerde júzi tanys jazýshyǵa báribir búiregi burylary sózsiz. Sondyqtan da romandy baǵalaýdyń jańa kriteriilerin qarastyrý kerek siiaqty. Buǵan ne deisiz? Úzdik týyndylardy myqty, ádil, kásibi jazýshylar men synshylardan quralǵan komissiia arqyly anyqtaýǵa múmkindik bar ma? Joq álde ol da ádiletti sheshim shyǵarýǵa qaýqarsyz ba?
- Men bul jerde ádilqazylarǵa emes, ádil jáne taza protsedýraǵa senemin. Eń ádil synshylardan quralǵan komissiia birishi nemese ekinshi jyly-aq tanys adamdaryn qoldap, jeńushymen jalǵasqan jemqorlyqpen ainalyspaýyna kim kepildik bere alady? Óitkeni, jiyrma jastaǵy avtor úshin ómiriniń sońyna deiin 400 000 dollar alý múmkindigi bar ekenin umytpaý kerek. Birinshi maýsymda biz oqyrmandar bergen daýystyń durys sanalmaýynyń úsh túrli sebebin anyqtadyq. Sonymen shuǵyl uiymdasyp, sol qatelikterdiń barlyǵyn jóndedik. Bul meniń jemqorlyqty qanshalyqty jek kóretinimdi jaqsy biletin, eski dostarymnan basqalary úshin kútpegen jaǵdai boldy. Men úshin marapattyń bedeldi bolýy, jeńimpazdardyń kóp daýysty adaldyqpen jinaýy óte mańyzdy. Ol úshin biz birinshi jáne ekinshi orynǵa daýys bergen oqyrmandardyń barlyǵyna telefon soǵyp, birinshi maýsymdaǵydai videoǵa túsiremiz. Áleýmettaný ǵylymynda aitylatyndai, biz nátije bere alatyn tujyrymdy jaýaptardy jinadyq. Sonyń negizinde naqty, ádil berilgen daýystar qabyldanyp otyrdy. Bizdiń paiymymyzsha, qazylardyń eshbiri shynaiy, sapaly oqyrmandardai zańdy kúshke ie bola almaidy.
Al jazýshylardyń týystary men jaqyndaryna keletin bolsa-aq, ol barlyq qalamgerler de bar ortaq jaǵdai. Eń bastysy olar azshylyq daýysqa ǵana ie bolatynyn umytpaýymyz kerek. Bul boljamdy joqqa shyǵarý úshin aita keteiik, birinshi kezeńniń jeńimpazy - Qyzylorda oblysynan shyqqan qalamger, al oǵan daýys bergenderdiń geografiiasyna qarasaq, kópshiligi Almaty, Astana jáne basqa da oblystardan daýys bergenin bilý qiyn emes. Eger siz óz ideiańyzǵa sai jańa mehanikasy bar baiqaýdy qalasańyz, ózińizdiń mehanikańyzdy jasap, qarajat kózin taýyp uiymdastyrýyńyzǵa bolady. Al biz mecenat.kz komandasy elimizdiń damýy úshin, mádenietimizdiń gúldenýi úshin basqa saiystarmen qýana básekege túsýge ázirmiz. Aitpaqshy, osy joba bastalǵaly beri elimizdegi ádebi baiqaýlar arasynda tyń serpin júrip jatqanyn kórip otyrmyz. Bul biz úshin airyqsha qýanarlyq jait. Bul bizdiń de bir maqsatymyzdyń oryndalǵanynyń kórinisi.
- Biylǵy «Metsenat» roman báigesine shetelde turatyn qandastarymyzda qatysa alatyny týraly jańalyqtaryńyzdy oqydym. Bul - óte tamasha quptarlyq is. «Metsenattyń» kókjiegi keńi bergeni quba qup. Alda taǵy qandai josparlaryńyz bar?
- Men 2003 jyldan beri, sheteldegi qazaq diasporalary týraly, olardyń ádebieti men mádenieti týraly únemi oilanyp kelemin. Olarǵa qolymnan kelgenshe qoldaý bildirgim keledi. Biz birinshi baspasóz máslihatynda, jobanyń ekinshi kezeńinen bastap, sheteldegi qandastarymyzben birge jumys isteitinimiz týraly aityp, ýáde berdik. Bizdiń qandastarymyz álemniń on shaqty eline shoǵyrlana qonystanǵan, ondaǵy jazýshylardy osy jobaǵa tartý bir jyl emes, birneshe jyldardy qamtityn jumys ekeni anyq. Biz bul baǵyttaǵy jumysymyzdy jalǵastyra beremiz. Jáne sheteldegi qandas qalamgerlerdi roman báigesine atsalysýǵa shaqyramyz.
Qazirgi tańda biz bas júldeden basqa, short-listqa engen qalamgerlerdi jazýshylarmen, kinoprodiýserlermen tanystyrý baǵytynda jumys júrgizip jatyrmyz. Bul qalamgerler úshin jeńimpaz bolyp qana qoimai, tipti jobamyzǵa jetekshilik etý úshin de kerek tásil dep baǵalaimyn. Roman báigesine qatysqan qalamgerlerge qabyletin ondan ary shyńdai túsý úshin, kásibi sheberlerden sabaq alýǵa qajetti qosymsha demeýshiler izdep jatyrmyz. Bul da úlkendi-kishili jazýshylarymyz úshin tamasha múmkindik bolary sózsiz.
Osy oraida otandyq qalamgerlerdiń bul jobaǵa degen kózqarasynyń ózgergeni týraly aitqym keledi. Biz báigeniń ádil ótýi úshin jobanyń tehnikalyq turǵydaǵy qorǵanys sharalaryn budan da kúsheite túsetin bolamyz. Sondai-aq Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kóptegen talantty avtorlardyń bizdi estip, óz romandaryn qaita qarap, kórkemdik sapasyn joǵarlatyp jatqanyn estidik. Bul biz úshin asa qýanyshty jaǵdai.
Bir nárse anyq: biz - baspa nemese ádebi agent emespiz, bolmaimyz da. Biz úshin barlyq kúsh-jigerdi baiqaýdyń ózine shoǵyrlandyrý óte mańyzdy.
- Qazir jastar arasynda roman jazý úderisi birshama qarqyn alyp keledi. Otyzǵa endi jetken jas qalamgerlerdiń keibiri birneshe romannyń avtory atanyp úlgerdi. Olardyń shyǵarmashylyq múmkindikterin eskere otyryp, qyryq ne otyz bes jasqa deiingi jas qalamgerlerdiń shyǵarmasyn bólek saraptap, baǵalaý júrgizse, olarǵa taǵaiyndalatyn júlde qoryn da basqasha qarastyrylsa degen oi keledi. Bul jas prozikterdi yntalandyra túser edi. Sizder buǵan qalai qarar edińizder?
- Jazýshylar men jobaǵa qatysýshylar jastar nominatsiiasyn da, pesalar, áńgimeler, óleńder baiqaýyn da qosýdy surady. Biraq búkil Qazaqstandy, búkil álemdi jaýlap alatyn birneshe avtorlar shyqqansha, bizdiń nazarymyz ázirshe osy roman báigesinde bolatynyn aitqym keledi.
Suhbattasqan: Umtyl Zaryqqan
