Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan «Uly Dala eli – Táýelsizdiktiń 25 negizi» atty aktsiia bastaý aldy. 25 juldyzdy kún aiasynda ótetin sharalar júrip ótken jemisti jyldardyń nátijesin jariia etýge baǵyttalyp otyr. Aitýly sharanyń alǵashqy kúni el Konstitýtsiiasynyń qurmetine arnalsa, búgingi mezet – Memlekettik rámizder kúnine orailastyryldy.
1991 jylǵy Qazaqstannyń táýelsiz el bolýy bolashaq Eltańba avtory Jandarbek Málibekulynyń da taǵdyryn kúrt ózgertti. Osy jyldyń aiaǵynda ol Ámir Temir keshenin jasaý jónindegi halyqaralyq konkýrsqa qatysý maqsatynda qyzý daiyndyq jasap júrgen bolatyn. Bir kúni Almatydan jerlesteri «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik týynyń, Eltańbasynyń jáne Ánuranynyń eń tańdaýly jobasyna jariialanǵan konkýrs týraly» aqparattyń shyqqanyn habarlap, soǵan nege qatyspaisyń degen saýaldar qoidy. Bul tótenshe habar anaý-mynaýǵa qozǵala qoimaityn, jasy elýdi alqymdap qalǵan sáýletshiniń Otanyna degen sezimin oiatyp, qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵany daýsyz. Eń bastysy, týǵan eldiń taǵdyryna qatysty dúnie jasaý nieti, soǵan úles qosýǵa umtylys kúndiz-túni mazalap, oidan shyqpai qoidy. Tolyp jatqan tarihi jáne arheologiialyq eńbekterdi aqtardy. Ortalyq Aziia murajailaryna qoiylǵan saqtardyń eksponattary jáne ǵylymi ádebiettermen tanysty. Sodan Eltańba qazaq turmysynyń ǵasyrlarǵa ketken tarihy men búgingi kúnin biriktirýi, ol úshin Uly Dala turǵyndarynyń tarihy úsh myń jyldan asatyn, ejelden turaǵy, qutty mekeni, imandylyq uiasy, dástúrli ordasy bolyp kele jatqan qasietti de kieli kiiz úidi ideianyń arqaýy etý kerek degen oi sanadan shyqpai qoidy. Kóshpeli skif taipalarynyń kiiz úide turǵany Gerodot, t.b. ertedegi grek tarihshylary jazbalarynan belgili. «Shańyraǵyń shaiqalmasyn!», «Keregeń keń, bosaǵań berik bolsyn!» degen batalar ultymyzdyń sanasynda berik ornaǵany qashan. Qazir kiiz úi mekenjaidyń turmystyq simvolyna ainalyp kele jatsa da, óziniń ómirge qolailylyǵy, qurylymynyń kúrdeliligi men ásemdigi kásipkerlerdi qyzyqtyryp, olar osy jobamen ishteri keń de záýlim restorandar salýlary teginnen-tegin emes.
Jandarbek Málibekuly óz ideiasyn júzege asyrý úshin baryn saldy, úlgerdi, baiqaý talabyna sáikes bolashaq Eltańbanyń jobasyn Tashkentten alyp kelip, Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy Keńesiniń keńsesine tapsyrady. Sodan 293 jumystan komissiia nazaryna 10-y ilikti. Ol jobalar san ret sarapqa salyndy. Solardyń ishinde Jandarbek Málibekulynyń jumysyna qyzyǵýshylar qatarynyń kóptigi birden kózge tústi. Alaida, makettegi «qoshqar múiizge» kónergen dep úrke qaraǵandar, «juldyzǵa» keshegi Keńes ókimetiniń qaldyǵy deýshiler komissiia qatarynda bolmai qalmady.
1992 jylǵy maýsymnyń 4-i kúni Joǵarǵy Keńestiń saltanatty májilisinde Qazaqstannyń jańa memlekettik rámizderimen resmi tanysý boldy. Osynda sóilegen sózinde Prezident N.Á.Nazarbaev bylai dedi: «Ulttyq rýhty osynshama kemel jetkizgen eltańba álemde sirek kezdesedi desek te artyq bolmas. Qazaq ómiriniń uly belgisi – shańyraqtan taraǵan tań shapaǵatyndai ýyqtar aiasyndaǵy ai múiizdi, altyn qanatty ǵajaiyp pyraqtar halqymyzdyń bolashaqqa umtylǵan asqaq armanynyń beinesindei bolyp kórinedi. Qos pyraqtyń ortaq shańyraqty qanatymen qorǵap turǵany da kóp oi salady. Eltańbada óte-móte kelisti kórkemdik sheshimin tapqan uly ideia – ERKINDIK ideiasy bizdiń esimizge qazaqtyń: «Otan úshin kúres – erge tigen úles» degen qanatty sózin eske salyp turatyn bolsyn. Aibynymyzdy asyryp, rýhymyzdy aspandatar eltańbamyz qutty bolsyn!».
Budan keiin tapsyrma boiynsha úsh aidyń ishinde Eltańbanyń qoladan quiylǵan úlgisi daiyndalyp, 1992 jyly ol resmi túrde qabyldandy. Al 1996 jylǵy qańtardyń 24-inde Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń «Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik rámizderi týraly» konstitýtsiialyq zań kúshi bar Jarlyǵymen Eltańbanyń quqyqtyq mártebesi aiqyndaldy.
Eltańba óte kúrdeli, tolyp jatqan qyzyqty da kieli máni bar kiiz úidiń shańyraǵy, ýyǵy, jelbaýy, keregesi, basqury, bosaǵasy siiaqty ámbebap uǵymdarǵa toly. Sol sebepti ony osy kezge deiin jan-jaqty túsindirýmen kelemiz. Ol oryndy. Biz de Eltańba týraly keibir túsinikterge óz qatysymyzdy bildire ketkendi jón kórdik. Óitkeni, bul onyń máni men mazmunyn asha, aiqyndai túsedi.
Memleketimizdiń basty rámizderiniń biri – Eltańba qazir memlekettiń mádeni jáne tarihi dástúrin beineleitin simvoldyq máni bar úilesimdi pishinder men beineler jiyntyǵyn bildiredi. Ol qazaqtyń ulttyq dástúrinen týǵan uǵym, beine. Tańba – qazaqta ejelden kele jatqan menshik iesiniń de belgisi. Jylqyǵa da tańba basqandy, ýaq maldarǵa da en salǵandy bala kezimizde talai kórgenbiz.
Uly Dala turǵyndarynyń qol óneriniń úlgileri dál jáne ásem beinelengen, tirshiliktiń negizgi bastaýynyń biri bolyp sanalǵan, kók kúmbezdi eske túsiretin, kógildir tús aiasyndaǵy eń basty joǵary júie quraýshy bóligi shańyraq beinesi – Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik Eltańbasynyń negizgi bóligi. Bul elimizdi mekendeitin barlyq halyqtardyń ortaq qasietti qonysyn, birtutas Otanyn beineleidi.
Shańyraqtyń myqtylyǵy men beriktigi kún arailaryn eske túsiretin onyń ýyqtaryna bailanysty. Kún sáýlesi sekildi taraǵan, kerege men shańyraqty jalǵastyryp turǵan 72 dana ýyq táýelsiz eldiń birligi men tirligin iyqtasa kóterip turǵan kóp etnos ókilderin tanytyp tur. Jáne ol ýyqtar sonshalyqty bir-birine uqsaǵanmen árqaisysynyń shańyraq qalamdyǵynda ózine ǵana tiisti orny bar. Kez kelgen ýyq kez kelgen jerge qadala da, ornalasa da bermeidi.
Shańyraqtyń oń jáne sol jaǵyna ornalastyrylǵan beineler – ańyzdardaǵy qanatty pyraqtar. Bul – qazaq poeziiasynda keń taraǵan, qalaǵan ýaqytyńda Uly Dalanyń o sheti men bu shetinen jetkizetin qustai ushqan dúldúl beinesi ushqyr armannyń, samǵaǵan qiialdyń, talmas talaptyń, asyl murattyń kórinisi. Ol er-azamattyń sáigúlik serigi, jaýǵa shabar eń basty kóligi, jeńiske jetkizer qairaty, jasymas jiger men muqalmas qajyrdyń qýaty, alǵa, erkindikke qulshynystyń beinesi. Pyraqtyń qanaty – kóp etnosty halqymyzdyń shynaiy biikke samǵaǵan oi-armany men jasampazdyqqa qushtarlyǵynyń belgisi. Al tulpardyń masaqty beinelegen altyn qanattary qazaqstandyqtardyń eńbeksúigishtigi men materialdyq igilikterin tanytady.
Eltańbanyń joǵary bóliginde – qiylǵan konýstyń búiir betine kólemdi bes buryshty juldyz ornalasqan. Ony adamzat ejelgi zamannan beri paidalanyp keledi. Memlekettik Eltańbanyń táji tárizdi juldyz qazaqstandyqtardyń álemniń barlyq halyqtarymen yntymaqtastyq pen seriktestik ornatýǵa nietti el bolýǵa degen talpynysyn tanytýmen qatar, óz baqytyn, óz juldyzyn tabýdy beineleidi.
Shynyna kelgende, árbir adamnyń jol nusqaityn jaryq juldyzy bar, sondyqtan ol árýaqytta qazaqtyń «juldyzyń jansyn, juldyzyń jarqyrasyn» dep bata bergendegi qasietti yrymdyq uǵymdy tanytyp tur. Yrymnan kóp qasha bermeý kerek. Bul adamnyń ózine degen senimin arttyrýdyń psihologiialyq, rýhtyq joly bolǵan, solai bolyp keledi.
Eltańbadaǵy múiizdi kóshpendiler óz ádet-ǵuryptarynda kieliliktiń, ereksheliktiń, oqshaýlyqtyń, qasiettiliktiń simvolyndai paidalanylǵan. Dala taǵylary aqbóken men buǵy múiiziniń shipalyq qasieti ejelden belgili. Sondyqtan, kóktiń syiyn, jerdiń igiligin, joryqtyń jeńisin ártúrli janýarlardyń múiizi arqyly beineleý kóptegen halyqtardyń simvoldyq kompozitsiialarynda eleýli oryn alady.
Shańyraq tabanyna simmetriialy ornalasqan kerege – kiiz úi tulǵasy. Kiiz úidiń aldyńǵy shyǵyńqy bóligi, Eltańbada kertpesh elementtermen birge tómengi bólekte ornalasqan bosaǵanyń ortańǵy bóliginde iri árippen jazylǵan «QAZAQSTAN» degen qasietti sóz barlyq belgilerdi biriktirip ustap ári kóterip tur. Bul – erkindik alǵan, bostandyqqa jetken, óz biligi ózinde, óz baqytyn ózi jasaityn táýelsiz qazaq halqynyń altyn áripti jarqyrap turǵan Otanynyń aty.
Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik Eltańbasy dóńgelek nysandy. Bul – Uly Dala kóshpendileri airyqsha qaster tutqan, dóńgelenip kelip turatyn ómir men máńgiliktiń simvoly. Sonymen qatar, Eltańbada qoldanylǵan negizgi tús – altynnyń túsi ashyq aspan men tynysh tirshilik uǵymdaryn tanytyp tur. Altyn ejelgi qazaq uǵymynda bailyqtyń simvoly, metaldyń eń asyly da tazasy jáne adam ómirine paidalysy.
Qoryta kele aitqanda, Memlekettik Eltańba qazaq eliniń Saq dáýirinen sońǵy ǵasyrlardaǵy memlekettiliktiń qalyptasýynyń tarihi kezeńderin, ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, filosofiiasyn, oi-qiialyn, arman-múddesin, talǵam-túsinigin tanyta otyryp, memlekettiń tutastyǵy men birligin, ulttyq úilesý men jarasymdylyqty tamasha ushtastyrǵan. Sondyqtan da bul simvoldyq kompozitsiianyń mándiligi men mazmundylyǵy, tartymdylyǵy men ásemdigi, kórkemdigi men kóriktiligi ǵajaiyp ta ómirsheń, baiandy da jasampaz.
Munyń barlyǵy Eltańba avtorynyń ata-baba murasyn, ultymyzdyń baǵa jetpes qundylyqtarymen tanystyǵyn, onyń asyldaryn júieli igergenin baiqatady. Ásemdikke qumarlyq, eren eńbekqorlyq, alǵan iske degen erekshe jaýapkershilik ony ómir boiy alǵa tartyp, jeńiske jetkizdi, elimizdiń memlekettik asyl rámizderiniń birin dúniege keltirýge jeteledi.
Eltańba avtorynyń týǵan elimen bailanysy 1998 jyldardan bastaldy. Ol Qyzylordadaǵy Aitpai meshitin qaita qalypqa keltirip, Asqar Toqmaǵambetov atyndaǵy filarmoniia rekonstrýktsiiasyn jasap, halyq igiligine jaratty. Al 2002 jyly Astanadan qonys tapqannan keiin onyń sáýlet salasyndaǵy jumysy qyza tústi. 15-ten astam iri nysannyń jobasy daiyndaldy. Neirohirýrgiia institýtynyń tehnika-ekonomikalyq negizin daiyndaýǵa, «Nur Astana» meshitiniń eskizdik jobasyn qalyptastyrýǵa, Opera jáne balet teatrynyń jobasyna jariialanǵan konkýrsqa qatysyp, «EKSPO-2017» alyp qurylys nysanynda salynyp jatqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq qurmetine arnalǵan simvoldyq ǵimarat bar.
Táýelsizdik tańymen dúniege kelgen Memlekettik Eltańba sońǵy jeti-segiz jyldyq eńbektiń arqasynda biylǵy táýelsizdigimizdiń jiyrma bes jyldyq toiyna bailanysty jańa memlekettik standart (QR ST 989-2014) úlgisine ie bolyp, onyń qyryqtan astam elementi belgili ataýlardy iemdendi. Endi ultymyzdyń rýhani hám materialdyq qundylyqtaryn boiyna jinaqtaǵan Eltańba Máńgilik Eldiń de basty memlekettik rámizderiniń biri bola beretinine senim mol.
Ábdijálel BÁKIR,
saiasi ǵylymdar doktory, professor
.jpeg)