جۇمىر جەردٸڭ جۇمباعى كٶپ. اشىلماعان سىرلارى دا جەتەرلٸك. تٸپتٸ ادامزاتقا ٷرەي تۋعىزاتىن جەرلەر دە بار.
بٸراق سونىڭ بارلىعى ىقىلىم زامان ٶتسە دە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۇپييا كٷيٸندە قالىپ وتىر. ٶزٸنٸڭ ميستيكالىق اتموسفەراسىمەن ادام بالاسى جاقىنداسا, جۇتىپ قوياتىن جەرلەر دە كٶڭٸلگە قورقىنىش ۇيالاتادى.
ەلەس مەكەندەگەن ەلدٸمەكەندەر دە از ەمەس. ادامداردىڭ ٸز-تٷسسٸز جوعالۋى, كورابلدەردٸڭ كٶرٸنبەي كەتۋٸ, زاتتاردىڭ اياق استىنان قوزعالۋىندا نە سىر جاتىر? ەلدە, مۇنىڭ بارلىعى ادام بالاسىنىڭ ارۋاق مەكەندەگەن جەردٸ بىلعاپ, قورلاعاننان تۋعان مازاسىزدىعى ما? قالاي ايتقاندا دا, قازٸر وسىنداي قورقىنىشتى بٸر ەلەس بار, بٸراق سىرىن ەشكٸم اشا المايدى, ەرتٷرلٸ بولجامدار ايتىلادى. اقىرىندا ادامزات ەيتەۋٸر بٸر تىلسىم كٷشتٸڭ بارىنا سەنەدٸ دە, قولىن بٸر سٸلتەپ, تىنىش ٶمٸر سٷرۋٸن ارى قاراي جالعاستىرا بەرەدٸ.
بٸراق جەر شارىندا جۇمباق سىرىن اشا قويماعان جەرلەر ٶتە كٶپ. سونىڭ بٸرٸ – اقش-تىڭ ۆايومينگ شتاتىنداعى قۇبىجىق مۇناراسى. ەل وسىلاي اتاپ كەتكەن مۇنارانى شىندىعىندا قولمەن قالاپ قويعانداي, تابيعات ٶزٸ تۇرعىزعان. بٸر قاراعاندا, شاتقال تەرٸزدٸ كٶرٸنگەنٸمەن, ونىڭ تىلسىم سىرى جەتەرلٸك. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, قۇبىجىق مۇناراسى 200 ميلليون جىلدان بەرٸ بار. وعان قاتىستى اڭىز كٶپ. مۇنارا قۇبىجىقتار مەكەندەيتٸن جەر بولعان دەسەدٸ. ونى ٶزدەرٸ تۇرعىزعان, ادامنىڭ قولىمەن جاسالماعان. اقيقاتىندا, وسىدان 200 ميلليون جىل بۇرىن مۇنى ادام بالاسى جاسادى دەگەنگە ەشكٸم دە سەنە المايدى. ول حەوپس مۇناراسىنان 2,5 ەسە بيٸك. ٶتكەن عاسىردا ونىڭ تٶبەسٸندە كەشكٸلٸك ٷنەمٸ وت جاعىلىپ تۇرعان دەسەدٸ. قازٸر شە? مۇندا قازٸر تەك قانا فانتاستيكالىق فيلمدەر تٷسٸرٸلەدٸ.
قۇبىجىق مۇناراسىنىڭ تٶبەسٸنە شىعۋ قيىن. بٸراق وعان تالپىنعاندار بولعان. XIX عاسىردا ونىڭ تٶبەسٸنە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىننىڭ بٸرٸ شىققان دەسەدٸ. 1938 جىلى دجەك ديۋررانس دەگەن سكالولاز بۇل بيٸكتٸكتٸ باعىندىرعان. بٸراق مۇنارانىڭ تٶبەسٸ جازىق الاڭقاي ەمەس, ۇشاق قونا المايدى. تٸكۇشاقتىڭ قونۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. بٸراق ٷنەمٸ داۋىل سوعىپ تۇراتىن القاپتاعى جەلدٸڭ ەكپٸنٸ ٶتە كٷشتٸ. سوندىقتان ول بيٸكتٸكتٸ باعىندىرۋعا ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ جٷرەگٸ داۋالاي بەرمەيدٸ.
قۇبىجىق مۇناراسىنا ٷشٸنشٸ شابۋىلدى اتاقتى پاراشيۋتشٸ دجوردج حوپكينس جاسادى. بٸراق ونىڭ پاراشيۋتٸ جەلدٸڭ ەكپٸنٸمەن اۋىتقىپ كەتٸپ, ول مۇناراعا قونا المادى. شاتقالداردىڭ اراسىنا تۇرىپ قالىپ, ول «قۇبىجىقتاردىڭ تاۋ-تاسىندا» ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر بولدى. ونى تٸكۇشاق ارقىلى جٸبەرٸلگەن ارقان ارقىلى كٶتەرٸپ ەكەتپەك بولدى. قۇتقارۋ ەرەكەتٸنٸڭ بەرٸ دە سەتسٸز اياقتالدى. تەك قانا ٶزٸندەگٸ ازىق-تٷلٸكپەن كٷن كٶرگەن دجوردج حوپكينستٸ بەسٸنشٸ كٷنٸ عانا اقش-تان ارنايى جەتكەن الپينيستەر توبى قۇتقارىپ الدى. مۇنارانى باعىندىرعىسى كەلگەن پاراشيۋتشٸگە جوعارىدان تٸكۇشاقتان تاستالعان تاعام جەتپەي جاتتى. ونىڭ راقاتىن اتجالماندار مەن تىشقاندار كٶردٸ. حوپكينستٸ قۇتقارۋ ٷشٸن اقش-تا قۇرىلعان ارنايى كوميتەت اقىرى الپينيستەردٸ جٸبەردٸ. 8 مىڭدىق بيٸكتٸكتٸ باعىندىرىپ ٷيرەنگەن الپينيستەر 390 مەترلٸك مۇناراعا 3 ساعاتتان كەيٸن ەرەڭ جەتتٸ.
بٸراق ادام بالاسى مۇنان كەيٸن بۇل جەرگە اياق باسقان جوق. ٶيتكەنٸ بٸرٸنشٸدەن, ٶتە قورقىنىشتى. ەكٸنشٸدەن, وعان شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. ٷشٸنشٸدەن, ادامزاتقا تٷسٸنٸكسٸز كٶرٸنەتٸن تىلسىم كٷش يەلەرٸ مۇندا بٶگدە بٸرەۋدٸڭ اياق باسقانىن قالامايتىن بولار. قۇبىجىقتار مۇناراسىنىڭ تٶبەسٸندە اندا-ساندا لاۋلاپ جاناتىن وتتى كٸم جاعىپ وتىر? ەلدە, كٶزگە ەلەس بولىپ كٶرٸنە مە? ونى ەندٸ ەشكٸم ايتا المايدى.
تابيعاتتىڭ تىلسىم ەسەرٸنەن پايدا بولعان قۇبىجىق مۇناراسى جەردٸڭ بەتٸندە بولسا, چەحييانىڭ ييگلاس قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان كاتاكومبالاردىڭ جٶنٸ بٶلەك. ولار جەردٸڭ استىندا ورنالاسقان. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, چەحيياداعى كاتاكومبالار ورتا عاسىرلاردا قازىلعان. مۇندا ەر باعىتقا قاراي جٷرەتٸن دەلٸزدەر بار. تٷن جارىمىنان اۋعاندا وسى دەلٸزدەردەن ٷنەمٸ ەرتٷرلٸ داۋىستار شىعىپ تۇرادى. ەرينە, قورقىنىشتى. ادام سۇلباسى بولىپ كٶرٸنەتٸن ەلەس تە بار. بٸراق زييانى جوق. دەگەنمەن 1996 جىلى ارنايى ەكسپەديتسييا كەلٸپ, جەراستى دەلٸزدەرٸن بٸرنەشە كٷن تەكسەرگەندە, تاڭقالارلىق جايلارعا دا كەزٸككەن. ەڭ بٸر قىزىعى, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا مۋزىكالىق اسپاپتان بٸر داۋىس شىعادى. بٸراق ول قاي جەردە, ونى ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ەكٸنشٸ اڭعارىلعان بٸر نەرسە, ارحەولوگتار 10 مەتر تەرەڭدٸكتەگٸ جەراستى دەلٸزٸنەن بٸر-بٸرٸنە قاراي ٶتەتٸن باسپالداقتى تاپقان. ول باسپالداقتاردىڭ ەرنەۋٸ ٷنەمٸ جانىپ تۇرادى. ول قالاي جانادى, ول جەردە قانداي دا بٸر قۋات كٶزٸ جوق. مٷمكٸن قاراڭعىلىقتا جاناتىن فوسفور شىعار. مۇنىڭ سىرىن عالىمدار قانشالىقتى زەرتتەسە دە, تابا الماعان. قىزعىلت-قوڭىر تٷس بەرەتٸن باسپالداقتىڭ قۇپيياسى وسى كٷنگە دەيٸن بەيمەلٸم. جەراستىنداعى دەلٸزدەرٸ ٶزگەشە رەڭ بەرەتٸن, ارا-اراسىندا ادامنىڭ سۇلباسى كٶرٸنٸپ قوياتىن ەلەسٸ بار جەرگە كٸم جاقىنداي قويسىن?! نەگٸزٸ, چەكييانىڭ كاتاكومباسى جايلى كٶپ دەرەك ايتىلمايدى.
ەرينە, ەلەسٸ بار جەرگە كٸم ٶز ەركٸمەن جاقىنداي قويسىن?! جاپونييانىڭ اوكيگاحارا ورمانى دا بەي-جاي قارايتىن جەر ەمەس. مۇنى سونىمەن قاتار «اعاشتار تەڭٸزٸ» دەپ تە اتايدى. مۇندا مٷلگٸگەن تىنىشتىق. بٸراق بۇل تۇراقتىلىق ۇزاققا سوزىلا قويمايدى. سەلدەن سوڭ قۇلاققا جەتكەن ەرتٷرلٸ دىبىس سوڭىنان شۋىلعا اينالادى. ارتىنان ادامداردىڭ جىلاعان داۋسى انىق ەستٸلە باستايدى. اوكيگاحارا – اتاقتى فۋدزي-سان ۆۋلكانىنىڭ ماڭايىندا. ەڭ قورقىنىشتىسى, قالىڭ ورمان ادامداردىڭ ٶلٸمٸنە تولى. ٶمٸردەن كٷدەرٸن ٷزگەن ادامدار وسىندا كەلٸپ, ٶزدەرٸن قۇرباندىققا شالىپ جٸبەرەدٸ. 1950 جىلدان بەرٸ اوكيگاحارا ورمانىندا 500 ادام ٶز-ٶزٸنە قول سالعان. 2002 جىلدىڭ ٶزٸندە اتالعان ارالدا 78 ادامنىڭ باقيلىق بولعانى جٶنٸندە اقپارات بار. نەگە جاپوندىقتار وسى جەرگە كەلٸپ ٶلەدٸ? مۇنىڭ سىرى نەدە? ەرتٷرلٸ بولجام بار. بٸرٸنشٸسٸنە نازار اۋداراتىن بولساق, Seicho Macumoto اتتى جاپون جازۋشىسى ٶز رومانىنداعى ەكٸ كەيٸپكەردٸ كٸتاپ جەلٸسٸ بويىنشا وسى قالىڭ نۋ ورماندا ٶلتٸرەدٸ. ەكٸنشٸ جورامال ورتاعاسىرلىق كەزەڭدٸ قامتيدى. اشارشىلىق جىلدارىندا اسىراي الماعان سوڭ, كٶپتەگەن وتباسى ٶلٸم اۋزىنداعى جاڭا تۋعان بالالارى مەن اتا-انالارىن وسىندا ەكەلٸپ تاستاعان دەسەدٸ. كٶپ ادام تالعاجاۋ ەتۋگە تاماق تاپپاي, وسىندا ٶلگەن. وسىنىڭ ايعاعى رەتٸندە, نۋ ورماننىڭ ەر جەرٸندە شاشىلىپ جاتقان ادام سٷيەكتەرٸ جيٸ كەزدەسەدٸ.
ۋفولوگتاردىڭ زەرتتەۋٸنە قاراعاندا, ورماندا ٶز-ٶزٸنە قول سالعانداردىڭ اراسىندا كەسٸپكەر نەمەسە گالستۋك تاققان شەنەۋنٸكتەر كٶپ بولعان. ەگەر ورمانعا كٸرسەڭٸز, ودان امان شىعۋىڭىزدىڭ ٶزٸ نەعايبٸل. تۋريست رەتٸندە قىدىرىپ قايتۋعا بولار, بٸراق قولىڭىزداعى كومپاستىڭ ٶزٸ ورمانعا كٸرگەن سەتتەن باستاپ ٸستەن شىعادى. ەڭ قورقىنىشتىسى سول, جەرگٸلٸكتٸ حالىق نۋ ورماننىڭ ٸشٸنەن تٷنٸمەن شىڭعىرعان ادامداردىڭ داۋىسىن ەستٸپ جاتادى ەكەن. ەلەس كەزگەن ورمان ٸشٸندە, ەسٸرەسە, تٷندە جٷرۋ قاۋٸپتٸ دەسەدٸ.
ەرينە, كەز كەلگەن جەر كيەلٸ. ەسٸرەسە, ەرۋاقتى قورلاۋعا بولمايدى. بۇل كٶمۋسٸز قالعان ادامداردىڭ جانايقايى شىعار. قالاي ايتقاندا دا, بۇل ادام قولىمەن جاسالعان نەرسە. سوندىقتان ونىڭ زاردابى دا قاتتى بولادى. نەگٸزٸ, ادام تاعدىرى ويىنشىق ەمەس قوي.
جالپى, بار قۇپيياسىن قوينىنا باسقان, اڭىزعا تولى جەرلەر ەلەمنٸڭ ەر بۇرىشىندا بار. مىسالى, قىتايدىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندە تاۋ القابىنا ەشكٸم جولامايدى. ٶيتكەنٸ بۇل تٶڭٸرەكتە ادامدار جيٸ جوعالىپ كەتەدٸ نەمەسە اپاتتى جاعدايلار جيٸ ورىن الادى. 1950 جىلى وسى ماڭدا ۇشاق قۇلاعانى بەلگٸلٸ. ودان ونشاقتى ادام تٸرٸ قالعان. تٸپتٸ توسىن جاعداي ورىن العانى تۋرالى ۇشقىشتار حابارلاپ تا ٷلگەرمەگەنگە ۇقسايدى. اقىرىندا بايلانىس ٷزٸلٸپ, الدان قالىڭ تۇمان كٶرٸنگەن دە, ۇشاق القاپقا كەلٸپ قۇلاعان. بٸراق امان قالعان ونشاقتى ادام تۇمان سەيٸلگەن سەتتە جوق بولىپ كەتكەن. تەك بٸرەۋٸ عانا تٸرٸ قالعان. بولعان وقيعا كەيٸن سول ازاماتتىڭ ايتۋى بويىنشا جازىلىپ الىنعان. قۇلاعان ۇشاقتان القاپتا جۇرناق تا قالماعان. سوندا اپاتقا ۇشىراعان جولاۋشىلار مەن الىپ ۇشاق قالاي ٸز-تٷسسٸز كەتتٸ? تٸرٸ قالعان جەنە قايتىس بولعان جولاۋشىلار قايدا? ونى ەشكٸم ايتىپ بەرە المايدى. بٸراق انىقتالماعان دەرەك بٸر بولجامعا كەلٸپ نەگٸزدەلەدٸ: ماماندار «بۇل ايماق بالاما ٶركەنيەتكە اپاراتىن جولمەن تٷيٸسەدٸ» دەپ وتىر. بٸراق ونى, شىن مەنٸندە, ەشكٸم انىقتاعان ەمەس. جورامال عانا.
ۋفولوگتار وسىنداي بالامالى ەلەمگە ٶتەتٸن ايماق مەكسيكانىڭ چاۆيندا ٶلكەسٸندە دە بار دەسەدٸ. شىن مەنٸندە, سولاي ما, جوق پا, مەسەلە وندا ەمەس. بٸراق كٶرگەن كٶز ايتقانىنان تانبايدى. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا چاۆيندا قالاسىنىڭ ماڭىندا بولعان وقيعانى بٷكٸلەلەمدٸك باق جارىسا جازدى. «مۇنداعى تاۋ القابىندا ٷلكەن قازىنا جاسىرىلعان» دەگەن دەرەك ەجەلدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. سونى ٸزدەۋگە شىققان ەكسپەديتسييانىڭ الدىنان اۋانى كٶكتەي ٶتٸپ, سالت اتتى شىعادى. كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸز: ونداعان كٶلٸكتٸ توقتاتىپ, قارسى الدىڭىزدا اۋادا قالقىپ سالت اتتى ادام سٶيلەپ تۇرسا… مۇنى كٶرگەن ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ شوشىپ, بەرٸن تاستاپ قاشا جٶنەلەدٸ. بەس مينۋتتاي تۇرعان سالت اتتى «جولعا شىققانداردىڭ رايىنان قايتۋىن» ٶتٸنٸپ, كٶزدەن عايىپ بولادى. سول ەكٸ ورتادا جول جيەگٸندە تۇرعان ونداعان كٶلٸكتٸڭ بىت-شىتى شىعادى. تٸپتٸ بٸر كٶلٸك زىم-زييا جوق بولىپ كەتەدٸ. كٶرٸنبەيتٸن بٸر قۇدٸرەت كەلٸپ, بٸر سەتتە كولوننا بويىندا تۇرعان كٶلٸكتەردٸ قايتا جٶندەلمەيتٸن ەتكەن. وسىنداي وقىس وقيعا قايتالانا بەرگەن سوڭ عانا بارىپ, تاۋ ارناسىنان قازىنا ٸزدەۋشٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكەتٸنەن مٷلدەم باس تارتقان. قازٸر ول جاققا التىن ٸزدەپ, ەشكٸم بارمايدى.
ەلەمنٸڭ ەر قيىرىندا جيٸ ورىن الاتىن مۇنداي توسىن وقيعالار تۋرالى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جيٸ ەڭگٸمە ەتٸلەتٸنٸ راس. انىعى, بۇل اڭىز با, ەلەس پە, بۇل ەكٸنشٸ مەسەلە. بٸراق قۇدٸرەتتٸ بٸر تىلسىم كٷشتٸڭ بار ەكەنٸن ەشكٸم دە جوققا شىعارا المايدى. دۇرىسى, بٸز تىنىش, ٶز قالپىمەن دامىپ جاتقان تابيعاتقا قارسى توسىن قيمىل جاساماۋىمىز عانا كەرەك.
بەرٸك بەيسەنۇلى,
"ايقىن" گازەتٸ
