جالپى ورفوگرافييالىق ساۋاتتىلىققا ٷيرەتۋ دەگەنٸمٸز – ورفوگرافييالىق داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ دەگەن سٶز. داعدى دەگەنٸمٸز – قانداي دا بٸر ماقساتقا باعىتتالعان ادام ەرەكەتٸنٸڭ اۆتوماتتاندىرىلعان كومپونەنتٸ. ورفوگرافييالىق داعدى دەگەنٸمٸز – الدىمەن سانالى ەرەكەت تٷرٸندە قالىپتاسىپ, كەيٸن اۆتوماتتاناتىن ٸس-قيمىل [1].
بالالاردى ساۋاتتى جازۋعا ٷيرەتۋ ەدٸستەمەسٸندە ورفوگرافييالىق داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ جولدارى تۋرالى مەسەلە ەرتٷرلٸ شەشٸلدٸ, سەبەبٸ ەدٸسكەرلەر ورفوگرافييالىق داعدىلار تابيعاتىن ەرتٷرلٸ تٷسٸندٸ. العاشقى ەدٸسكەرلەر رەتٸندە تانىلعان عالىمدار ورفوگرافييالىق داعدىنى سانالى تٷردە دامىتۋ پوزيتسيياسىن ۇستاندى, ياعني ولار داعدى مەحانيكالىق ەمەس, سانالى ەرەكەتتەردٸڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە تۋىندايدى دەپ سانادى. ولاردىڭ ويىنشا, ورفوگرافييالىق داعدىعا تٶسەلۋدەن بۇرىن بٸلٸم الۋشىلار داعدىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن گرامماتيكالىق بٸلٸمدٸ مەڭگەرەدٸ, ياعني, دۇرىس جازۋعا ٷيرەتۋ ٷشٸن وسى ەرەكەتتٸ تولىقتاي سانالى تٷردە سٸڭدٸرتۋ قاجەت. ورفوگرافييانى مەڭگەرۋ – سانالى ٷدەرٸس, سوندىقتان تٸلدٸك ماتەريال ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن بٸلٸم الۋشىنىڭ كٷردەلٸ ويلاۋ ەرەكەتٸ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. ورفوگرافييالىق داعدى – داعدىنىڭ ەرەكشە تٷرٸ, بۇل – كٷردەلٸ سٶيلەۋ داعدىسى. ول ۇزاق جاتتىعۋلار بارىسىندا قالىپتاسادى. ەملە ەرەكەتتەرٸ باياۋ اۆتوماتتانادى, ال اۆتوماتتانۋ ۋاقىتى ورفوگراممانىڭ كٷردەلٸلٸگٸنە بايلانىستى. مەكتەپتە ورفوگرافييالىق داعدى وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن دايىندىق دەڭگەيٸن, ديداكتيكانىڭ باستى قاعيداتتارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, بەلگٸلٸ جٷيە بويىنشا جٷرگٸزٸلەتٸن ۇزاق جاتتىعۋلار نەتيجەسٸندە قالىپتاسادى.
پسيحولوگتاردىڭ زەرتتەۋلەرٸنە سٷيەنسەك, ورفوگرافييالىق داعدى مەحانيزمٸ اسسوتسياتسييالىق بايلانىستاردىڭ (ادام ساناسىندا بار وقيعالار, قۇبىلىستار مەن فاكتٸلەر اراسىنداعى زاڭدى بايلانىستار, ولار جادى ارقىلى بەكيدٸ) تٷزٸلۋٸ سيياقتى قالىپتاسادى. مىسالى, سٶزدٸ دۇرىس جازۋ كەزٸندە اسسوتسياتسييالار جەلٸسٸ بىلايشا تٷزٸلەدٸ: سٶزدٸ نەمەسە سٶيلەمدٸ ەستۋ-ايتۋ ارقىلى قابىلداۋ – سٶزدٸڭ لەكسيكالىق جەنە گرامماتيكالىق ماعىناسىن تٷيسٸنۋ – كٶزگە ەلەستەتۋ – جازۋ رەاكتسيياسى.
پسيحولوگييالىق ەدەبيەتتە بٸلٸم الۋشىلاردىڭ وقۋ ٸس-ەرەكەتٸندەگٸ داعدىلارى مەن بٸلٸكتەرٸ اراسىنداعى بايلانىسقا قاتىستى كٶزقاراس ەرتٷرلٸ. كٶپتەگەن پسيحولوگتار مەن ەدٸسكەرلەردٸڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, داعدىلار بٸلٸكتەر نەگٸزٸندە قالىپتاسادى, باسقاشا ايتقاندا, بٸلٸك اۆتوماتتانىپ, داعدىعا اينالادى [2]. بٸرٸنشٸدەن, ورفوگرافييالىق داعدى ەرٸپتٸ جازۋ داعدىسى, سٶزدٸ فونەتيكالىق تۇرعىدان تالداۋ, ونىڭ مورفەمدٸك قۇرامىن انىقتاۋ, ورفوگراممانى تابۋ, ونىڭ تٷرٸن انىقتاي الۋ داعدىسىنا نەگٸزدەلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, فونەتيكالىق داعدىلارعا ورفوگراممانى تانۋ, ونىڭ تٷرٸن انىقتاۋ, ياعني ونى بەلگٸلٸ بٸر ەرەجەمەن بايلانىستىرۋ, ەرەجەنٸ قولدانىپ, سوعان سەيكەس جازۋ, ورفوگرافييالىق تۇرعىدان ٶزٸن-ٶزٸ باقىلاۋ كٸرەدٸ.
داعدىنىڭ پسيحولوگييالىق تابيعاتىنا سٷيەنسەك, داعدى قالىپتاسۋ بارىسىندا سانالى ەرەكەتتەر جٷيەسٸ تٷرٸندە كٶرٸنەدٸ, ال قالىپاسقاننان كەيٸن كٷردەلٸرەك ەرەكەتتٸڭ اۆتوماتتانعان تٷرٸ رەتٸندە ٶمٸر سٷرەدٸ. وسىلايشا, قالىپتاسقان ورفوگرافييالىق داعدى ويدى جازباشا تٷردە سەتتٸ جەتكٸزۋدٸڭ تەسٸلٸ بولادى.
ورفوگرافييالىق داعدىنىڭ قالىپتاسۋىنا بٸلٸم الۋشىلاردىڭ ورفوەپييالىق دۇرىس اۋىزشا سٶيلەۋٸن تيٸستٸ دەڭگەيدە دامىتۋ ەسەر ەتەدٸ. وسى رەتتە بٸلٸمدٸ, بٸلٸكتٸ, داعدىنى مەڭگەرتۋ بٸلٸم الۋشىلاردىڭ تانىم ەرەكەتٸن باسقارۋ جٷيەسٸ رەتٸندە تٷسٸنٸلٸپ, وقىتۋ ٷدەرٸسٸ كەزٸندە جٷرەتٸنٸن ۇمىتپاۋ كەرەك. بٸلٸم, بٸلٸك, داعدى وسى ەرەكەتتٸڭ ماقساتى (نەتيجەسٸ) رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.
ورفوگرافييانى وقىتۋ ەدٸستەمەسٸ دەپ بٸلٸم الۋشىلاردا ورفوگرافييالىق بٸلٸكتەر مەن داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ ٷدەرٸسٸن ايتامىز. ورفوگرافيياعا وقىتۋدىڭ باستى ماقساتى – ورفوگرافييالىق ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ, ياعني سٶزدٸ جازۋ كەزٸندە ەرٸپتەر مەن ەرٸپتٸك ەمەس گرافيكالىق قۇرالداردى قابىلدانعان ەملە ەرەجەلەرٸنە سەيكەس قولدانا الۋ ماشىعى [3].
ورفوگرافييانى وقىتۋ بارىسىندا وقىتۋشى بٸرقاتار لينگۆيستيكالىق ۇعىمدارعا سٷيەنەدٸ. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ماڭىزدى ۇعىمنىڭ بٸرٸ – ورفوگرامما. ورفوگرامما دەگەنٸمٸز – سٶزدٸ بەلگٸلٸ ورفوگرافييالىق ەرەجەگە سەيكەس جازۋ. ورفوگرافييانى وقىتۋ كەزٸندە كٶزداعدى, كٶزشالىمدى قالىپتاستىرۋ باستى مٸندەت, ياعني بٸلٸم الۋشى جازۋعا بەرٸلگەن نەمەسە جازىلىپ قويعان مەتٸن ٸشٸنەن ورفوگراممانى ايرىقشا بەلگٸلەرٸ ارقىلى كٶزبەن جىلدام شالا بٸلۋٸ تيٸس. ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸ – قانداي دا بٸر ورفوگراممانى تاڭداۋدىڭ شارتى كٶرسەتٸلگەن قىسقاشا نۇسقاۋلىق دەۋگە دە بولادى.
ورفوگرافييالىق بٸلٸكتەر مەن داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ كەزٸندە ەستۋ, كٶرۋ, سٶيلەۋ جەنە موتوريكالىق جادىلار قاتىسادى. ەستۋ جادىسى فونەمالار مەن مورفەمالاردى ەستۋ ارقىلى ەستە ساقتاۋعا باعىتتالعان. جازىلىم, ياعني فونەمالاردى ەرٸپ ارقىلى جازۋ كەزٸندە جٷزەگە اسىرىلادى. ساباقتاردا بۇل ٷشٸن تٷرلٸ ديكتانتتار جٷرگٸزٸلەدٸ. كٶرۋ جادىسى ەستۋ ارقىلى جازۋ جەنە كٶشٸرٸپ جازۋ كەزٸندە كٶرٸنٸس تابادى. سٶيلەۋ جادىسى سٶزدەردٸ داۋىستاپ بۋىنعا بٶلٸپ ايتۋعا سٷيەنەدٸ, وسىنىڭ نەتيجەسٸندە سٶيلەۋ ورگاندارى بۇلشىق ەتتەرٸنٸڭ قوزعالىس ارقىلى سٶزدٸڭ فونەمالىق قۇرامى بەكٸتٸلەدٸ. موتوريكالىق جادى بٸر سٶزدٸ بٸرنەشە رەت جازۋ كەزٸندە كٶرٸنەدٸ. تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىرعانىنداي, ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋ كەزٸندە ورفوگرافييالىق جادىنىڭ وسى ايتىلعان بارلىق تٷرٸن ەستە ۇستاۋ قاجەت.
ورفوگرافييانى ٷيرەتۋ پراكتيكالىق, تەورييالىق جەنە تەورييالىق-پراكتيكالىق وقىتۋ ەدٸستەرٸن قولدانۋ ارقىلى جٷرگٸزٸلەدٸ [4]. ورفوگرافييانى تەورييالىق تۇرعىدان ٷيرەتۋ ەدٸستەرٸنە سٶز قۇرامىنا دىبىستىق-ەرٸپتٸك جەنە مورفەمدٸك تالداۋ جاساۋ, ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸ شىعارۋ, سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ, شىعارما جازۋ سيياقتى جەنە ت.ب. جازىلىم جۇمىستارى جاتادى. ورفوگرافييا بويىنشا تەورييالىق ماتەريالدى يگەرۋ كەزٸندە جالپىلاما ەرەجە شىعارۋ ەدٸسٸنٸڭ ماڭىزى ٷلكەن, بۇل كەزدە بٸلٸم الۋشى بەرٸلگەن مىسالدار, سحەمالار, كلاستەر ت.ب. ارقىلى ەرەجەنٸ ٶزٸ شىعارىپ, ورفوگرافييانى جٷيە رەتٸندە تٷسٸنۋٸنە مٷمكٸندٸك جاسالادى. ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸ يگەرۋ كەزٸندە جۇمىستىڭ بٸلٸم الۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ جالپىلاما ەرەجە شىعارۋى, ەرەجەگە قوسا ونى قولدانۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ الگوريتمٸن بەرۋٸ, قولدانۋ تەسٸلٸن پراكتيكالىق تٷردە ورىنداۋى, جاڭا ەرەجەنٸ ناقتى ايتىلىم جاعدايىندا, ياعني جاڭا ٷيرەنگەن ورفوگراممانى بۇرىن بٸلەتٸن ورفوگراممالارمەن بٸرگە قولدانۋى سيياقتى تٷرلەرٸن ورىنداتقان دۇرىس. مىسالى, ش.شاياحمەتوۆ ۇيىمداستىرعان لاتىن جازۋى مەن ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتەتٸن ترەنەرلەردٸ دايارلاۋ كۋرستارىندا جۇمىستىڭ وسى تٷرٸ جاقسى نەتيجە كٶرسەتتٸ.
تەورييالىق-پراكتيكالىق ەدٸستەرگە ورفوگرافييالىق تالداۋ, تٷسٸندٸرمە جازبا, سٶزدٸ ەتيمولوگييالىق تالداۋ, ورفوگرافييالىق كەسەتەلەر قۇرۋ تەسٸلدەرٸ جاتادى. سٶزدٸك-ورفوگرافييالىق جاتتىعۋلار, گرامماتيكالىق-ورفوگرافييالىق تاپسىرمالارى بار جازباشا جۇمىستار, ورفوگرافييالىق قاتەلەرمەن جۇمىس, ديكتانتتار جٷرگٸزۋ جۇمىستارى ورفوگرافييانى پراكتيكالىق تۇرعىدان ٷيرەتۋ ەدٸستەرٸنە كٸرەدٸ.
لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸ مەن ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋدٸڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى دا جالپى ورفوگرافييانى ٷيرەتۋدٸڭ عىلىميلىق, جٷيەلٸلٸك, كٶرنەكٸلٸك, سانالىلىق پەن بەلسەندٸلٸك, تەورييانى پراكتيكامەن بايلانىستىرۋ, تٷسٸنۋگە جەڭٸل, قولايلىلىق, ٷيرەنۋشٸنٸڭ پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرۋ, بٸلٸمنٸڭ موتيۆاتسييالىق سيپاتىن ارتتىرۋ, تٸلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەنٸن ارتتىرۋ ۇستانىمدارىنا سٷيەنۋٸ تيٸس.
ٶتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸنٸڭ ەملە ەرەجەلەرٸ ماقۇلدانعاننان بەرٸ ونى وقىپ-ٷيرەتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋدٸڭ جٷيەسٸ ايقىندالىپ, لاتىننەگٸزدٸ ۇلتتىق ەلٸپبيدٸ مەڭگەرتۋدٸڭ تەتٸكتەرٸ انىقتالدى دەپ ويلايمىز. بۇعان قوسا لاتىن گرافيكاسىن تيٸمدٸ وقىتۋ ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەۋدٸڭ نەگٸزٸ قالاندى, وقۋ مەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار دايىندالدى, وقۋ باعدارلامالارى, ديداكتيكالىق ماتەريالدار مەن تسيفرلىق وقۋ قۇرالدارى, بەينەساباقتار, ەرەسەكتەر مەن بالالارعا ارنالعان تٷرلٸ موبيلدٸك قوسىمشا جارىق كٶردٸ. ەدٸسكەرلەر ٷيرەنۋشٸلەردٸڭ ورفوگرافييالىق بٸلٸمدەرٸن باقىلاۋ جەنە باعالاۋ كريتەرييلەرٸ مەن پارامەترلەرٸن انىقتاۋ تەسٸلدەرٸن ۇسىندى, جاڭا ەلٸپبي مەن ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋدەگٸ پسيحوفيزيولوگييالىق فاكتورلاردىڭ ىقپالىن ايقىنداپ, ساۋات اشۋعا ارنالعان تاپسىرمالار جٷيەسٸ ارقىلى ۇسىنىلعان ەلٸپبي جوباسىنىڭ جەنە ەزٸرلەنگەن ەملە ەرەجەلەرٸ توپتاماسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن انىقتادى.
وسى ايتىلعان وقۋ, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك, ديداكتيكالىق, تسيفرلىق ت.ب. قۇرالداردى قاراي وتىرىپ, جاڭا ەلٸپبي مەن ەملە ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن مىناداي تاپسىرمالار ۇسىنىلعانىن بايقادىق:
- كٶشٸرۋ ديكتانتى (قول داعدىسى): بۇل ارقىلى جاڭا جازۋدىڭ كٶشٸرٸپ جازۋعا قولايلىلىعى, ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸنە ەسەرٸ باعالانىپ, جيٸ جٸبەرٸلەتٸن قاتەلەردٸڭ سەبەبٸ انىقتالعان;
- سٶزدٸك ديكتانت (ەستۋ داعدىسى): ەستي وتىرىپ جازۋعا قولايلىلىعى, ورفوگراممالاردى دىبىستاۋ جەنە جازۋ داعدىلارىنىڭ سەيكەستٸگٸ, تىڭداي وتىرىپ جازۋدا جيٸ جٸبەرٸلەتٸن قاتەلەردٸڭ سەبەبٸ انىقتالعان;
- تەست تاپسىرمالارى (كٶرۋ داعدىسى): دۇرىس نۇسقانى تەز تابۋعا قولايلىلىعى, كٶزشالىمدىق دەڭگەي باعالانىپ, نۇسقالاردى اجىراتۋداعى جيٸ جٸبەرٸلەتٸن قاتەلەردٸڭ سەبەبٸ ايقىندالعان;
- تىڭداعان/وقىعان مەتٸن بويىنشا بوس ورىنداردى ەملە بويىنشا دۇرىس جازىلعان سٶزبەن تولىقتىرۋ: جاڭا جازۋدىڭ ەستي/وقي وتىرىپ جازۋعا قولايلىلىعى, تىڭداي/وقي وتىرىپ جازۋدا جيٸ جٸبەرٸلەتٸن قاتەلەردٸڭ سەبەبٸ انىقتالعان;
- لاتىن ەرپٸمەن قاتە جازىلعان مەتٸندٸ تٷزەتۋ: جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن قابىلداۋ دەڭگەيٸ, جازباشا داعدىنىڭ قالىپتاسۋى باعالانعان.
- مەتٸندەگٸ تٷسٸپ قالعان ەرٸپتەردٸ قويۋ (ەملە ەرەجەلەرٸن الدىن الا تٷسٸندٸرٸپ الۋ ارقىلى): جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن قابىلداۋ دەڭگەيٸ, جازباشا داعدىنىڭ قالىپتاسۋى باعالانعان.
- دۇرىس جازىلعان نۇسقانى تاڭداۋ: جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن قابىلداۋ دەڭگەيٸ, جازباشا داعدىنىڭ قالىپتاسۋى باعالانعان.
- تىڭداۋ/وقۋ كەزٸندە قيىندىق تۋدىرعان سٶزدەردٸ تەرٸپ جازۋ: جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن قابىلداۋ دەڭگەيٸ, جازباشا داعدىنىڭ قالىپتاسۋى باعالانعان.
وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىندا لاتىن ەرپٸمەن بەرٸلگەن بەلگٸلٸ كٶلەمدەگٸ مەتٸندٸ قانشا ۋاقىتتا وقيدى? لاتىن ەرپٸمەن بەرٸلگەن بەلگٸلٸ كٶلەمدەگٸ مەتٸندٸ قانشا ۋاقىتتا جازادى? قانشا قاتە جٸبەردٸ, نەدەن كٶپ قاتە جٸبەردٸ? تاپسىرمانىڭ ەر تٷرٸنە بايلانىستى قانشا ۋاقىت جۇمسادى? نەنٸ جازعاندا قيىندىق, قاتە كٶپ بولدى? نەگە كٶپ? قاتە كٶپ بولماۋى ٷشٸن نە
ٸستەۋ كەرەك? كيريل گرافيكاسىندا قالىپتاسقان جازۋ داعدىلارى جاڭا گرافيكانى ٷيرەنۋ كەزٸندە قانشالىقتى ىقپال ەتەدٸ? دەگەن سيياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەلٸپ, ەدٸسكەرلەر الدىنا جاڭا جازۋىمىز بەن ەملە ەرەجەلەرٸن تەز, ۇعىنىقتى ٷيرەتۋدٸڭ وڭتايلى ەدٸستەرٸن جەتٸلدٸرە تٷسۋ مٸندەتٸ قويىلىپ وتىر.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
1. جەدەك پ.س. مەتوديكا وبۋچەنييا ورفوگرافيي ت // رۋسسكيي يازىك ۆ ناچالنىح كلاسساح: تەورييا ي پراكتيكا وبۋچەنييا / پود رەد. م.س.سولوۆەيچيك. م., 1997. // prepod.nspu.ru
2. گالپەرين پ.يا. لەكتسيي پو پسيحولوگيي. م.: كنيجنىي دوم «ۋنيۆەرسيتەت»: ۆىسشايا شكولا, 2002. // lib.mgppu.ru›opacunicode/index.php…
3. بايتۇرسىنۇلى ا. تٸل – قۇرال (قازاق تٸلٸ مەن وقۋ-اعارتۋعا قاتىستى ەڭبەكتەرٸ). التى تومدىق شىعارمالار جيناعى. – ت.3. – الماتى: «ەل - شەجٸرە», 2013. – 384 ب.
4. فەدورەنكو ل.پ. پرينتسيپى وبۋچەنييا رودنومۋ يازىكۋ //mydocx.ru›10-140731.html
سابيرا ساپينا
قازاق تەحنولوگييا جەنە بيزنەس
ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
