قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «ۇلى دالا ەلٸ – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 نەگٸزٸ» اتتى اكتسييا باستاۋ الدى. 25 جۇلدىزدى كٷن اياسىندا ٶتەتٸن شارالار جٷرٸپ ٶتكەن جەمٸستٸ جىلداردىڭ نەتيجەسٸن جارييا ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. ايتۋلى شارانىڭ العاشقى كٷنٸ ەل كونستيتۋتسيياسىنىڭ قۇرمەتٸنە ارنالسا, بٷگٸنگٸ مەزەت – مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر كٷنٸنە ورايلاستىرىلدى.
1991 جىلعى قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز ەل بولۋى بولاشاق ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مەلٸبەكۇلىنىڭ دا تاعدىرىن كٷرت ٶزگەرتتٸ. وسى جىلدىڭ اياعىندا ول ەمٸر تەمٸر كەشەنٸن جاساۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كونكۋرسقا قاتىسۋ ماقساتىندا قىزۋ دايىندىق جاساپ جٷرگەن بولاتىن. بٸر كٷنٸ الماتىدان جەرلەستەرٸ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندەگٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋىنىڭ, ەلتاڭباسىنىڭ جەنە ەنۇرانىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جوباسىنا جارييالانعان كونكۋرس تۋرالى» اقپاراتتىڭ شىققانىن حابارلاپ, سوعان نەگە قاتىسپايسىڭ دەگەن ساۋالدار قويدى. بۇل تٶتەنشە حابار اناۋ-مىناۋعا قوزعالا قويمايتىن, جاسى ەلۋدٸ القىمداپ قالعان سەۋلەتشٸنٸڭ وتانىنا دەگەن سەزٸمٸن وياتىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانى داۋسىز. ەڭ باستىسى, تۋعان ەلدٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى دٷنيە جاساۋ نيەتٸ, سوعان ٷلەس قوسۋعا ۇمتىلىس كٷندٸز-تٷنٸ مازالاپ, ويدان شىقپاي قويدى. تولىپ جاتقان تاريحي جەنە ارحەولوگييالىق ەڭبەكتەردٸ اقتاردى. ورتالىق ازييا مۇراجايلارىنا قويىلعان ساقتاردىڭ ەكسپوناتتارى جەنە عىلىمي ەدەبيەتتەرمەن تانىستى. سودان ەلتاڭبا قازاق تۇرمىسىنىڭ عاسىرلارعا كەتكەن تاريحى مەن بٷگٸنگٸ كٷنٸن بٸرٸكتٸرۋٸ, ول ٷشٸن ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ تاريحى ٷش مىڭ جىلدان اساتىن, ەجەلدەن تۇراعى, قۇتتى مەكەنٸ, يماندىلىق ۇياسى, دەستٷرلٸ ورداسى بولىپ كەلە جاتقان قاسيەتتٸ دە كيەلٸ كيٸز ٷيدٸ يدەيانىڭ ارقاۋى ەتۋ كەرەك دەگەن وي سانادان شىقپاي قويدى. كٶشپەلٸ سكيف تايپالارىنىڭ كيٸز ٷيدە تۇرعانى گەرودوت, ت.ب. ەرتەدەگٸ گرەك تاريحشىلارى جازبالارىنان بەلگٸلٸ. «شاڭىراعىڭ شايقالماسىن!», «كەرەگەڭ كەڭ, بوساعاڭ بەرٸك بولسىن!» دەگەن باتالار ۇلتىمىزدىڭ ساناسىندا بەرٸك ورناعانى قاشان. قازٸر كيٸز ٷي مەكەنجايدىڭ تۇرمىستىق سيمۆولىنا اينالىپ كەلە جاتسا دا, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرگە قولايلىلىعى, قۇرىلىمىنىڭ كٷردەلٸلٸگٸ مەن ەسەمدٸگٸ كەسٸپكەرلەردٸ قىزىقتىرىپ, ولار وسى جوبامەن ٸشتەرٸ كەڭ دە زەۋلٸم رەستوراندار سالۋلارى تەگٸننەن-تەگٸن ەمەس.
جانداربەك مەلٸبەكۇلى ٶز يدەياسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بارىن سالدى, ٷلگەردٸ, بايقاۋ تالابىنا سەيكەس بولاشاق ەلتاڭبانىڭ جوباسىن تاشكەنتتەن الىپ كەلٸپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ كەڭسەسٸنە تاپسىرادى. سودان 293 جۇمىستان كوميسسييا نازارىنا 10-ى ٸلٸكتٸ. ول جوبالار سان رەت ساراپقا سالىندى. سولاردىڭ ٸشٸندە جانداربەك مەلٸبەكۇلىنىڭ جۇمىسىنا قىزىعۋشىلار قاتارىنىڭ كٶپتٸگٸ بٸردەن كٶزگە تٷستٸ. الايدا, ماكەتتەگٸ «قوشقار مٷيٸزگە» كٶنەرگەن دەپ ٷركە قاراعاندار, «جۇلدىزعا» كەشەگٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قالدىعى دەۋشٸلەر كوميسسييا قاتارىندا بولماي قالمادى.
1992 جىلعى ماۋسىمنىڭ 4-ٸ كٷنٸ جوعارعى كەڭەستٸڭ سالتاناتتى مەجٸلٸسٸندە قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرٸمەن رەسمي تانىسۋ بولدى. وسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە پرەزيدەنت ن.ە.نازارباەۆ بىلاي دەدٸ: «ۇلتتىق رۋحتى وسىنشاما كەمەل جەتكٸزگەن ەلتاڭبا ەلەمدە سيرەك كەزدەسەدٸ دەسەك تە ارتىق بولماس. قازاق ٶمٸرٸنٸڭ ۇلى بەلگٸسٸ – شاڭىراقتان تاراعان تاڭ شاپاعاتىنداي ۋىقتار اياسىنداعى اي مٷيٸزدٸ, التىن قاناتتى عاجايىپ پىراقتار حالقىمىزدىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان اسقاق ارمانىنىڭ بەينەسٸندەي بولىپ كٶرٸنەدٸ. قوس پىراقتىڭ ورتاق شاڭىراقتى قاناتىمەن قورعاپ تۇرعانى دا كٶپ وي سالادى. ەلتاڭبادا ٶتە-مٶتە كەلٸستٸ كٶركەمدٸك شەشٸمٸن تاپقان ۇلى يدەيا – ەركٸندٸك يدەياسى بٸزدٸڭ ەسٸمٸزگە قازاقتىڭ: «وتان ٷشٸن كٷرەس – ەرگە تيگەن ٷلەس» دەگەن قاناتتى سٶزٸن ەسكە سالىپ تۇراتىن بولسىن. ايبىنىمىزدى اسىرىپ, رۋحىمىزدى اسپانداتار ەلتاڭبامىز قۇتتى بولسىن!».
بۇدان كەيٸن تاپسىرما بويىنشا ٷش ايدىڭ ٸشٸندە ەلتاڭبانىڭ قولادان قۇيىلعان ٷلگٸسٸ دايىندالىپ, 1992 جىلى ول رەسمي تٷردە قابىلداندى. ال 1996 جىلعى قاڭتاردىڭ 24-ٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك رەمiزدەرi تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭ كٷشi بار جارلىعىمەن ەلتاڭبانىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ ايقىندالدى.
ەلتاڭبا ٶتە كٷردەلٸ, تولىپ جاتقان قىزىقتى دا كيەلٸ مەنٸ بار كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعى, ۋىعى, جەلباۋى, كەرەگەسٸ, باسقۇرى, بوساعاسى سيياقتى ەمبەباپ ۇعىمدارعا تولى. سول سەبەپتٸ ونى وسى كەزگە دەيٸن جان-جاقتى تٷسٸندٸرۋمەن كەلەمٸز. ول ورىندى. بٸز دە ەلتاڭبا تۋرالى كەيبٸر تٷسٸنٸكتەرگە ٶز قاتىسىمىزدى بٸلدٸرە كەتكەندٸ جٶن كٶردٸك. ٶيتكەنٸ, بۇل ونىڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن اشا, ايقىنداي تٷسەدٸ.
مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باستى رەمٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەلتاڭبا قازٸر مەملەكەتتٸڭ مەدەني جەنە تاريحي دەستٷرٸن بەينەلەيتٸن سيمۆولدىق مەنٸ بار ٷيلەسٸمدٸ پٸشٸندەر مەن بەينەلەر جيىنتىعىن بٸلدٸرەدٸ. ول قازاقتىڭ ۇلتتىق دەستٷرٸنەن تۋعان ۇعىم, بەينە. تاڭبا – قازاقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان مەنشٸك يەسٸنٸڭ دە بەلگٸسٸ. جىلقىعا دا تاڭبا باسقاندى, ۋاق مالدارعا دا ەن سالعاندى بالا كەزٸمٸزدە تالاي كٶرگەنبٸز.
ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ قول ٶنەرٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ دەل جەنە ەسەم بەينەلەنگەن, تٸرشٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ باستاۋىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالعان, كٶك كٷمبەزدٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن, كٶگٸلدٸر تٷس اياسىنداعى ەڭ باستى جوعارى جٷيە قۇراۋشى بٶلٸگٸ شاڭىراق بەينەسٸ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ. بۇل ەلٸمٸزدٸ مەكەندەيتٸن بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق قاسيەتتٸ قونىسىن, بٸرتۇتاس وتانىن بەينەلەيدٸ.
شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى مەن بەرٸكتٸگٸ كٷن ارايلارىن ەسكە تٷسٸرەتٸن ونىڭ ۋىقتارىنا بايلانىستى. كٷن سەۋلەسٸ سەكٸلدٸ تاراعان, كەرەگە مەن شاڭىراقتى جالعاستىرىپ تۇرعان 72 دانا ۋىق تەۋەلسٸز ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ مەن تٸرلٸگٸن يىقتاسا كٶتەرٸپ تۇرعان كٶپ ەتنوس ٶكٸلدەرٸن تانىتىپ تۇر. جەنە ول ۋىقتار سونشالىقتى بٸر-بٸرٸنە ۇقساعانمەن ەرقايسىسىنىڭ شاڭىراق قالامدىعىندا ٶزٸنە عانا تيٸستٸ ورنى بار. كەز كەلگەن ۋىق كەز كەلگەن جەرگە قادالا دا, ورنالاسا دا بەرمەيدٸ.
شاڭىراقتىڭ وڭ جەنە سول جاعىنا ورنالاستىرىلعان بەينەلەر – اڭىزدارداعى قاناتتى پىراقتار. بۇل – قازاق پوەزيياسىندا كەڭ تاراعان, قالاعان ۋاقىتىڭدا ۇلى دالانىڭ و شەتٸ مەن بۇ شەتٸنەن جەتكٸزەتٸن قۇستاي ۇشقان دٷلدٷل بەينەسٸ ۇشقىر ارماننىڭ, سامعاعان قييالدىڭ, تالماس تالاپتىڭ, اسىل مۇراتتىڭ كٶرٸنٸسٸ. ول ەر-ازاماتتىڭ سەيگٷلiك سەرٸگٸ, جاۋعا شابار ەڭ باستى كٶلٸگٸ, جەڭiسكە جەتكٸزەر قايراتى, جاسىماس جiگەر مەن مۇقالماس قاجىردىڭ قۋاتى, العا, ەركٸندٸككە قۇلشىنىستىڭ بەينەسi. پىراقتىڭ قاناتى – كٶپ ەتنوستى حالقىمىزدىڭ شىنايى بيٸككە سامعاعان وي-ارمانى مەن جاسامپازدىققا قۇشتارلىعىنىڭ بەلگٸسٸ. ال تۇلپاردىڭ ماساقتى بەينەلەگەن التىن قاناتتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەكسٷيگٸشتٸگٸ مەن ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرٸن تانىتادى.
ەلتاڭبانىڭ جوعارى بٶلٸگٸندە – قيىلعان كونۋستىڭ بٷيٸر بەتٸنە كٶلەمدٸ بەس بۇرىشتى جۇلدىز ورنالاسقان. ونى ادامزات ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ پايدالانىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك ەلتاڭبانىڭ تەجi تەرٸزدٸ جۇلدىز قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەمنٸڭ بارلىق حالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرٸكتەستٸك ورناتۋعا نيەتتٸ ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن تانىتۋمەن قاتار, ٶز باقىتىن, ٶز جۇلدىزىن تابۋدى بەينەلەيدٸ.
شىنىنا كەلگەندە, ەربiر ادامنىڭ جول نۇسقايتىن جارىق جۇلدىزى بار, سوندىقتان ول ەرۋاقىتتا قازاقتىڭ «جۇلدىزىڭ جانسىن, جۇلدىزىڭ جارقىراسىن» دەپ باتا بەرگەندەگٸ قاسيەتتٸ ىرىمدىق ۇعىمدى تانىتىپ تۇر. ىرىمنان كٶپ قاشا بەرمەۋ كەرەك. بۇل ادامنىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋدىڭ پسيحولوگييالىق, رۋحتىق جولى بولعان, سولاي بولىپ كەلەدٸ.
ەلتاڭباداعى مٷيٸزدٸ كٶشپەندٸلەر ٶز ەدەت-عۇرىپتارىندا كيەلٸلٸكتٸڭ, ەرەكشەلٸكتٸڭ, وقشاۋلىقتىڭ, قاسيەتتٸلٸكتٸڭ سيمۆولىنداي پايدالانىلعان. دالا تاعىلارى اقبٶكەن مەن بۇعى مٷيٸزٸنٸڭ شيپالىق قاسيەتٸ ەجەلدەن بەلگٸلٸ. سوندىقتان, كٶكتٸڭ سىيىن, جەردٸڭ يگٸلٸگٸن, جورىقتىڭ جەڭٸسٸن ەرتٷرلٸ جانۋارلاردىڭ مٷيٸزٸ ارقىلى بەينەلەۋ كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ سيمۆولدىق كومپوزيتسييالارىندا ەلەۋلٸ ورىن الادى.
شاڭىراق تابانىنا سيممەترييالى ورنالاسقان كەرەگە – كيٸز ٷي تۇلعاسى. كيٸز ٷيدٸڭ الدىڭعى شىعىڭقى بٶلٸگٸ, ەلتاڭبادا كەرتپەش ەلەمەنتتەرمەن بٸرگە تٶمەنگٸ بٶلەكتە ورنالاسقان بوساعانىڭ ورتاڭعى بٶلٸگٸندە ٸرٸ ەرٸپپەن جازىلعان «قازاقستان» دەگەن قاسيەتتٸ سٶز بارلىق بەلگٸلەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ ۇستاپ ەرٸ كٶتەرٸپ تۇر. بۇل – ەركٸندٸك العان, بوستاندىققا جەتكەن, ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە, ٶز باقىتىن ٶزٸ جاسايتىن تەۋەلسٸز قازاق حالقىنىڭ التىن ەرٸپتٸ جارقىراپ تۇرعان وتانىنىڭ اتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك ەلتاڭباسى دٶڭگەلەك نىساندى. بۇل – ۇلى دالا كٶشپەندٸلەرٸ ايرىقشا قاستەر تۇتقان, دٶڭگەلەنٸپ كەلٸپ تۇراتىن ٶمٸر مەن مەڭگٸلٸكتٸڭ سيمۆولى. سونىمەن قاتار, ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگٸزگٸ تٷس – التىننىڭ تٷسٸ اشىق اسپان مەن تىنىش تٸرشٸلٸك ۇعىمدارىن تانىتىپ تۇر. التىن ەجەلگٸ قازاق ۇعىمىندا بايلىقتىڭ سيمۆولى, مەتالدىڭ ەڭ اسىلى دا تازاسى جەنە ادام ٶمٸرٸنە پايدالىسى.
قورىتا كەلە ايتقاندا, مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا قازاق ەلٸنٸڭ ساق دەۋٸرٸنەن سوڭعى عاسىرلارداعى مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرٸن, ەدەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, فيلوسوفيياسىن, وي-قييالىن, ارمان-مٷددەسٸن, تالعام-تٷسٸنٸگٸن تانىتا وتىرىپ, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸن, ۇلتتىق ٷيلەسۋ مەن جاراسىمدىلىقتى تاماشا ۇشتاستىرعان. سوندىقتان دا بۇل سيمۆولدىق كومپوزيتسييانىڭ مەندٸلٸگٸ مەن مازمۇندىلىعى, تارتىمدىلىعى مەن ەسەمدٸگٸ, كٶركەمدٸگٸ مەن كٶرٸكتٸلٸگٸ عاجايىپ تا ٶمٸرشەڭ, باياندى دا جاسامپاز.
مۇنىڭ بارلىعى ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ اتا-بابا مۇراسىن, ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمەن تانىستىعىن, ونىڭ اسىلدارىن جٷيەلٸ يگەرگەنٸن بايقاتادى. ەسەمدٸككە قۇمارلىق, ەرەن ەڭبەكقورلىق, العان ٸسكە دەگەن ەرەكشە جاۋاپكەرشٸلٸك ونى ٶمٸر بويى العا تارتىپ, جەڭٸسكە جەتكٸزدٸ, ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك اسىل رەمٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸن دٷنيەگە كەلتٸرۋگە جەتەلەدٸ.
ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ تۋعان ەلٸمەن بايلانىسى 1998 جىلداردان باستالدى. ول قىزىلورداداعى ايتپاي مەشٸتٸن قايتا قالىپقا كەلتٸرٸپ, اسقار توقماعامبەتوۆ اتىنداعى فيلارمونييا رەكونسترۋكتسيياسىن جاساپ, حالىق يگٸلٸگٸنە جاراتتى. ال 2002 جىلى استانادان قونىس تاپقاننان كەيٸن ونىڭ سەۋلەت سالاسىنداعى جۇمىسى قىزا تٷستٸ. 15-تەن استام ٸرٸ نىساننىڭ جوباسى دايىندالدى. نەيروحيرۋرگييا ينستيتۋتىنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگٸزٸن دايىنداۋعا, «نۇر استانا» مەشٸتٸنٸڭ ەسكيزدٸك جوباسىن قالىپتاستىرۋعا, وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ جوباسىنا جارييالانعان كونكۋرسقا قاتىسىپ, «ەكسپو-2017» الىپ قۇرىلىس نىسانىندا سالىنىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق قۇرمەتٸنە ارنالعان سيمۆولدىق عيمارات بار.
تەۋەلسٸزدٸك تاڭىمەن دٷنيەگە كەلگەن مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا سوڭعى جەتٸ-سەگٸز جىلدىق ەڭبەكتٸڭ ارقاسىندا بيىلعى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ جيىرما بەس جىلدىق تويىنا بايلانىستى جاڭا مەملەكەتتٸك ستاندارت (قر ست 989-2014) ٷلگٸسٸنە يە بولىپ, ونىڭ قىرىقتان استام ەلەمەنتٸ بەلگٸلٸ اتاۋلاردى يەمدەندٸ. ەندٸ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ھەم ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىن بويىنا جيناقتاعان ەلتاڭبا مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ دە باستى مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولا بەرەتٸنٸنە سەنٸم مول.
ەبدٸجەلەل بەكٸر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
.jpeg)