Búginde Qazaqstan 130-dan astam ult pen ulystyń basyn qosqan halyqtar dostyǵynyń otanyna ainalyp otyr. Táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń keńestik kezeńdegi tarihy týraly aqiqatty aitýǵa, onyń áli de tolyq zerttelmegen kóleńkeli betterin ashýǵa múmkindik týdy.
Ótken ǵasyrdyń 30-shy jáne 50-shi jyldarynda KSRO-da kóptegen adamdar, tipti tutas halyqtar kúshtep jer aýdaryldy. Totalitarlyq júie milliondaǵan azamattardyń taǵdyryn qidy. Ulttyq múddeni qorǵaǵan ziialylardy, qarapaiym eńbek adamdaryn jazyqsyz qýdalap, keiinnen shekaralyq aimaqtaǵy halyqtardy basqa aimaqqa jer aýdartty. Halyqtardy kúshtep atamekeninen kóshirý josparly jáne qupiia iske asyryldy.
Alǵash deportatsiiaǵa ushyraǵan Ýkrainanyń shekaralyq aimaǵyn mekendegen poliaktar boldy. 1936 jyly 28 sáýirde olardy Qazaqstanǵa deportatsiialaý týraly qaýly qabyldandy. Al 1937 jyly 21 tamyzdaǵy qaýlyǵa sáikes Qiyr Shyǵystaǵy káristerdi Orta Aziia, Qazaqstanǵa jappai shuǵyl túrde kóshirý bastaldy. Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde gitlerlik ásker men rejimge járdemdesti degen syltaýmen Edil boiyndaǵy nemister, Soltústik Kavkaz, Qyrym jaǵalaýyn mekendeýshi biraz halyqtar jer aýdaryldy. Sóitip, stalindik saiasat deportatsiiaǵa ushyraǵandardy ulttyq bolmysynan, dilinen, mádenietinen aiyrdy.
Sol qatań jazaǵa ushyraǵan ulttardyń biri – kárister. Qazaqstanǵa 90 eshelonmen 20789 otbasy (98454 adam) jetkizildi. Kópshiligi Qyzylorda men Taldyqorǵanǵa qonystandyryldy. Kárister júk vagondarymen kóshirilip, olarǵa jol-jónekei eshqandai járdem kórsetilmedi. Qaitys bolǵan týystaryn jerleýge de mursha bermei, beketterde túsirip tastap otyrdy. Káristerdiń kelýi jergilikti jerdegilerge aýyr tidi. Qazaqtardyń ózi ujymdastyrý, otyryqshylandarý, asharshylyq, qýǵyn-súrgin zardaptaryn tartyp otyrdy. Azyq-túlik jetispeý saldarynan qonystanýshylar arasynda ashtyqtan, aýrýdan kóz jumǵandar kóp boldy. Degenmen tabiǵatynan qonaqjai, qaiyrymdy qazaq halqynyń ortasyna túsken olar es jinap, ózderine tán eńbekqorlyqpen jaǵdailaryn túzetýge kiristi. Sondyqtan da olar qazaq halqynyń meiirbadyǵyn ómir boiy umytpaidy. Kárister eginshilik isin jaqsy bilgendikten, qazaqtarǵa aýyl sharýashylyǵyn kóterýge kómektesti. Sol káris ultynyń urpaqtary Shyǵys Qazaqstanda ómir súrip, eńbek etip júr.
Oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiiniń «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» bóliminde deportatsiiaǵa arnalǵan ekspozitsiia materialdary túrli halyqtardyń Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarǵany jaily áńgimeleidi. Solardyń biri Nikolai Kim, Konstantin Li, Oktiabr Han jáne taǵy basqalar jaily materialdar kóp saqtalǵan.
Li Konstantin Vasilevich 1927 jyly Qiyr Shyǵys ólkesinde dúniege kelgen. Januiasy Ohot teńizinen balyq aýlap, jaǵada kúrish, kókónis ósirýmen ainalysqan. 1937 jyly ata-anasy, úsh aǵasy, eki apaiy Taldyqorǵannyń Úshtóbesine qonys aýdarylǵan. Kúzdiń qara sýyǵynda ien dalaǵa kóship kelgen qonystanýshylar qiyn-qystaý zamandy bastan ótkizedi. Konstantin Taldyqorǵandaǵy aýylsharýashylyq tehnikýmynda oqyp, 1946 jyly agronom mamandyǵyn alyp shyǵady. Oqýyn aiaqtaǵannan keiin salalyq kýrstarda mamandyǵyn jetildirýmen ainalysty. Qatardaǵy agronom retinde eńbek jolyn bastap, Zaisan aýdandyq atqarý komitetinde jaýapty qyzmetker bolyp jalǵastyrady. Bilimi men iskerligi eskerilip, Qarasý jáne Ulasty keńsharlaryna direktor retinde jiberiledi.
1959-1960 jyldary Tarbaǵatai óńirine eń alǵash eki káris ultynyń azamaty - Kim Nikolai Gavrilovich, Li Konstantin Vasilevich joldamamen keledi. Bular eń alǵashqy direktorlar edi. Nikolai Kim Tarbaǵatai aýdany, «Qazaqstan» qoi sovhozynda on bir jyl direktor bolǵan. Konstantin Vasilevich sovhoz direktory bolǵan kezinde qol astynda jumys istegen qariialardyń biri – Seitmoldin Pioner. Kezinde «Ulasty» sovhozynda júrgizýshi, keiinnen avtojaidyń meńgerýshisi bolǵan, búginde Óskemende turyp jatyr. Pioner atanyń aitýynsha, Konstantin Vasilevich halyqpen etene aralasqan, jaǵdaiy tómen otbasylardy qamqorlyǵyna alyp, jaqsylyǵyn aiamaǵan. Atalǵan sharýashylyqtyń jumysy jolǵa qoiylǵan soń, Konstantin Vasilevich Shyǵys Qazaqstan oblystyq tájiribelik stantsiia direktorynyń orynbasary qyzmetine taǵaiyndalady. Keiinnen Altai geologiialyq barlaý ekspeditsiiasynyń bastyǵy retinde jumysyn jalǵastyrady. 1998 jyly 23 aqapan kúni Konstantin Vasilevich dúnieden qaitty.
Ol úsh ul, eki qyz tárbielep jetkizdi. Uldary Nikolai – polkovnik, Evgenii – injener, Stanislav – agronom, qyzdary Galina – dáriger, Svetlana – ustaz, oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiiniń direktory. Eki ul, eki qyz tárbielep ósirgen Svetlana Konstantinovnanyń otbasy – qazaq, káris, nemis, ózbek, mordva ulttarynyń ókilderi turyp jatqan internatsional januia. Búginde Konstantin Vasilevichtiń urpaqtary ósip-ónip, otanymyzdyń órkendeýine úles qosýda.
Farida Begimhanova,
Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý mýzeiiniń meńgerýshisi
Shyǵys Qazaqstan oblysy
.jpeg)