Jalpy orfografiialyq saýattylyqqa úiretý degenimiz – orfografiialyq daǵdylardy qalyptastyrý degen sóz. Daǵdy degenimiz – qandai da bir maqsatqa baǵyttalǵan adam áreketiniń avtomattandyrylǵan komponenti. Orfografiialyq daǵdy degenimiz – aldymen sanaly áreket túrinde qalyptasyp, keiin avtomattanatyn is-qimyl [1].
Balalardy saýatty jazýǵa úiretý ádistemesinde orfografiialyq daǵdylardy qalyptastyrý joldary týraly másele ártúrli sheshildi, sebebi ádiskerler orfografiialyq daǵdylar tabiǵatyn ártúrli túsindi. Alǵashqy ádiskerler retinde tanylǵan ǵalymdar orfografiialyq daǵdyny sanaly túrde damytý pozitsiiasyn ustandy, iaǵni olar daǵdy mehanikalyq emes, sanaly áreketterdiń nátijesi retinde týyndaidy dep sanady. Olardyń oiynsha, orfografiialyq daǵdyǵa tóselýden buryn bilim alýshylar daǵdynyń negizin quraityn grammatikalyq bilimdi meńgeredi, iaǵni, durys jazýǵa úiretý úshin osy áreketti tolyqtai sanaly túrde sińdirtý qajet. Orfografiiany meńgerý – sanaly úderis, sondyqtan tildik material erekshelikteri men bilim alýshynyń kúrdeli oilaý áreketi arasynda tyǵyz bailanys bar. Orfografiialyq daǵdy – daǵdynyń erekshe túri, bul – kúrdeli sóileý daǵdysy. Ol uzaq jattyǵýlar barysynda qalyptasady. Emle áreketteri baiaý avtomattanady, al avtomattaný ýaqyty orfogrammanyń kúrdeliligine bailanysty. Mektepte orfografiialyq daǵdy oqýshynyń jas erekshelikteri men daiyndyq deńgeiin, didaktikanyń basty qaǵidattaryn esepke ala otyryp, belgili júie boiynsha júrgiziletin uzaq jattyǵýlar nátijesinde qalyptasady.
Psihologtardyń zertteýlerine súiensek, orfografiialyq daǵdy mehanizmi assotsiatsiialyq bailanystardyń (adam sanasynda bar oqiǵalar, qubylystar men faktiler arasyndaǵy zańdy bailanystar, olar jady arqyly bekidi) túzilýi siiaqty qalyptasady. Mysaly, sózdi durys jazý kezinde assotsiatsiialar jelisi bylaisha túziledi: sózdi nemese sóilemdi estý-aitý arqyly qabyldaý – sózdiń leksikalyq jáne grammatikalyq maǵynasyn túisiný – kózge elestetý – jazý reaktsiiasy.
Psihologiialyq ádebiette bilim alýshylardyń oqý is-áreketindegi daǵdylary men bilikteri arasyndaǵy bailanysqa qatysty kózqaras ártúrli. Kóptegen psihologtar men ádiskerlerdiń túsindirýinshe, daǵdylar bilikter negizinde qalyptasady, basqasha aitqanda, bilik avtomattanyp, daǵdyǵa ainalady [2]. Birinshiden, orfografiialyq daǵdy áripti jazý daǵdysy, sózdi fonetikalyq turǵydan taldaý, onyń morfemdik quramyn anyqtaý, orfogrammany tabý, onyń túrin anyqtai alý daǵdysyna negizdeledi. Ekinshiden, fonetikalyq daǵdylarǵa orfogrammany taný, onyń túrin anyqtaý, iaǵni ony belgili bir erejemen bailanystyrý, erejeni qoldanyp, soǵan sáikes jazý, orfografiialyq turǵydan ózin-ózi baqylaý kiredi.
Daǵdynyń psihologiialyq tabiǵatyna súiensek, daǵdy qalyptasý barysynda sanaly áreketter júiesi túrinde kórinedi, al qalypasqannan keiin kúrdelirek árekettiń avtomattanǵan túri retinde ómir súredi. Osylaisha, qalyptasqan orfografiialyq daǵdy oidy jazbasha túrde sátti jetkizýdiń tásili bolady.
Orfografiialyq daǵdynyń qalyptasýyna bilim alýshylardyń orfoepiialyq durys aýyzsha sóileýin tiisti deńgeide damytý áser etedi. Osy rette bilimdi, bilikti, daǵdyny meńgertý bilim alýshylardyń tanym áreketin basqarý júiesi retinde túsinilip, oqytý úderisi kezinde júretinin umytpaý kerek. Bilim, bilik, daǵdy osy árekettiń maqsaty (nátijesi) retinde kórinedi.
Orfografiiany oqytý ádistemesi dep bilim alýshylarda orfografiialyq bilikter men daǵdylardy qalyptastyrý úderisin aitamyz. Orfografiiaǵa oqytýdyń basty maqsaty – orfografiialyq saýattylyqty qalyptastyrý, iaǵni sózdi jazý kezinde áripter men áriptik emes grafikalyq quraldardy qabyldanǵan emle erejelerine sáikes qoldana alý mashyǵy [3].
Orfografiiany oqytý barysynda oqytýshy birqatar lingvistikalyq uǵymdarǵa súienedi. Solardyń ishindegi mańyzdy uǵymnyń biri – orfogramma. Orfogramma degenimiz – sózdi belgili orfografiialyq erejege sáikes jazý. Orfografiiany oqytý kezinde kózdaǵdy, kózshalymdy qalyptastyrý basty mindet, iaǵni bilim alýshy jazýǵa berilgen nemese jazylyp qoiǵan mátin ishinen orfogrammany airyqsha belgileri arqyly kózben jyldam shala bilýi tiis. Orfografiialyq erejeni – qandai da bir orfogrammany tańdaýdyń sharty kórsetilgen qysqasha nusqaýlyq deýge de bolady.
Orfografiialyq bilikter men daǵdylardy qalyptastyrý kezinde estý, kórý, sóileý jáne motorikalyq jadylar qatysady. Estý jadysy fonemalar men morfemalardy estý arqyly este saqtaýǵa baǵyttalǵan. Jazylym, iaǵni fonemalardy árip arqyly jazý kezinde júzege asyrylady. Sabaqtarda bul úshin túrli diktanttar júrgiziledi. Kórý jadysy estý arqyly jazý jáne kóshirip jazý kezinde kórinis tabady. Sóileý jadysy sózderdi daýystap býynǵa bólip aitýǵa súienedi, osynyń nátijesinde sóileý organdary bulshyq etteriniń qozǵalys arqyly sózdiń fonemalyq quramy bekitiledi. Motorikalyq jady bir sózdi birneshe ret jazý kezinde kórinedi. Tájiribe kórsetip otyrǵanyndai, emle erejelerin úiretý kezinde orfografiialyq jadynyń osy aitylǵan barlyq túrin este ustaý qajet.
Orfografiiany úiretý praktikalyq, teoriialyq jáne teoriialyq-praktikalyq oqytý ádisterin qoldaný arqyly júrgiziledi [4]. Orfografiiany teoriialyq turǵydan úiretý ádisterine sóz quramyna dybystyq-áriptik jáne morfemdik taldaý jasaý, orfografiialyq erejeni shyǵarý, suraqtarǵa jaýap berý, shyǵarma jazý siiaqty jáne t.b. jazylym jumystary jatady. Orfografiia boiynsha teoriialyq materialdy igerý kezinde jalpylama ereje shyǵarý ádisiniń mańyzy úlken, bul kezde bilim alýshy berilgen mysaldar, shemalar, klaster t.b. arqyly erejeni ózi shyǵaryp, orfografiiany júie retinde túsinýine múmkindik jasalady. Orfografiialyq erejeni igerý kezinde jumystyń bilim alýshylardyń ózderi jalpylama ereje shyǵarýy, erejege qosa ony qoldaný tásilderiniń algoritmin berýi, qoldaný tásilin praktikalyq túrde oryndaýy, jańa erejeni naqty aitylym jaǵdaiynda, iaǵni jańa úirengen orfogrammany buryn biletin orfogrammalarmen birge qoldanýy siiaqty túrlerin oryndatqan durys. Mysaly, Sh.Shaiahmetov uiymdastyrǵan latyn jazýy men emle erejelerin úiretetin trenerlerdi daiarlaý kýrstarynda jumystyń osy túri jaqsy nátije kórsetti.
Teoriialyq-praktikalyq ádisterge orfografiialyq taldaý, túsindirme jazba, sózdi etimologiialyq taldaý, orfografiialyq keseteler qurý tásilderi jatady. Sózdik-orfografiialyq jattyǵýlar, grammatikalyq-orfografiialyq tapsyrmalary bar jazbasha jumystar, orfografiialyq qatelermen jumys, diktanttar júrgizý jumystary orfografiiany praktikalyq turǵydan úiretý ádisterine kiredi.
Latyn grafikasyna negizdelgen qazaq tili álipbii men emle erejelerin úiretýdiń negizgi qaǵidalary da jalpy orfografiiany úiretýdiń ǵylymilyq, júielilik, kórnekilik, sanalylyq pen belsendilik, teoriiany praktikamen bailanystyrý, túsinýge jeńil, qolailylyq, úirenýshiniń psihologiialyq ereksheligin eskerý, bilimniń motivatsiialyq sipatyn arttyrý, tildiń áleýmettik mánin arttyrý ustanymdaryna súienýi tiis.
Ótken jyldyń jeltoqsan aiynda latyn grafikasyna negizdelgen qazaq tiliniń emle erejeleri maquldanǵannan beri ony oqyp-úiretý jumystary júrgizildi. Osy ýaqyt aralyǵynda jańa emle erejelerin úiretýdiń júiesi aiqyndalyp, latynnegizdi ulttyq álipbidi meńgertýdiń tetikteri anyqtaldy dep oilaimyz. Buǵan qosa latyn grafikasyn tiimdi oqytý ádistemesin ázirleýdiń negizi qalandy, oqý men oqý-ádistemelik quraldar daiyndaldy, oqý baǵdarlamalary, didaktikalyq materialdar men tsifrlyq oqý quraldary, beinesabaqtar, eresekter men balalarǵa arnalǵan túrli mobildik qosymsha jaryq kórdi. Ádiskerler úirenýshilerdiń orfografiialyq bilimderin baqylaý jáne baǵalaý kriteriileri men parametrlerin anyqtaý tásilderin usyndy, jańa álipbi men emle erejelerin úiretýdegi psihofiziologiialyq faktorlardyń yqpalyn aiqyndap, saýat ashýǵa arnalǵan tapsyrmalar júiesi arqyly usynylǵan álipbi jobasynyń jáne ázirlengen emle erejeleri toptamasynyń tiimdiligin anyqtady.
Osy aitylǵan oqý, oqý-ádistemelik, didaktikalyq, tsifrlyq t.b. quraldardy qarai otyryp, jańa álipbi men emle erejelerin úiretý úshin mynadai tapsyrmalar usynylǵanyn baiqadyq:
- kóshirý diktanty (qol daǵdysy): bul arqyly jańa jazýdyń kóshirip jazýǵa qolailylyǵy, saýattylyq deńgeiine áseri baǵalanyp, jii jiberiletin qatelerdiń sebebi anyqtalǵan;
- sózdik diktant (estý daǵdysy): esti otyryp jazýǵa qolailylyǵy, orfogrammalardy dybystaý jáne jazý daǵdylarynyń sáikestigi, tyńdai otyryp jazýda jii jiberiletin qatelerdiń sebebi anyqtalǵan;
- test tapsyrmalary (kórý daǵdysy): durys nusqany tez tabýǵa qolailylyǵy, kózshalymdyq deńgei baǵalanyp, nusqalardy ajyratýdaǵy jii jiberiletin qatelerdiń sebebi aiqyndalǵan;
- tyńdaǵan/oqyǵan mátin boiynsha bos oryndardy emle boiynsha durys jazylǵan sózben tolyqtyrý: jańa jazýdyń esti/oqi otyryp jazýǵa qolailylyǵy, tyńdai/oqi otyryp jazýda jii jiberiletin qatelerdiń sebebi anyqtalǵan;
- latyn árpimen qate jazylǵan mátindi túzetý: jańa emle erejelerin qabyldaý deńgeii, jazbasha daǵdynyń qalyptasýy baǵalanǵan.
- mátindegi túsip qalǵan áripterdi qoiý (emle erejelerin aldyn ala túsindirip alý arqyly): jańa emle erejelerin qabyldaý deńgeii, jazbasha daǵdynyń qalyptasýy baǵalanǵan.
- durys jazylǵan nusqany tańdaý: jańa emle erejelerin qabyldaý deńgeii, jazbasha daǵdynyń qalyptasýy baǵalanǵan.
- tyńdaý/oqý kezinde qiyndyq týdyrǵan sózderdi terip jazý: jańa emle erejelerin qabyldaý deńgeii, jazbasha daǵdynyń qalyptasýy baǵalanǵan.
Osy tapsyrmalardy oryndaý barysynda latyn árpimen berilgen belgili kólemdegi mátindi qansha ýaqytta oqidy? latyn árpimen berilgen belgili kólemdegi mátindi qansha ýaqytta jazady? qansha qate jiberdi, neden kóp qate jiberdi? tapsyrmanyń ár túrine bailanysty qansha ýaqyt jumsady? neni jazǵanda qiyndyq, qate kóp boldy? nege kóp? qate kóp bolmaýy úshin ne
isteý kerek? kiril grafikasynda qalyptasqan jazý daǵdylary jańa grafikany úirený kezinde qanshalyqty yqpal etedi? degen siiaqty suraqtarǵa jaýap izdelip, ádiskerler aldyna jańa jazýymyz ben emle erejelerin tez, uǵynyqty úiretýdiń ońtaily ádisterin jetildire túsý mindeti qoiylyp otyr.
Paidalanylǵan ádebietter:
1. Jedek P.S. Metodika obýcheniia orfografii T // Rýsskii iazyk v nachalnyh klassah: Teoriia i praktika obýcheniia / Pod red. M.S.Soloveichik. M., 1997. // prepod.nspu.ru
2. Galperin P.Ia. Lektsii po psihologii. M.: Knijnyi dom «Ýniversitet»: Vysshaia shkola, 2002. // lib.mgppu.ru›opacunicode/index.php…
3. Baitursynuly A. Til – qural (qazaq tili men oqý-aǵartýǵa qatysty eńbekteri). Alty tomdyq shyǵarmalar jinaǵy. – t.3. – Almaty: «El - shejire», 2013. – 384 b.
4. Fedorenko L.P. Printsipy obýcheniia rodnomý iazyký //mydocx.ru›10-140731.html
Sabira Sapina
Qazaq tehnologiia jáne biznes
ýniversitetiniń professory,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
