Biylǵy jyldyń «Balalar ádebieti» jyly dep jariialanǵany barshańyzǵa belgili. Osyǵan orai, Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq akademiialyq kitaphananyń janynan Balalar men jasóspirimder ádebietin qolaý keńesi qurylyp, jumys istep jatyr. Keńestiń jetekshisi, QR Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq Poeziia Akademiiasynyń akademigi Erbol Beiilhan «Ult» portalyna keńestiń búgingi jumysy men balalar ádebieti týraly áńgimelep berdi.
Áńgimemizdi Balalar men jasóspirimder ádebietin qolaý keńesiniń qazirgi jumysynan bastaiyqshy?
Osy jyldyń naýryz aiynda naýryz aiynyń 19-y kúni aqyn-jazýshylardyń, ziialylardyń, kitaphanashylardyń qatysýymen konferentsiia ótken bolatyn. Sol kezde Ulttyq akademiialyq kitaphananyń janynan ashylǵan balalar ádebietin qoldaý keńesi quryldy. Jalpy biyl balalar ádebietin qoldaý jyly ekeni barshamyzǵa aian. Sodan beri bes-alty aidyń júzinde qoldaý keńesi eń birinshi balalar aqyn-jazýshylarynyń basyn qosty. Ziialylardyń barlyǵyn, aqyn-jazýshylardy, qýyrshaq teatrynyń ókilderin, sýretshiler, jýrnalisterdi qosyp, bir shart qoidyq. Osy shart boiynsha, mysaly úshin jýrnalister balalar aqyn-jazýshylaryn ózderiniń belgili baǵdarlamalaryna shaqyryp jatyr. Áli de balalar ádebieti júrip ketý úshin, birinshiden, balalar aqyn-jazýshylary tanymal bolý kerek. Olarǵa jarnama jasalý kerek. Olardyń ne jazyp júrgeni halyqqa jetý kerek. Mysaly úshin, osy kúnge deiin, meniń ózim, balalar aqyn-jazýshylary degende bir on shaqty adamdy ǵana bilemin, kóp adamdy bilmeitinmin. Qazir endi osy salada jumys istep jatqannan beri Qazaqstanda jalpy 130-150 balalarǵa qalam terbep júrgen qalamgerler bar ekenin bildim. Osy 130-150 qalamgerdiń ne jazyp júrgeni bizge alaqanǵa salǵandai aian boldy. Biz júz qalamgerdiń áli jaryqqa shyqpaǵan kitaptarynyń ózderiniń ruqsatymen, ataýynyń bárin jinaqtap, ministrliktiń ókiline ótkizdik. Balalar ádebieti jyly balalarǵa usynýǵa ábden bolatyn osyndai shyǵarmalar bar, osyny shyǵaryp berseńizder dep usynys aittyq. Bul da bir jumys. Jalpy sodan beri aptasyna bir-eki ret qalamgerlermen biz Zým platformasy arqyly, Ulttyq akademiialyq kitaphananyń feisbýktaǵy, instagramdaǵy paraqshasy arqyly únemi suhbat jasap kele jatyrmyz. Onda bizdegi tyńdarmandar, oqyrmandar óte kóp. Balalar jazýshylary ózderiniń balalar ádebietin qalai damytý týraly oilaryn, balalarǵa jazyp júrgen shyǵarmalary týraly aitady, buryn shyqqan kitaptaryn nasihattaidy. Jáne bul suhbattyń jazbasha nusqasyn «Ádebiet» portaly men «Qalamger» portalynda birneshe suhbattardy jariialadyq. Endi sol Ulttyq akademiialyq kitaphananyń ishinde balalar kitaphanasy bar. Balalar kitaphanasy osy jeti ai kóleminde júzden artyq balalarǵa arnalǵan, ata-analar men ziialy qaýym qatysqan ádebi sharalar ótkizdi. Onyń ishinde balalar da, ata-analar da, ziialy qaýym da qatysyp jatyr. Sondyqtan jalpy balalar ádebietin qoldaý keńesi tikelei qarjyǵa tirelmeitin, biraq óziniń júregin bergen kóptegen alýan túrli is-sharalar ótkizdi. Al qarjyǵa tireletin sharýalardyń barlyǵy toqtap tur. Úlken baiqaýlar jariialaý úshin úlken qarjy kerek bolady. Sol úshin bizdiń basty josparymyzda balalarǵa arnalǵan biyl 3-4 roman jazdyrsaq dep oilaǵanbyz. Ondai álemdik standartta, álemdik júiede bar. Biz muny ministrlikke deiin aitqanbyz, qazir jaýaby joq bolyp tur. Ulttyq akademiialyq kitaphana «Er Tóstik» degen balalarǵa arnalǵan shyǵarmalarǵa baiqaý jariialady, tórt nominatsiia boiynsha, iaǵni bes mln teńgeniń kóleminde. bolmaq Qazir osy ádebi konkýrstyń ainalasynda jumys istep jatyrmyz.
Balalar ádebietin damytý úshin osyndai konkýrstar uiymdastyrý qanshalyqty mańyzdy? Jalpy áseri bar ma?
Bizde mynadai qalyptasqan ǵoi. Belgili qalamger jazǵan jaqsy bir dúniesin jariialamaidy. Belgili bir konkýsqa saqtap qoiady. Iaǵni qalamgerlerdiń jazǵan jaqsy dúnielerin oqyrmanǵa usyný úshin jáne qalamgerlerge qarjylai kómek kórsetý úshin konkýrstar kóp bolýy kerek. Ásirese, balalar ádebieti tóńireginde. Odan keiin osy konkýrsqa kelgen týyndylardyń eń jaqsylaryn kitap qylyp shyǵaryp, ony jurtshylyqqa usynsaq, ol úlken kómek emes pe? Qazir balalar ádebieti dep aityp jatqanymyzben naqty bizdiń zamannyń balalarynyń talaby, kózqarasy, dúnietanymy, barlyǵy ózgergen. Soǵan bailanysty qazirgi balalar qyzyǵyp oqityndai bizdiń usynatyn júz shaqty kitabymyz bar. Ony ministrlikke ótkizdik, tek qoldaý kútip otyrmyz. Al Keńes dáýirinde jazylǵan kóptegen kitaptardy qazirgi balalardy qyzyqtyrady dep aitý qiyn. Sondyqtan konkýrstyń qalamgerlerge de, oqyrmanǵa da bereri kóp.
Balalar ádebieti degende birinshi oiǵa keletini fantastikalyq janrlar. Jalpy balalar qandai janrlardy oqý kerek?
Osy salada qyzmet etip jatqannan keiin, zertteýlerdi de birge júrgizip otyrmyz ǵoi. Qazirgi balalar kóbinde fentezi janrlar, sosyn mistikalyq shyǵarmalar men detektiv janryndaǵy shyǵarmalardy kóbirek oqidy eken. Balalarǵa sol óte qyzyqty bolyp keledi. Odan keiin taǵy bir dúnie, bizde, mysaly úshin, balabaqshanyń balalaryna taqpaqtar múldem joq. Iaǵni 3 jastan 5 jasqa deiingi, 5 jastan 11 jasqa deiingi degen dúnie bar. Qazirgi baiqaýda biz sony basty shart qylyp, negizge alyp otyrmyz. Sodan keiin balalar qazir zamanaýi ertegilerdi jaqsy oqidy, qyzyǵyp oqidy.
Balalar ádebietin damytý úshin konkýrstardy kóbirek uiymdastyrý kerek dedińiz, al balalardyń kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin ne isteýimiz kerek?
Balalardyń kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin ata-analar kitap oqýy kerek. Mysaly úshin Qazaqstanda 30 % ata-analar oqidy eken, al 70% ata-ana balalaryna kitap oqy dep aitady, biraq ózi qolyna kitap ustamaidy eken. Qazaqtyń sózi bar ǵoi, «uiada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» dep, iaǵni ata-anasy balasymen birge kitap oqyp, sony jastaiynan qyzyqtyryp, yntalandyryp, tartyp otyrsa, balanyń kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy oianady da, erteń ol eseie kele qolynan kitap túspeitin nemese kitapty tańdap, talǵap oqityn oqyrmanǵa ainalady.
Sosyn Keńes dáýirinde ózińiz bilesiz, aidaladaǵy malshylardan bastap qoiyn-qopshynyna kitap tyǵyp oqýshy edi ǵoi. Biz sondai dástúrli qalyptastyrýymyz kerek. Sonymen qatar, ekran jarnamanyń eń negizgi basy. Bizdiń telearnalardan kitapty kóbirek nasihattaýymyz kerek. Balalar beligili adamdar týraly, ózderi oqyǵan kitaptary týraly qyzyqqan keiipkerleri týraly kóbirek aitý kerek. Úlken-úlken kitapty nasihattaityn baǵdarlamalar kerek. Kitapty, balalar jazýshylaryn, jalpy rýhaniiatty nasihattaityn kóptegen baǵdarlamalar kerek dep oilaimyn.
Al bul jolda balalarǵa arnalǵan «Balapan» telearnasynyń yqpaly bolyp jatyr ma?
Bizdiń respýblikamyzda halyqtyń teń jartysy balalar men jasóspirimder. Endi sol 7-8 mln balaǵa bir «Balapan» telearnasy jetpeidi ǵoi dep oilaimyn. Al «Balapan» telearnasynyń qazaq balalaryna berip jatqan dúniesi ushan-teńiz. Biraq, ókinishtisi, bizde qazaqtardyń kóbisi ana tilin jetik bilmegendikten, «Balapan» telearnasyn sol qazaqtildi otbasynyń balalary ǵana qaraidy. Al tili oryssha shyqqan balalar Resei telearnalaryn qaraidy. Sondyqtan biz áli kúnge Resei telearnalarynan, «Masha men aiýdan» qutyla almai kele jatyrmyz. Biraq sondai da sapaly dúnie jasap ta úlgergen joqpyz dep oilaimyn.
Balalarǵa arnalǵan kitaptardy, shyǵarmalardy «Balapan» telearnasynan, iýtýbtaǵy tanymal kanaldardan nasihattaý jumystary nege júrgizilmei jatyr?
Endi bul memlekettiń deńgeiinde qaralatyn másele. Iaǵni qarjyǵa kelip tireledi. Iýtýbtan kanal ashqan, qanshama oqyrmany bar belgili bir blogerge nemese bir juldyzǵa balalar ádebietin nasihattaý úshin paraqshańyzǵa salyp berýin surasańyz, 500-600 myń teńge suraidy. Memlekettik deńgeide úlken bir baiqaý jariialaýǵa aqsha tappai otyryp nemese jariialamai otyryp, qalamgerler 500-600 myń teńgeni qaidan taýyp beredi? Sondyqtan balalar ádebietin qoldaý keńesi me, nemese balalar ádebietine arnalǵan bir dúnie me, bir uiymdy memlekettik deńgeide ashyp, oǵan biýdjetten jyl saiyn turaqty qomaqty qarjy bólinip otyrsa, mysaly bizde «Aýdarma biýrosy» bar ǵoi, memleketten qarjylandyrylatyn, sondai deńgeide qoiylyp, tapsyrma berilse, qyrýar sharýa isteýge bolady dep oilaimyn.
Áńgimeńizge raqmet!
Aqbota MUSABEKQYZY
