Elektrokólik benzinmen emes, toqpen júretin kádimgi kólik. Biraq olar týraly sóz qozǵalsa, jaǵymsyz pikir de, talas ta kóp. TamgaMedia eń jii aitylatyn ýájderdi terip shyǵypty, dep habarlaidy ult.kz.
1-mif. «Olar benzinnen de ziian, óitkeni kómir jaǵatyn JEO-dan zariadtalady»
Bul máseleniń eki jaǵy bar. Qazirshe planetaǵa múldem ziiansyz kólik joq. Elektromobildiń ózinen tútin shyqpaǵanymen, ony qýattaýǵa toq kerek. Elektr energiiasy kómirden alynsa, ziian qaldyq báribir bólinedi, tek kólikten emes, elektr stantsiiasynan da shyǵady. Tipti EPA (Qorshaǵan ortany qorǵaý agenttigi) de muny rastaidy.
Biraq jurttyń kóbi mańyzdy bir nárseni eskermeidi. Benzinmen júretin motor janarmaidyń tek 16–25%-yn jaǵady, al qalǵany qyzdyrý men shýǵa ketedi. Elektromotor toqtyń 87-91%-yn paidalanady. Sondyqtan toq las jerden alynsa da, elektrokólikter energiiany áldeqaida únemdep jumsaidy.
Kólik jasap shyqqannan bastap, tozǵanǵa deiingi búkil ýaqytyn eseptesek, aiyrmashylyq birden kórinedi. ICCT uiymynyń 2025 jylǵy shildedegi jańa zertteýi boiynsha, Eýropada elektrokólik ár shaqyrymǵa 63 gramm CO₂ bólse, benzin arqyly júretin kólik 235 grammbóledi. Bul elektrokóliktiń 73% taza ekenin kórsetedi. Al ony taza jańartylatyn energiiamen qýattasa, bul kórsetkish tipti 78% jetedi.
Mynadai qyzyq jait bar. Tabiǵattyń lastanýy kólikti qai jerde emes, qai ýaqytta zariadtaǵanyńyzǵa da bailanysty. BloombergNEF esebi boiynsha, Kaliforniiada kóligin kúndiz qýattaityndar túnde zariadtaityndarǵa qaraǵanda eki ese az CO₂ bóledi. Sebebi kúndiz kún energiiasy jumys isteidi, al túnde kómir jaǵylady. Qazaqstanda elektr toǵy negizinen kómirden alynǵan soń, bizde jaǵdai onsha máz emes. Biraq kómirdiń toǵymen zariadtalsa da, elektrokólik báribir tiimdi. Sebebi baiaǵy esep ózgermeidi: benzin motory janarmaidyń tek 16%-yn, al elektromotor toktyń 87%-yn paidalanady. Bul ereje bizdiń elde de jumys isteidi.
Úkim: Elektrokar báribir ziian degen túsinik – qate. Adamdar kóbine kóliktiń murjasynan árini baiqamaidy.
2-mif. «Batareiany jasaý elektrokóliktiń ekologiiaǵa paidasyn joqqa shyǵarady»
Shyndyǵynda, elektrokardy zaýyttan shyǵarý benzinmen júretin kólikke qaraǵanda tabiǵatqa 40% kóp ziian keltiredi. Munyń sebebi – batareia óndirisi. Bul zaýyttan shyqqanda qorshaǵan ortadan alynatyn belgili bir ekologiialyq «qaryz» ispetti. Degenmen kólikpen shamamen 17 000 shaqyrym júrgende, bul ziian tolyq aqtalady. Muny ICCT esebi de rastap otyr. Bizdiń elde mundai qashyqtyq kóbine bir jylda, al mashinamen dúkenge ǵana shyǵatyndar eń kóp degende eki jylda júrip tastaidy.
Pikirtalasta eki jaq ta eskermeitin bir jait bar. Benzinmen júretin kólik eskirgen saiyn motory tozyp, janarmaidy kóp jeidi, osydan tabiǵatty kóbirek lastaidy. Al elektrokólikte bári kerisinshe. Ol toqpen júredi, al bizdegi elektr stantsiialary jyl saiyn kómirdiń ornyna kún, jel men gazdy kóbirek paidalana bastaidy. Kóligińiz baiaǵy qalpynda, biraq rozetkadaǵy toq jyldan-jylǵa tazara túsedi. Sodan 20 jylishinde eki kóliktiń ekologiialyq aiyrmashylyǵy tek ulǵaia beredi.
Úkim: birinshi jyly elektrokólik shynymen de lastaý kórinýi múmkin. Biraq eshkim kólikti bir jyl minip, laqtyryp tastamaityny anyq. Sondyqtan bul da – kezekti mif.
3-mif. «Olar tez órtenedi»
Biz kóp júrgizýshimen sóilestik. Olardan elektrokólik almaýǵa ne sebep ekenin suraǵanda, eń kóp estigen jaýabymyz osy boldy. Bul qaýeset qaidan shyqqany belgisiz. Biraq naqty statistika bar.
AutoInsuranceEZ deregi boiynsha, 100 000 benzin kóliginiń 1530-y órtense, elektrokólikterde bul kórsetkish – 25 mashina. Iaǵni aiyrmashylyq 60 ese. Bir qyzyq fakt: eń kóp órtenetini qai kólik dep oilaisyz? Árine, gibridter (motory ári benzinmen, ári toqpen jumys isteitin kólikter). 100 000 gibridtiń 3475-i órtengen. Al Shvetsiiada 2022 jyly 611 myń elektrokardyń tek 24-i órtengen (bul – 0,004%). Benzin men dizeldi kólikterde bul kórsetkish 0,08% boldy.
Úkim: Bul – orynsyz aitylyp júrgen mif, sebebi benzinmen júretin kólik áldeqaida jii órtenedi.
4-mif. «Litii men kobalt óndirisi óte las, qaidaǵy ekologiia?»
Bul sózde shyndyq bar, elektrokólikke qarsy eń úlken ýáj de osy. Máselen, álemdegi kobalt metalynyń 70%-ǵa jýyǵy Kongo elinen shyǵady. Onyń 20-25%-y – baqylaýsyz turǵan usaq shahtalar, tipti onda balalardy da jumysqa salady. Al litii óndiretin shahtalardyń 65%-y ainaladaǵy sýdy búldirip jatyr. Negizi, batareiadan keletin búkil ziiannyń 40%-ǵa jýyǵy osy nikel, marganets, kobalt pen litii siiaqty metaldardy shahtadan shyǵaryp, óńdeidi. Taǵy 20%-y batareianyń ózin jasaǵanda qosylady. Demek, eń las jumys mashinany zaýytta jinaý emes, oǵan deiingi shahtalar men himzavodtarda ótedi.
Bul jerde elektrokólikterdi qoldaityndardyń da ýájin tyńdaý kerek. Birinshiden, ICCT boljamy boiynsha, 2050 jylǵa deiin álemdegi búkil kólikke bul metaldardyń tek kishkene bóligi jumsalady. Ekinshiden, olardy jerden qazyp alýǵa kóp kúsh ketkenimen, benzin daiyndap, ony 40 jyl boiy kólikke jaqqandaǵy CO₂ ziiany áldeqaida kóp. Shahtanyń las ekeni ras, biraq bul – basynda bir-aq ret bolatyn shyǵyn, al benzinmen júretin kóliktiń tútini kúnde shyǵady. Úshinshiden, qazir kobaltsyz jumys isteitin jańa LFP-batareialaryshyqty, olardan bólinetin CO₂ de úshten birge az.
Úkim: mif shyndyqqa jaqyn. Metall shyǵarý las jumys bolǵanymen, kólikti kóp jyl mingendikten, bul ziian ýaqyt óte bilinbei ketedi.
5-mif. «Qýaty tez taýsylady, alysqa bara almaisyń»
Elektrokólikter týraly eń jii aitylatyn sóz – osy. Syrttai qaraǵanda solai siiaqty. Biraq, shyny kerek, biz kúndelikti oilaǵanymyzdan áldeqaida az jol júredi ekenbiz. Mysaly, EPA uiymynyń 2022 jylǵy dereginshe, jolǵa shyqqan adamdardyń 73%-dan astamy 16 shaqyrymǵa da jetpegen. Al jalpy qatynaityndardyń 98%-y 120 shaqyrymnan aspaǵan. Al qazirgi elektrokóliktiń kóbi bir qýattaǵanda 320 shaqyrymnan astam jolǵa shydaidy.
Qarapaiym ómirdi elestetip kórińizshi: úi, jumys, balanyń mektebi, dúken men sportzal – osynyń bári baiaǵy 16 shaqyrymnan aspaityn qysqa joldar. Sondyqtan kólikti bir ret tolyq zariadtap alsańyz, ol qýat biraz kúnge erkin jetedi.
Biraq eskeretin jait bar. Qatty sýyqta jáne pesh qosylyp turǵanda, kóliktiń qýaty shamamen 40% jyldam taýsylady. Bul barlyq modelde emes, biraq jii kezdesedi. Qańtarda Astananyń aiazynda bul qatty baiqalady – eń sýyq kúnderi kóliktiń júretin joly birden úshten birge qysqaryp qalady.
Úkim: qýaty qala ishinde júrýge ýaiymsyz jetedi. Al alys jolǵa shyǵarda bárin aldyn ala josparlaý kerek.
6-mif. «Dybysy shyqpaidy, demek, naǵyz mashina emes»
Kóliktiń gúrildegeni sondai mańyzdy ma? Árine, motor daýysyn maqtanysh kóretinder bar. Biraq bárin retimen ashyp aitaiyq. Elektrokólik óte tynysh júredi, óitkeni jalǵyz dybys tek dóńgelekten shyǵady. Onda motordyń gúrili múldem joq, óitkeni onyń gúrildeitin eshteńesi de joq.
Kóliktiń shýy tek sizdiń emes, densaýlyqtyń da máselesi. DDU-nyń aitýynsha, Batys Eýropada joldyń shýy aýanyń lastanýynan keiingi eń ziian faktor bolyp tur. Bul jai ǵana qulaqqa jaǵymsyz dybys emes. Adam únemi shýlyjerde júrse, uiqysy buzylady, streske túsedi, qan qysymy kóterilip, insýlt pen júrek aýrýyna ákelýi múmkin. Sonyń kesirinen Eýropa halqy jyl saiyn jalpy eseppen 1,6 million jyl saý ómirinen aiyrylady. Bul balalarǵa da ziian:olardyń zeiini shashyrap, sabaq úlgerimi tómendeidi.
