Qazaqstanda zeinetke erte shyǵýǵa kimder quqyly? Baspana satyp alý úshin zeinetaqy qoryndaǵy aqshany merziminen buryn alýǵa bola ma? Qaraǵandylyq kenshilerdiń talaby nege oryndalmaidy? Áielderdiń 63 jasta zeinetke shyǵýy jumyssyz jastardyń artýyna sebep bolmai ma? Zeinetaqy júiesine qatysty osy jáne ózge de suraqtarǵa QR eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vitse-ministri Svetlana Jaqypova jaýap berdi.
Svetlana Qabykenqyzy, qazir zeinetaqyǵa qatysty jurtty mazalaityn suraqtar kóp. Bári de beinetiniń zeinetin kórgisi keledi. Osy kóptiń kókeiinde júrgen saýaldardyń basyn ashyp alsaq. Zeinetke kimder erte shyǵa alady?
– Bizde qazirgi tańda zeinetke erte shyǵatyn birneshe top bar. Birinshisi, dúniege bes bala ákelip, olardy segiz jasyna deiin tárbielegen analar 53 jasynda zeinetke shyǵady. Ekinshisi, Semei poligonynda, óte joǵary radiatsiialyq qater, tótenshe radiatsiialyq qater aimaǵynda 1949 jyldan 1963 jylǵa deiin turǵan azamattar. Úshinshisi, zeinetaqy annýitetin satyp alǵan jaǵdaida, er azamattar 55 jasynda, áielder 50 jasynda zeinetke shyqtym dep úide otyra alady. Tórtinshisi, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, áskeri azamattar.
Osyǵan deiin zeinetkerdiń qalaýyna qarai bir jyldyq zeinetaqyny tolyq kólemde alýǵa bolatyn edi. Biyldan bastap tek ai saiyn ǵana tólenetin boldy. Munyń sebebi nede?
– Bizdiń zeinetaqy júiemiz úsh deńgeiden turatynyn bilesizder. Birinshisi – bazalyq deńgei, qazirgi tańda ol bárine birdei 15 274 teńgeni qurap otyr. Biraq biz onyń metodikasyn ózgerttik, iaǵni 1 shildeden bastap zeinetkerdiń eńbek ótiline qarap tóleitin bolamyz. Qazirgi tańda bárin eseptep, tiisti jumystardy júrgizdik. Barlyǵy daiyn dep aitýǵa bolady. Ekinshi deńgei – yntymaqty zeinetaqy júiesi. Keńes ókimeti kezinde jumys istegen aǵa-apalarymyzdyń 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiingi eńbek ótili esepke alynady. Sol eńbek ótili sanalyp tólenetin tólem yntymaqty zeinetaqy dep atalady. Al úshinshi deńgei – biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory. 1998 jyldan bastap qorǵa ai saiyn aýdarylyp otyrǵan jarna esebinen tólenedi. Endi nege biz osy tólemderdi tek ai saiyn beretin boldyq?
Yntymaqty júiede zeinetkerlerdiń tek 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiingi eńbek ótili sanalady dep aityp kettim ǵoi, jyl saiyn sol azamattardyń eńbek ótili tómendei beredi. Sáikesinshe yntymaqty júieden tólenetin zeinetaqy mólsheri azaiady. Biraq onyń ornyn toltyryp otyratyn basqa tólemder joq. Sondyqtan biz muny alyp tastadyq. Ádette úlkender zeinetaqy qorynan bir jyldyq aqshasyn alyp ne isteidi?! Dúrkiretip toi ótkizedi, nemese turmystyq tehnika alady, ońdy-soldy jumsaidy da, keiin zeinetaqynyń mólsherine narazylyq bildiredi. Al negizi bul tólemderdiń maqsaty – bir rettik qajettilikti qanaǵattandyrý emes, kárilikti qamtamasyz etý. Sondyqtan osyndai sheshim qabyldadyq. Eger adamdarǵa zeinetaqyny paidalaný mádenietin úiretpesek, osy qalpynda qalaiyn dep otyr. Osy úsh tólem – bazalyq, yntymaqty jáne jinaqtaýshy zeinetaqy azamattyń joǵaltqan tabysynyń kem degende 40 paiyzyn óteidi. Al qazirgi ýaqytta biz onyń 46 paiyzyn berip otyrmyz.
Zeinetaqy qoryndaǵy aqsha qandai jaǵdaida tolyq kólemde tólenedi?
– Qazir zeinetke shyqqandardyń bári zeinetaqysyn tolyq alǵysy keledi. Biraq bul múmkin emes. Birinshiden, eger Qazaqstan azamaty basqa elge qonys aýdaryp, sol memlekettiń azamattyǵyn alsa, onda tólem tolyq aýdarylady. Ekinshiden, azamat qaitys bolǵan jaǵdaida, otbasy murager retinde alty aidan keiin aqshany alýǵa quqyly. Úshinshiden, zeinetaqy annýiteti arqyly. Azamat zeinetaqy annýitetin satyp alý úshin saqtandyrý kompaniiasymen kelisimshartqa otyrady. Keiin saqtandyrý kompaniiasy oǵan ai saiyn tóleidi nemese bir jyldyń aqshasyn bir-aq aýdarady. Ol úshin qorda jinaqtalǵan zeinetaqy jarnasynyń somasy annýitetti satyp alýǵa jetkilikti bolýy kerek.
Annýitet úshin erler men áielderdiń shotynda qansha teńge jinalýy kerek sonda?
– Er adamdar úshin – 9 million, áielder úshin – 13 million teńge. Qazirgi tańda Ulttyq bank esepteý ádistemesin ózgertemiz dep jatyr.
Depýtattar zeinetaqy jinaǵyn oqý, baspana alý maqsatynda azamattarǵa aldyn ala sheship alýǵa ruqsat berýdi usynǵan bolatyn. Mundai halyqaralyq tájiribede de bar eken. Bolashaqta qazaqstandyqtarǵa osyndai múmkindik berile me?
– Búginde bul Singapýrdyń tájiribesinde bar. Biraq ol elde jarnanyń mólsheri – 20 paiyz. Al biz jinaqtaýshy qoryna 10 paiyz ǵana aýdaryp otyrmyz. Sondyqtan singapýrlyqtar 20 paiyzdyń 10 paiyzynan jinalǵan aqshany baspana alý úshin nemese oqý aqysyn tóleý úshin jumsai alady. Al qalǵan on paiyzy tek zeinetaqy tóleýge qalady. Qazirgi tańda Ulttyq bank depýtattardyń usynysyn qarastyryp jatyr. Joǵary kiristilikti qamtamasyz etý úshin qandai da bir ózgerister qajet. Áitpese bes teńge kirgizip, sol bes teńgeni qaita alǵan durys bolmaityn shyǵar. Bes teńgeni men qyryq jyl buryn kirgizgem, endi 40 jyldan keiin de sol tiyndy alǵanym durys emes qoi. Ázirge bir nárse deý erterek, anyq-qanyǵyn ulttyq bank aita jatar.
Ótken jyldyń sońynda Qaraǵandy oblysynda ereýilge shyqqan shahterlerdiń qoiǵan talaptarynyń biri zeinet jasyn tómendetý bolǵan edi. Osy másele qarastyrylyp jatyr ma?
– Iá, kenshilerdiń bul máseleni kótergeni ras. 2014 jyldan bastap biz biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy júiesine bólek jarna, iaǵni kásibi zeinetaqy jarnasyn engizdik. Jumys berýshi óz tarapynan ár jumysshy úshin qosymsha bes paiyz aýdaryp otyrady. Al jumysshy óziniń jalaqysynan 10 paiyz aýdarady. Sondyqtan 15 paiyzdan aýdarylǵan jarnadan jinalǵan aqshaǵa zeinetaqy annýitetin satyp alyp, zeinetke erte shyǵa alady dep aitamyz. Alaida biz saraptama jasadyq. Sonda baiqap qarasaq, 2014 jyldan bastap 2018 jylǵa deiin úsh jyl ishinde ol jarnalar annýitet satyp alýǵa jetkilikti somany bere qoimaidy eken.
Annýitet satyp alý úshin erlerdiń zeinetaqy shotynda 9 million teńge bolýy kerek dep aityp óttim ǵoi joǵaryda. Biraq qazir olardyń zeinet jasyn tómendetý mindeti turǵan joq, aldaǵy ýaqytta qaralmaidy da. Óitkeni, birinshiden, yntymaqty zeinetaqy onsyz da birtindep ketip barady. 1998 jylǵa deiingi eńbek ótili azaiýda. Máselen, 1960 jyly týǵan áielder zeinetke shyǵyp jatyr, solardyń eńbek ótiline qarasaq 20 jyldan az.
Al zań boiynsha eger sizdiń eńbek ótilińiz 1998 jyldyń 1 qańtaryna deiin 20 jyldy qurasa, onda zeinetaqy mólsheri de tolyq bolady. Sondyqtan azamattardyń eńbek ótili az bolǵannan keiin, yntymaqty júieden tólenetin zeinetaqy mólsheri eń tómen bolyp shyǵyp otyr qazir. Osyndai jalaqymen 2008-2015 jyldary zeinetke shyqqan áielderdiń zeinetaqysy júz myńǵa baratyn edi. Al qazir shyǵyp otyrǵan áiel azamattardyń zeinetaqysy az, qyryq bes myń ǵana. Sondyqtan eger biz 50 jasqa deiin tómendetsek, yntymaqty júie múlde joiylady. Mysaly 1981-82 jyldary týǵan azamattardyń eńbek ótili yntymaqty júiede onsyz da joq. Sonda 50 jasqa kelgende qai qordan aqsha tólenedi? Aqsha bolmaidy. Ár azamat óz jalaqysynan jarna aýdaryp otyrý úshin jinaqtaý júiesin engizdik. Biraq ony istep otyrǵan eshkim joq. Salyq tóleminen bosatylsa da, óz erkimen zeinetaqy jarnasyn aýdaryp otyrǵandar óte az.
Qazaqstan halqynyń turmys deńgeiine, ál-aýqatyna qandai baǵa beresiz?
– Ortasha dep aitar edim. Statistikaǵa súiensek, Qazaqstan halqy sanynyń 2,9 paiyzy eń tómengi kúnkóris deńgeiin alady. Soǵan qaraǵanda turmysy tómen azamattar bolmaýy kerek elimizde. Olardyń keibireýi qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵandar, endi bireýleri jumys usynsań da, istegisi kelmeitin, ol jumysty óziń iste deitinder. Bilim deńgeii de tómen, joǵary bilimi joq, 11 synypty ǵana bitirgen. Biraq qoǵamdyq, áleýmettik jumys ornyna jiberseń, barmaimyn dep bastaryn ala qashady. Qazir bylai qarasań, jastar tómen satydan bastap, azǵa qanaǵat etip, birte-birte kóterilý degendi bilmeidi, ony qalamaidy da. Bizge joǵary bilimi bar jastar jumys izdep keledi ǵoi, sol kezde eń birinshi qoiatyn talaby "maǵan jalaqysy kem degende 200 myń teńge bolatyn jumys berińiz" deidi. Sondai sátterde maǵan ózimniń eńbek jolymdy qalai bastaǵanym eske túsedi.
1993 jyly teńge ulttyq valiýta retinde endi ǵana engizilgende, meniń eńbekaqym alty myń teńge ǵana bolatyn. Men ózim eńbek jolymdy mektepte bastadym. Biraq barlyq mekemede ortasha jalaqy sol shamada boldy. Sonda meniń joldasym aitatyn "nesine jumys isteisiń, úige báribir jarytyp aqsha ákelmeisiń, úide otyrsańshy odan da" dep (kúldi). Biraq men aqsha úshin emes, ózim úshin eńbek ettim. Sebebi jumysymdy qatty jaqsy kóretin edim. Alty myń teńge qolyma tigende, eń qymbat qaǵaz-karton satyp alyp, balalarǵa túrli kartochka, ádistemelik dúnieler jasaitynmyn. Bar tapqan-taianǵanymdy búldirshinderge jumsaityn edim.
Jumyspen qamtý ortalyqtaryna barǵanda, jastarmen sóilesesiń, sol kezde báriniń aitatyny "jalaqysy osynsha bolmasa, maǵan ondai jumystyń keregi joq" dep ketip qalady.
Áielderdiń zeinetke shyǵý jasyn 63-ke kóterip tastadyq. Eger árbir zeinetker alpys úshke deiin jumys ornyn bosatpai, qyzmetin jalǵastyra berse, bul jastar arasynda jumyssyzdyqty ulǵaitpai ma?
– Joq, bul máselege basqa qyrynan qaraý kerek. Men aityp óttim ǵoi, yntymaqty júiede áielderdiń eńbek ótili azaiyp bara jatyr. Buǵan qosa, olardyń jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna jarna aýdarý merzimi qysqa. 58 jasynda zeinetke shyǵatyn áiel 63 jasta shyǵatyn er adamǵa qaraǵanda az jarna aýdarady. Iaǵni eńbek ótili de, aýdarý merzimi de az, tiisinshe zeinetaqy shamaly shyǵady. Sondyqtan áielder jinaqtaýshy qoryna kóbirek jarna aýdaryp úlgerý úshin osyndai sheshim qabyldandy. Sonda olardyń zeinetaqysy erlerdikimen teń bolady. Biz qazir genderlik teńdik dep aityp júrmiz ǵoi. Bizde erlerdiń tabysy áielderge qaraǵanda anaǵurlym kóp. Statistikada bul ap-aiqyn kórsetilgen.
Sonda qarańyz, áielder az jalaqy alyp, zeinetaqy jarnasyn az aýdarady, onyń ústine jarna aýdarý merzimi de qysqa. Eger máselen er adam eńbek naryǵyna 20 jasynda kelse, 63-ke deiin 43 jyl eńbek ótili bolady. Al dál sol jasta kelgen áiel 58 jasynda shyqsa, onda 38 jyl. Biraq bul aralyqta áiel dekrettik demalysqa shyǵatynyn umytpaý kerek. Sol sebepti bul jerde áielderdiń quqyǵy shektelip tur. Árine, eger er adamdar áieline zeinetaqy annýitetin satyp áperip, mol mura qaldyryp, káriligin qamtamasyz etse jaqsy. Biraq biz qazir statistikaǵa qaraimyz. Er adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy 65 jastan sál ǵana asady, al áielder 80 jasqa deiin ómir súredi. Sonda esepteńiz, seksen jasqa deiin ol áieldi kim asyraidy?
Jańa ózińiz statistika boiynsha erler az ómir súredi dep aityp qaldyńyz. Osyny negizge alyp, erler jaǵy zeinet jasyn 58 jasqa deiin qysqartýdy talap etýi múmkin be?
– Olai aitpaityn shyǵar endi, er bolǵannan keiin ondai talap qoimas dep oilaimyn (kúldi). Alaida qazir qoǵamda paradigma ózgerip bara jatyr. Biz jumys isteitin áielder úshin memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynda bala kútimine bailanysty tólem engizdik. Iaǵni ana bala kútimine bailanysty memleketten aqsha alady. Qazir biz neni baiqap otyrmyz? Bizde qańtar aiynda 8 myń er adam úide bala kútimine bailanysty járdemaqy rásimdegen. Iá, zań boiynsha erlerge tyiym salynbaǵan, bizde teńdik. Biraq, ózińiz oilańyzshy, burynǵy ýaqytta er adam dekretke shyqty degen boldy ma?! Áieline "sen bar, jumys iste, al men úide bala baǵamyn" degen boldy ma sondai? Biz áielder balany tamaqtandyrý kerek, tárbieleý kerek dep oilaimyz, al sonda erler qai betimen dekretke ketedi?
Qazaqstanda áielderdiń barlyǵynyń turmysy birdei emes. Aýyr jumys isteitinderi bar, bala tárbiesimen ainalysady degendei. Osy turǵydan alǵanda, áielderdi 63 jasqa deiin jumysqa jegip qoiý ádiletsizdik emes pe? Vitse-ministr retinde emes, qarapaiym áiel retinde ne aitar edińiz?
– Bizge buryn Tamara Qasymqyzy (burynǵy eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministri – avtor eskertp.) aitatyn, "sender ne áiel, ne er emessińder. Sender memlekettik qyzmetkersińder" dep (kúldi). Men únemi óz apalaryma qaraimyn. Meniń úsh apam bar, eń úlkeni 70 jasta, kishisi biyl 65-ke keledi. Úsheýi de jumys isteidi. Jumys istep, aqsha tabamyn dep otyrǵan joq, olardy tájiribesi, kórgeni men túigeni mol qyzmetker retinde ainalasyndaǵylar jibergisi kelmeidi. Tym bolmasa aqylshymyz, keńesshimiz bolyp otyra berińiz dep. Apalaryma qarasam, olar óz isin súietin, óz isine berilgen eńbekqor jandar. Mundai jasta olarǵa eńbek etý tipti de aýyr emes, kerisinshe.
Jańa basshynyń kelýimen ministrlik jumysyna qandai ózgerister endi? Madina Ábilqasymovanyń qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerine qoiatyn basty talaby qandai?
– Ár ministrdiń basty talaby – naqty ári tiimdi jumys isteý. Ýaqytty bosqa ótkizý degen bolmaý kerek. Qazir memleket basshysynyń tapsyrmalaryna sáikes jumysty jalǵastyryp jatyrmyz.
Ýaqyt bólip, suqbat bergenińizge raqmet!
