Jumyr jerdiń jumbaǵy kóp. Ashylmaǵan syrlary da jeterlik. Tipti adamzatqa úrei týǵyzatyn jerler de bar.
Biraq sonyń barlyǵy yqylym zaman ótse de, áli kúnge deiin qupiia kúiinde qalyp otyr. Óziniń mistikalyq atmosferasymen adam balasy jaqyndasa, jutyp qoiatyn jerler de kóńilge qorqynysh uialatady.
Eles mekendegen eldimekender de az emes. Adamdardyń iz-tússiz joǵalýy, korablderdiń kórinbei ketýi, zattardyń aiaq astynan qozǵalýynda ne syr jatyr? Álde, munyń barlyǵy adam balasynyń arýaq mekendegen jerdi bylǵap, qorlaǵannan týǵan mazasyzdyǵy ma? Qalai aitqanda da, qazir osyndai qorqynyshty bir eles bar, biraq syryn eshkim asha almaidy, ártúrli boljamdar aitylady. Aqyrynda adamzat áiteýir bir tylsym kúshtiń baryna senedi de, qolyn bir siltep, tynysh ómir súrýin ary qarai jalǵastyra beredi.
Biraq jer sharynda jumbaq syryn asha qoimaǵan jerler óte kóp. Sonyń biri – AQSh-tyń Vaioming shtatyndaǵy Qubyjyq munarasy. El osylai atap ketken munarany shyndyǵynda qolmen qalap qoiǵandai, tabiǵat ózi turǵyzǵan. Bir qaraǵanda, shatqal tárizdi kóringenimen, onyń tylsym syry jeterlik. Mamandardyń aitýy boiynsha, Qubyjyq munarasy 200 million jyldan beri bar. Oǵan qatysty ańyz kóp. Munara qubyjyqtar mekendeitin jer bolǵan desedi. Ony ózderi turǵyzǵan, adamnyń qolymen jasalmaǵan. Aqiqatynda, osydan 200 million jyl buryn muny adam balasy jasady degenge eshkim de sene almaidy. Ol Heops munarasynan 2,5 ese biik. Ótken ǵasyrda onyń tóbesinde keshkilik únemi ot jaǵylyp turǵan desedi. Qazir she? Munda qazir tek qana fantastikalyq filmder túsiriledi.
Qubyjyq munarasynyń tóbesine shyǵý qiyn. Biraq oǵan talpynǵandar bolǵan. XIX ǵasyrda onyń tóbesine jergilikti turǵynnyń biri shyqqan desedi. 1938 jyly Djek Diýrrans degen skalolaz bul biiktikti baǵyndyrǵan. Biraq munaranyń tóbesi jazyq alańqai emes, ushaq qona almaidy. Tikushaqtyń qonýǵa múmkindigi bar. Biraq únemi daýyl soǵyp turatyn alqaptaǵy jeldiń ekpini óte kúshti. Sondyqtan ol biiktikti baǵyndyrýǵa ekiniń biriniń júregi daýalai bermeidi.

Qubyjyq munarasyna úshinshi shabýyldy ataqty parashiýtshi Djordj Hopkins jasady. Biraq onyń parashiýti jeldiń ekpinimen aýytqyp ketip, ol munaraǵa qona almady. Shatqaldardyń arasyna turyp qalyp, ol «qubyjyqtardyń taý-tasynda» ómir súrýge májbúr boldy. Ony tikushaq arqyly jiberilgen arqan arqyly kóterip áketpek boldy. Qutqarý áreketiniń bári de sátsiz aiaqtaldy. Tek qana ózindegi azyq-túlikpen kún kórgen Djordj Hopkinsti besinshi kúni ǵana AQSh-tan arnaiy jetken alpinister toby qutqaryp aldy. Munarany baǵyndyrǵysy kelgen parashiýtshige joǵarydan tikushaqtan tastalǵan taǵam jetpei jatty. Onyń raqatyn atjalmandar men tyshqandar kórdi. Hopkinsti qutqarý úshin AQSh-ta qurylǵan arnaiy komitet aqyry alpinisterdi jiberdi. 8 myńdyq biiktikti baǵyndyryp úirengen alpinister 390 metrlik munaraǵa 3 saǵattan keiin áreń jetti.
Biraq adam balasy munan keiin bul jerge aiaq basqan joq. Óitkeni birinshiden, óte qorqynyshty. Ekinshiden, oǵan shyǵý múmkin emes. Úshinshiden, adamzatqa túsiniksiz kórinetin tylsym kúsh ieleri munda bógde bireýdiń aiaq basqanyn qalamaityn bolar. Qubyjyqtar munarasynyń tóbesinde anda-sanda laýlap janatyn otty kim jaǵyp otyr? Álde, kózge eles bolyp kórine me? Ony endi eshkim aita almaidy.
Tabiǵattyń tylsym áserinen paida bolǵan Qubyjyq munarasy jerdiń betinde bolsa, Chehiianyń Iiglas qalasynyń mańynda ornalasqan katakombalardyń jóni bólek. Olar jerdiń astynda ornalasqan. Arheologtardyń aitýyna qaraǵanda, Chehiiadaǵy katakombalar orta ǵasyrlarda qazylǵan. Munda ár baǵytqa qarai júretin dálizder bar. Tún jarymynan aýǵanda osy dálizderden únemi ártúrli daýystar shyǵyp turady. Árine, qorqynyshty. Adam sulbasy bolyp kórinetin eles te bar. Biraq ziiany joq. Degenmen 1996 jyly arnaiy ekspeditsiia kelip, jerasty dálizderin birneshe kún teksergende, tańqalarlyq jailarǵa da kezikken. Eń bir qyzyǵy, belgili bir ýaqytta mýzykalyq aspaptan bir daýys shyǵady. Biraq ol qai jerde, ony eshkim bilmeidi. Ekinshi ańǵarylǵan bir nárse, arheologtar 10 metr tereńdiktegi jerasty dálizinen bir-birine qarai ótetin baspaldaqty tapqan. Ol baspaldaqtardyń erneýi únemi janyp turady. Ol qalai janady, ol jerde qandai da bir qýat kózi joq. Múmkin qarańǵylyqta janatyn fosfor shyǵar. Munyń syryn ǵalymdar qanshalyqty zerttese de, taba almaǵan. Qyzǵylt-qońyr tús beretin baspaldaqtyń qupiiasy osy kúnge deiin beimálim. Jerastyndaǵy dálizderi ózgeshe reń beretin, ara-arasynda adamnyń sulbasy kórinip qoiatyn elesi bar jerge kim jaqyndai qoisyn?! Negizi, Chekiianyń katakombasy jaily kóp derek aitylmaidy.
Árine, elesi bar jerge kim óz erkimen jaqyndai qoisyn?! Japoniianyń Aokigahara ormany da bei-jai qaraityn jer emes. Muny sonymen qatar «Aǵashtar teńizi» dep te ataidy. Munda múlgigen tynyshtyq. Biraq bul turaqtylyq uzaqqa sozyla qoimaidy. Sálden soń qulaqqa jetken ártúrli dybys sońynan shýylǵa ainalady. Artynan adamdardyń jylaǵan daýsy anyq estile bastaidy. Aokigahara – ataqty Fýdzi-san výlkanynyń mańaiynda. Eń qorqynyshtysy, qalyń orman adamdardyń ólimine toly. Ómirden kúderin úzgen adamdar osynda kelip, ózderin qurbandyqqa shalyp jiberedi. 1950 jyldan beri Aokigahara ormanynda 500 adam óz-ózine qol salǵan. 2002 jyldyń ózinde atalǵan aralda 78 adamnyń baqilyq bolǵany jóninde aqparat bar. Nege japondyqtar osy jerge kelip óledi? Munyń syry nede? Ártúrli boljam bar. Birinshisine nazar aýdaratyn bolsaq, Seicho Macumoto atty japon jazýshysy óz romanyndaǵy eki keiipkerdi kitap jelisi boiynsha osy qalyń ný ormanda óltiredi. Ekinshi joramal ortaǵasyrlyq kezeńdi qamtidy. Asharshylyq jyldarynda asyrai almaǵan soń, kóptegen otbasy ólim aýzyndaǵy jańa týǵan balalary men ata-analaryn osynda ákelip tastaǵan desedi. Kóp adam talǵajaý etýge tamaq tappai, osynda ólgen. Osynyń aiǵaǵy retinde, ný ormannyń ár jerinde shashylyp jatqan adam súiekteri jii kezdesedi.
Ýfologtardyń zertteýine qaraǵanda, ormanda óz-ózine qol salǵandardyń arasynda kásipker nemese galstýk taqqan sheneýnikter kóp bolǵan. Eger ormanǵa kirseńiz, odan aman shyǵýyńyzdyń ózi neǵaibil. Týrist retinde qydyryp qaitýǵa bolar, biraq qolyńyzdaǵy kompastyń ózi ormanǵa kirgen sátten bastap isten shyǵady. Eń qorqynyshtysy sol, jergilikti halyq ný ormannyń ishinen túnimen shyńǵyrǵan adamdardyń daýysyn estip jatady eken. Eles kezgen orman ishinde, ásirese, túnde júrý qaýipti desedi.

Árine, kez kelgen jer kieli. Ásirese, árýaqty qorlaýǵa bolmaidy. Bul kómýsiz qalǵan adamdardyń janaiqaiy shyǵar. Qalai aitqanda da, bul adam qolymen jasalǵan nárse. Sondyqtan onyń zardaby da qatty bolady. Negizi, adam taǵdyry oiynshyq emes qoi.
Jalpy, bar qupiiasyn qoinyna basqan, ańyzǵa toly jerler álemniń ár buryshynda bar. Mysaly, Qytaidyń ońtústik bóliginde taý alqabyna eshkim jolamaidy. Óitkeni bul tóńirekte adamdar jii joǵalyp ketedi nemese apatty jaǵdailar jii oryn alady. 1950 jyly osy mańda ushaq qulaǵany belgili. Odan onshaqty adam tiri qalǵan. Tipti tosyn jaǵdai oryn alǵany týraly ushqyshtar habarlap ta úlgermegenge uqsaidy. Aqyrynda bailanys úzilip, aldan qalyń tuman kóringen de, ushaq alqapqa kelip qulaǵan. Biraq aman qalǵan onshaqty adam tuman seiilgen sátte joq bolyp ketken. Tek bireýi ǵana tiri qalǵan. Bolǵan oqiǵa keiin sol azamattyń aitýy boiynsha jazylyp alynǵan. Qulaǵan ushaqtan alqapta jurnaq ta qalmaǵan. Sonda apatqa ushyraǵan jolaýshylar men alyp ushaq qalai iz-tússiz ketti? Tiri qalǵan jáne qaitys bolǵan jolaýshylar qaida? Ony eshkim aityp bere almaidy. Biraq anyqtalmaǵan derek bir boljamǵa kelip negizdeledi: mamandar «bul aimaq balama órkenietke aparatyn jolmen túiisedi» dep otyr. Biraq ony, shyn máninde, eshkim anyqtaǵan emes. Joramal ǵana.
Ýfologtar osyndai balamaly álemge ótetin aimaq Meksikanyń Chavinda ólkesinde de bar desedi. Shyn máninde, solai ma, joq pa, másele onda emes. Biraq kórgen kóz aitqanynan tanbaidy. 1990 jyldardyń ortasynda Chavinda qalasynyń mańynda bolǵan oqiǵany búkilálemdik BAQ jarysa jazdy. «Mundaǵy taý alqabynda úlken qazyna jasyrylǵan» degen derek ejelden beri aitylyp keledi. Sony izdeýge shyqqan ekspeditsiianyń aldynan aýany kóktei ótip, salt atty shyǵady. Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz: ondaǵan kólikti toqtatyp, qarsy aldyńyzda aýada qalqyp salt atty adam sóilep tursa… Muny kórgen ekspeditsiia músheleri shoshyp, bárin tastap qasha jóneledi. Bes minýttai turǵan salt atty «jolǵa shyqqandardyń raiynan qaitýyn» ótinip, kózden ǵaiyp bolady. Sol eki ortada jol jieginde turǵan ondaǵan kóliktiń byt-shyty shyǵady. Tipti bir kólik zym-ziia joq bolyp ketedi. Kórinbeitin bir qudiret kelip, bir sátte kolonna boiynda turǵan kólikterdi qaita jóndelmeitin etken. Osyndai oqys oqiǵa qaitalana bergen soń ǵana baryp, taý arnasynan qazyna izdeýshiler ózderiniń áreketinen múldem bas tartqan. Qazir ol jaqqa altyn izdep, eshkim barmaidy.
Álemniń ár qiyrynda jii oryn alatyn mundai tosyn oqiǵalar týraly áli kúnge deiin jii áńgime etiletini ras. Anyǵy, bul ańyz ba, eles pe, bul ekinshi másele. Biraq qudiretti bir tylsym kúshtiń bar ekenin eshkim de joqqa shyǵara almaidy. Durysy, biz tynysh, óz qalpymen damyp jatqan tabiǵatqa qarsy tosyn qimyl jasamaýymyz ǵana kerek.
Berik BEISENULY,
"Aiqyn" gazeti