بيىلعى جىلدىڭ «بالالار ەدەبيەتٸ» جىلى دەپ جارييالانعانى بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. وسىعان وراي, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانانىڭ جانىنان بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولاۋ كەڭەسٸ قۇرىلىپ, جۇمىس ٸستەپ جاتىر. كەڭەستٸڭ جەتەكشٸسٸ, قر جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, حالىقارالىق پوەزييا اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ ەربول بەيٸلحان «ۇلت» پورتالىنا كەڭەستٸڭ بٷگٸنگٸ جۇمىسى مەن بالالار ەدەبيەتٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
ەڭگٸمەمٸزدٸ بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولاۋ كەڭەسٸنٸڭ قازٸرگٸ جۇمىسىنان باستايىقشى?
وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ناۋرىز ايىنىڭ 19-ى كٷنٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ, زييالىلاردىڭ, كٸتاپحاناشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنتسييا ٶتكەن بولاتىن. سول كەزدە ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانانىڭ جانىنان اشىلعان بالالار ەدەبيەتٸن قولداۋ كەڭەسٸ قۇرىلدى. جالپى بيىل بالالار ەدەبيەتٸن قولداۋ جىلى ەكەنٸ بارشامىزعا ايان. سودان بەرٸ بەس-التى ايدىڭ جٷزٸندە قولداۋ كەڭەسٸ ەڭ بٸرٸنشٸ بالالار اقىن-جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوستى. زييالىلاردىڭ بارلىعىن, اقىن-جازۋشىلاردى, قۋىرشاق تەاترىنىڭ ٶكٸلدەرٸن, سۋرەتشٸلەر, جۋرناليستەردٸ قوسىپ, بٸر شارت قويدىق. وسى شارت بويىنشا, مىسالى ٷشٸن جۋرناليستەر بالالار اقىن-جازۋشىلارىن ٶزدەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ باعدارلامالارىنا شاقىرىپ جاتىر. ەلٸ دە بالالار ەدەبيەتٸ جٷرٸپ كەتۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸدەن, بالالار اقىن-جازۋشىلارى تانىمال بولۋ كەرەك. ولارعا جارناما جاسالۋ كەرەك. ولاردىڭ نە جازىپ جٷرگەنٸ حالىققا جەتۋ كەرەك. مىسالى ٷشٸن, وسى كٷنگە دەيٸن, مەنٸڭ ٶزٸم, بالالار اقىن-جازۋشىلارى دەگەندە بٸر ون شاقتى ادامدى عانا بٸلەمٸن, كٶپ ادامدى بٸلمەيتٸنمٸن. قازٸر ەندٸ وسى سالادا جۇمىس ٸستەپ جاتقاننان بەرٸ قازاقستاندا جالپى 130-150 بالالارعا قالام تەربەپ جٷرگەن قالامگەرلەر بار ەكەنٸن بٸلدٸم. وسى 130-150 قالامگەردٸڭ نە جازىپ جٷرگەنٸ بٸزگە الاقانعا سالعانداي ايان بولدى. بٸز جٷز قالامگەردٸڭ ەلٸ جارىققا شىقپاعان كٸتاپتارىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ رۇقساتىمەن, اتاۋىنىڭ بەرٸن جيناقتاپ, مينيسترلٸكتٸڭ ٶكٸلٸنە ٶتكٸزدٸك. بالالار ەدەبيەتٸ جىلى بالالارعا ۇسىنۋعا ەبدەن بولاتىن وسىنداي شىعارمالار بار, وسىنى شىعارىپ بەرسەڭٸزدەر دەپ ۇسىنىس ايتتىق. بۇل دا بٸر جۇمىس. جالپى سودان بەرٸ اپتاسىنا بٸر-ەكٸ رەت قالامگەرلەرمەن بٸز زۋم پلاتفورماسى ارقىلى, ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانانىڭ فەيسبۋكتاعى, ينستاگرامداعى پاراقشاسى ارقىلى ٷنەمٸ سۇحبات جاساپ كەلە جاتىرمىز. وندا بٸزدەگٸ تىڭدارماندار, وقىرماندار ٶتە كٶپ. بالالار جازۋشىلارى ٶزدەرٸنٸڭ بالالار ەدەبيەتٸن قالاي دامىتۋ تۋرالى ويلارىن, بالالارعا جازىپ جٷرگەن شىعارمالارى تۋرالى ايتادى, بۇرىن شىققان كٸتاپتارىن ناسيحاتتايدى. جەنە بۇل سۇحباتتىڭ جازباشا نۇسقاسىن «ەدەبيەت» پورتالى مەن «قالامگەر» پورتالىندا بٸرنەشە سۇحباتتاردى جارييالادىق. ەندٸ سول ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانانىڭ ٸشٸندە بالالار كٸتاپحاناسى بار. بالالار كٸتاپحاناسى وسى جەتٸ اي كٶلەمٸندە جٷزدەن ارتىق بالالارعا ارنالعان, اتا-انالار مەن زييالى قاۋىم قاتىسقان ەدەبي شارالار ٶتكٸزدٸ. ونىڭ ٸشٸندە بالالار دا, اتا-انالار دا, زييالى قاۋىم دا قاتىسىپ جاتىر. سوندىقتان جالپى بالالار ەدەبيەتٸن قولداۋ كەڭەسٸ تٸكەلەي قارجىعا تٸرەلمەيتٸن, بٸراق ٶزٸنٸڭ جٷرەگٸن بەرگەن كٶپتەگەن الۋان تٷرلٸ ٸس-شارالار ٶتكٸزدٸ. ال قارجىعا تٸرەلەتٸن شارۋالاردىڭ بارلىعى توقتاپ تۇر. ٷلكەن بايقاۋلار جارييالاۋ ٷشٸن ٷلكەن قارجى كەرەك بولادى. سول ٷشٸن بٸزدٸڭ باستى جوسپارىمىزدا بالالارعا ارنالعان بيىل 3-4 رومان جازدىرساق دەپ ويلاعانبىز. ونداي ەلەمدٸك ستاندارتتا, ەلەمدٸك جٷيەدە بار. بٸز مۇنى مينيسترلٸككە دەيٸن ايتقانبىز, قازٸر جاۋابى جوق بولىپ تۇر. ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانا «ەر تٶستٸك» دەگەن بالالارعا ارنالعان شىعارمالارعا بايقاۋ جارييالادى, تٶرت نوميناتسييا بويىنشا, ياعني بەس ملن تەڭگەنٸڭ كٶلەمٸندە. بولماق قازٸر وسى ەدەبي كونكۋرستىڭ اينالاسىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.
بالالار ەدەبيەتٸن دامىتۋ ٷشٸن وسىنداي كونكۋرستار ۇيىمداستىرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى? جالپى ەسەرٸ بار ما?
بٸزدە مىناداي قالىپتاسقان عوي. بەلگٸلٸ قالامگەر جازعان جاقسى بٸر دٷنيەسٸن جارييالامايدى. بەلگٸلٸ بٸر كونكۋسقا ساقتاپ قويادى. ياعني قالامگەرلەردٸڭ جازعان جاقسى دٷنيەلەرٸن وقىرمانعا ۇسىنۋ ٷشٸن جەنە قالامگەرلەرگە قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن كونكۋرستار كٶپ بولۋى كەرەك. ەسٸرەسە, بالالار ەدەبيەتٸ تٶڭٸرەگٸندە. ودان كەيٸن وسى كونكۋرسقا كەلگەن تۋىندىلاردىڭ ەڭ جاقسىلارىن كٸتاپ قىلىپ شىعارىپ, ونى جۇرتشىلىققا ۇسىنساق, ول ٷلكەن كٶمەك ەمەس پە? قازٸر بالالار ەدەبيەتٸ دەپ ايتىپ جاتقانىمىزبەن ناقتى بٸزدٸڭ زاماننىڭ بالالارىنىڭ تالابى, كٶزقاراسى, دٷنيەتانىمى, بارلىعى ٶزگەرگەن. سوعان بايلانىستى قازٸرگٸ بالالار قىزىعىپ وقيتىنداي بٸزدٸڭ ۇسىناتىن جٷز شاقتى كٸتابىمىز بار. ونى مينيسترلٸككە ٶتكٸزدٸك, تەك قولداۋ كٷتٸپ وتىرمىز. ال كەڭەس دەۋٸرٸندە جازىلعان كٶپتەگەن كٸتاپتاردى قازٸرگٸ بالالاردى قىزىقتىرادى دەپ ايتۋ قيىن. سوندىقتان كونكۋرستىڭ قالامگەرلەرگە دە, وقىرمانعا دا بەرەرٸ كٶپ.
بالالار ەدەبيەتٸ دەگەندە بٸرٸنشٸ ويعا كەلەتٸنٸ فانتاستيكالىق جانرلار. جالپى بالالار قانداي جانرلاردى وقۋ كەرەك?
وسى سالادا قىزمەت ەتٸپ جاتقاننان كەيٸن, زەرتتەۋلەردٸ دە بٸرگە جٷرگٸزٸپ وتىرمىز عوي. قازٸرگٸ بالالار كٶبٸندە فەنتەزي جانرلار, سوسىن ميستيكالىق شىعارمالار مەن دەتەكتيۆ جانرىنداعى شىعارمالاردى كٶبٸرەك وقيدى ەكەن. بالالارعا سول ٶتە قىزىقتى بولىپ كەلەدٸ. ودان كەيٸن تاعى بٸر دٷنيە, بٸزدە, مىسالى ٷشٸن, بالاباقشانىڭ بالالارىنا تاقپاقتار مٷلدەم جوق. ياعني 3 جاستان 5 جاسقا دەيٸنگٸ, 5 جاستان 11 جاسقا دەيٸنگٸ دەگەن دٷنيە بار. قازٸرگٸ بايقاۋدا بٸز سونى باستى شارت قىلىپ, نەگٸزگە الىپ وتىرمىز. سودان كەيٸن بالالار قازٸر زاماناۋي ەرتەگٸلەردٸ جاقسى وقيدى, قىزىعىپ وقيدى.
بالالار ەدەبيەتٸن دامىتۋ ٷشٸن كونكۋرستاردى كٶبٸرەك ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەدٸڭٸز, ال بالالاردىڭ كٸتاپ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
بالالاردىڭ كٸتاپ وقۋعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن اتا-انالار كٸتاپ وقۋى كەرەك. مىسالى ٷشٸن قازاقستاندا 30 % اتا-انالار وقيدى ەكەن, ال 70% اتا-انا بالالارىنا كٸتاپ وقى دەپ ايتادى, بٸراق ٶزٸ قولىنا كٸتاپ ۇستامايدى ەكەن. قازاقتىڭ سٶزٸ بار عوي, «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەسٸڭ» دەپ, ياعني اتا-اناسى بالاسىمەن بٸرگە كٸتاپ وقىپ, سونى جاستايىنان قىزىقتىرىپ, ىنتالاندىرىپ, تارتىپ وتىرسا, بالانىڭ كٸتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانادى دا, ەرتەڭ ول ەسەيە كەلە قولىنان كٸتاپ تٷسپەيتٸن نەمەسە كٸتاپتى تاڭداپ, تالعاپ وقيتىن وقىرمانعا اينالادى.
سوسىن كەڭەس دەۋٸرٸندە ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ايدالاداعى مالشىلاردان باستاپ قويىن-قوپشىنىنا كٸتاپ تىعىپ وقۋشى ەدٸ عوي. بٸز سونداي دەستٷرلٸ قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, ەكران جارنامانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ باسى. بٸزدٸڭ تەلەارنالاردان كٸتاپتى كٶبٸرەك ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. بالالار بەلٸگٸلٸ ادامدار تۋرالى, ٶزدەرٸ وقىعان كٸتاپتارى تۋرالى قىزىققان كەيٸپكەرلەرٸ تۋرالى كٶبٸرەك ايتۋ كەرەك. ٷلكەن-ٷلكەن كٸتاپتى ناسيحاتتايتىن باعدارلامالار كەرەك. كٸتاپتى, بالالار جازۋشىلارىن, جالپى رۋحانيياتتى ناسيحاتتايتىن كٶپتەگەن باعدارلامالار كەرەك دەپ ويلايمىن.
ال بۇل جولدا بالالارعا ارنالعان «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ ىقپالى بولىپ جاتىر ما?
بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدا حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر. ەندٸ سول 7-8 ملن بالاعا بٸر «بالاپان» تەلەارناسى جەتپەيدٸ عوي دەپ ويلايمىن. ال «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ قازاق بالالارىنا بەرٸپ جاتقان دٷنيەسٸ ۇشان-تەڭٸز. بٸراق, ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸزدە قازاقتاردىڭ كٶبٸسٸ انا تٸلٸن جەتٸك بٸلمەگەندٸكتەن, «بالاپان» تەلەارناسىن سول قازاقتٸلدٸ وتباسىنىڭ بالالارى عانا قارايدى. ال تٸلٸ ورىسشا شىققان بالالار رەسەي تەلەارنالارىن قارايدى. سوندىقتان بٸز ەلٸ كٷنگە رەسەي تەلەارنالارىنان, «ماشا مەن ايۋدان» قۇتىلا الماي كەلە جاتىرمىز. بٸراق سونداي دا ساپالى دٷنيە جاساپ تا ٷلگەرگەن جوقپىز دەپ ويلايمىن.
بالالارعا ارنالعان كٸتاپتاردى, شىعارمالاردى «بالاپان» تەلەارناسىنان, يۋتۋبتاعى تانىمال كانالداردان ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى نەگە جٷرگٸزٸلمەي جاتىر?
ەندٸ بۇل مەملەكەتتٸڭ دەڭگەيٸندە قارالاتىن مەسەلە. ياعني قارجىعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. يۋتۋبتان كانال اشقان, قانشاما وقىرمانى بار بەلگٸلٸ بٸر بلوگەرگە نەمەسە بٸر جۇلدىزعا بالالار ەدەبيەتٸن ناسيحاتتاۋ ٷشٸن پاراقشاڭىزعا سالىپ بەرۋٸن سۇراساڭىز, 500-600 مىڭ تەڭگە سۇرايدى. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ٷلكەن بٸر بايقاۋ جارييالاۋعا اقشا تاپپاي وتىرىپ نەمەسە جارييالاماي وتىرىپ, قالامگەرلەر 500-600 مىڭ تەڭگەنٸ قايدان تاۋىپ بەرەدٸ? سوندىقتان بالالار ەدەبيەتٸن قولداۋ كەڭەسٸ مە, نەمەسە بالالار ەدەبيەتٸنە ارنالعان بٸر دٷنيە مە, بٸر ۇيىمدى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اشىپ, وعان بيۋدجەتتەن جىل سايىن تۇراقتى قوماقتى قارجى بٶلٸنٸپ وتىرسا, مىسالى بٸزدە «اۋدارما بيۋروسى» بار عوي, مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن, سونداي دەڭگەيدە قويىلىپ, تاپسىرما بەرٸلسە, قىرۋار شارۋا ٸستەۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
اقبوتا مۇسابەكقىزى
