ەلەكتروكٶلٸك بەنزينمەن ەمەس, توقپەن جٷرەتٸن كەدٸمگٸ كٶلٸك. بٸراق ولار تۋرالى سٶز قوزعالسا, جاعىمسىز پٸكٸر دە, تالاس تا كٶپ. TamgaMedia ەڭ جيٸ ايتىلاتىن ۋەجدەردٸ تەرٸپ شىعىپتى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
1-ميف. «ولار بەنزيننەن دە زييان, ٶيتكەنٸ كٶمٸر جاعاتىن جەو-دان زاريادتالادى»
بۇل مەسەلەنٸڭ ەكٸ جاعى بار. قازٸرشە پلانەتاعا مٷلدەم زييانسىز كٶلٸك جوق. ەلەكتروموبيلدٸڭ ٶزٸنەن تٷتٸن شىقپاعانىمەن, ونى قۋاتتاۋعا توق كەرەك. ەلەكتر ەنەرگيياسى كٶمٸردەن الىنسا, زييان قالدىق بەرٸبٸر بٶلٸنەدٸ, تەك كٶلٸكتەن ەمەس, ەلەكتر ستانتسيياسىنان دا شىعادى. تٸپتٸ EPA (قورشاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتٸگٸ) دە مۇنى راستايدى.
بٸراق جۇرتتىڭ كٶبٸ ماڭىزدى بٸر نەرسەنٸ ەسكەرمەيدٸ. بەنزينمەن جٷرەتٸن موتور جانارمايدىڭ تەك 16–25%-ىن جاعادى, ال قالعانى قىزدىرۋ مەن شۋعا كەتەدٸ. ەلەكتروموتور توقتىڭ 87-91%-ىن پايدالانادى. سوندىقتان توق لاس جەردەن الىنسا دا, ەلەكتروكٶلٸكتەر ەنەرگييانى ەلدەقايدا ٷنەمدەپ جۇمسايدى.
كٶلٸك جاساپ شىققاننان باستاپ, توزعانعا دەيٸنگٸ بٷكٸل ۋاقىتىن ەسەپتەسەك, ايىرماشىلىق بٸردەن كٶرٸنەدٸ. ICCT ۇيىمىنىڭ 2025 جىلعى شٸلدەدەگٸ جاڭا زەرتتەۋٸ بويىنشا, ەۋروپادا ەلەكتروكٶلٸك ەر شاقىرىمعا 63 گرامم CO₂ بٶلسە, بەنزين ارقىلى جٷرەتٸن كٶلٸك 235 گراممبٶلەدٸ. بۇل ەلەكتروكٶلٸكتٸڭ 73% تازا ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ال ونى تازا جاڭارتىلاتىن ەنەرگييامەن قۋاتتاسا, بۇل كٶرسەتكٸش تٸپتٸ 78% جەتەدٸ.
مىناداي قىزىق جايت بار. تابيعاتتىڭ لاستانۋى كٶلٸكتٸ قاي جەردە ەمەس, قاي ۋاقىتتا زاريادتاعانىڭىزعا دا بايلانىستى. BloombergNEF ەسەبٸ بويىنشا, كاليفورنييادا كٶلٸگٸن كٷندٸز قۋاتتايتىندار تٷندە زاريادتايتىندارعا قاراعاندا ەكٸ ەسە از CO₂ بٶلەدٸ. سەبەبٸ كٷندٸز كٷن ەنەرگيياسى جۇمىس ٸستەيدٸ, ال تٷندە كٶمٸر جاعىلادى. قازاقستاندا ەلەكتر توعى نەگٸزٸنەن كٶمٸردەن الىنعان سوڭ, بٸزدە جاعداي ونشا مەز ەمەس. بٸراق كٶمٸردٸڭ توعىمەن زاريادتالسا دا, ەلەكتروكٶلٸك بەرٸبٸر تيٸمدٸ. سەبەبٸ باياعى ەسەپ ٶزگەرمەيدٸ: بەنزين موتورى جانارمايدىڭ تەك 16%-ىن, ال ەلەكتروموتور توكتىڭ 87%-ىن پايدالانادى. بۇل ەرەجە بٸزدٸڭ ەلدە دە جۇمىس ٸستەيدٸ.
ٷكٸم: ەلەكتروكار بەرٸبٸر زييان دەگەن تٷسٸنٸك – قاتە. ادامدار كٶبٸنە كٶلٸكتٸڭ مۇرجاسىنان ەرٸنٸ بايقامايدى.
2-ميف. «باتارەيانى جاساۋ ەلەكتروكٶلٸكتٸڭ ەكولوگيياعا پايداسىن جوققا شىعارادى»
شىندىعىندا, ەلەكتروكاردى زاۋىتتان شىعارۋ بەنزينمەن جٷرەتٸن كٶلٸككە قاراعاندا تابيعاتقا 40% كٶپ زييان كەلتٸرەدٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ – باتارەيا ٶندٸرٸسٸ. بۇل زاۋىتتان شىققاندا قورشاعان ورتادان الىناتىن بەلگٸلٸ بٸر ەكولوگييالىق «قارىز» ٸسپەتتٸ. دەگەنمەن كٶلٸكپەن شامامەن 17 000 شاقىرىم جٷرگەندە, بۇل زييان تولىق اقتالادى. مۇنى ICCT ەسەبٸ دە راستاپ وتىر. بٸزدٸڭ ەلدە مۇنداي قاشىقتىق كٶبٸنە بٸر جىلدا, ال ماشينامەن دٷكەنگە عانا شىعاتىندار ەڭ كٶپ دەگەندە ەكٸ جىلدا جٷرٸپ تاستايدى.
پٸكٸرتالاستا ەكٸ جاق تا ەسكەرمەيتٸن بٸر جايت بار. بەنزينمەن جٷرەتٸن كٶلٸك ەسكٸرگەن سايىن موتورى توزىپ, جانارمايدى كٶپ جەيدٸ, وسىدان تابيعاتتى كٶبٸرەك لاستايدى. ال ەلەكتروكٶلٸكتە بەرٸ كەرٸسٸنشە. ول توقپەن جٷرەدٸ, ال بٸزدەگٸ ەلەكتر ستانتسييالارى جىل سايىن كٶمٸردٸڭ ورنىنا كٷن, جەل مەن گازدى كٶبٸرەك پايدالانا باستايدى. كٶلٸگٸڭٸز باياعى قالپىندا, بٸراق روزەتكاداعى توق جىلدان-جىلعا تازارا تٷسەدٸ. سودان 20 جىلٸشٸندە ەكٸ كٶلٸكتٸڭ ەكولوگييالىق ايىرماشىلىعى تەك ۇلعايا بەرەدٸ.
ٷكٸم: بٸرٸنشٸ جىلى ەلەكتروكٶلٸك شىنىمەن دە لاستاۋ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ەشكٸم كٶلٸكتٸ بٸر جىل مٸنٸپ, لاقتىرىپ تاستامايتىنى انىق. سوندىقتان بۇل دا – كەزەكتٸ ميف.
3-ميف. «ولار تەز ٶرتەنەدٸ»
بٸز كٶپ جٷرگٸزۋشٸمەن سٶيلەستٸك. ولاردان ەلەكتروكٶلٸك الماۋعا نە سەبەپ ەكەنٸن سۇراعاندا, ەڭ كٶپ ەستٸگەن جاۋابىمىز وسى بولدى. بۇل قاۋەسەت قايدان شىققانى بەلگٸسٸز. بٸراق ناقتى ستاتيستيكا بار.
AutoInsuranceEZ دەرەگٸ بويىنشا, 100 000 بەنزين كٶلٸگٸنٸڭ 1530-ى ٶرتەنسە, ەلەكتروكٶلٸكتەردە بۇل كٶرسەتكٸش – 25 ماشينا. ياعني ايىرماشىلىق 60 ەسە. بٸر قىزىق فاكت: ەڭ كٶپ ٶرتەنەتٸنٸ قاي كٶلٸك دەپ ويلايسىز? ەرينە, گيبريدتەر (موتورى ەرٸ بەنزينمەن, ەرٸ توقپەن جۇمىس ٸستەيتٸن كٶلٸكتەر). 100 000 گيبريدتٸڭ 3475-ٸ ٶرتەنگەن. ال شۆەتسييادا 2022 جىلى 611 مىڭ ەلەكتروكاردىڭ تەك 24-ٸ ٶرتەنگەن (بۇل – 0,004%). بەنزين مەن ديزەلدٸ كٶلٸكتەردە بۇل كٶرسەتكٸش 0,08% بولدى.
ٷكٸم: بۇل – ورىنسىز ايتىلىپ جٷرگەن ميف, سەبەبٸ بەنزينمەن جٷرەتٸن كٶلٸك ەلدەقايدا جيٸ ٶرتەنەدٸ.
4-ميف. «ليتيي مەن كوبالت ٶندٸرٸسٸ ٶتە لاس, قايداعى ەكولوگييا?»
بۇل سٶزدە شىندىق بار, ەلەكتروكٶلٸككە قارسى ەڭ ٷلكەن ۋەج دە وسى. مەسەلەن, ەلەمدەگٸ كوبالت مەتالىنىڭ 70%-عا جۋىعى كونگو ەلٸنەن شىعادى. ونىڭ 20-25%-ى – باقىلاۋسىز تۇرعان ۇساق شاحتالار, تٸپتٸ وندا بالالاردى دا جۇمىسقا سالادى. ال ليتيي ٶندٸرەتٸن شاحتالاردىڭ 65%-ى اينالاداعى سۋدى بٷلدٸرٸپ جاتىر. نەگٸزٸ, باتارەيادان كەلەتٸن بٷكٸل زيياننىڭ 40%-عا جۋىعى وسى نيكەل, مارگانەتس, كوبالت پەن ليتيي سيياقتى مەتالداردى شاحتادان شىعارىپ, ٶڭدەيدٸ. تاعى 20%-ى باتارەيانىڭ ٶزٸن جاساعاندا قوسىلادى. دەمەك, ەڭ لاس جۇمىس ماشينانى زاۋىتتا جيناۋ ەمەس, وعان دەيٸنگٸ شاحتالار مەن حيمزاۆودتاردا ٶتەدٸ.
بۇل جەردە ەلەكتروكٶلٸكتەردٸ قولدايتىنداردىڭ دا ۋەجٸن تىڭداۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, ICCT بولجامى بويىنشا, 2050 جىلعا دەيٸن ەلەمدەگٸ بٷكٸل كٶلٸككە بۇل مەتالداردىڭ تەك كٸشكەنە بٶلٸگٸ جۇمسالادى. ەكٸنشٸدەن, ولاردى جەردەن قازىپ الۋعا كٶپ كٷش كەتكەنٸمەن, بەنزين دايىنداپ, ونى 40 جىل بويى كٶلٸككە جاققانداعى CO₂ زييانى ەلدەقايدا كٶپ. شاحتانىڭ لاس ەكەنٸ راس, بٸراق بۇل – باسىندا بٸر-اق رەت بولاتىن شىعىن, ال بەنزينمەن جٷرەتٸن كٶلٸكتٸڭ تٷتٸنٸ كٷندە شىعادى. ٷشٸنشٸدەن, قازٸر كوبالتسىز جۇمىس ٸستەيتٸن جاڭا LFP-باتارەيالارىشىقتى, ولاردان بٶلٸنەتٸن CO₂ دە ٷشتەن بٸرگە از.
ٷكٸم: ميف شىندىققا جاقىن. مەتالل شىعارۋ لاس جۇمىس بولعانىمەن, كٶلٸكتٸ كٶپ جىل مٸنگەندٸكتەن, بۇل زييان ۋاقىت ٶتە بٸلٸنبەي كەتەدٸ.
5-ميف. «قۋاتى تەز تاۋسىلادى, الىسقا بارا المايسىڭ»
ەلەكتروكٶلٸكتەر تۋرالى ەڭ جيٸ ايتىلاتىن سٶز – وسى. سىرتتاي قاراعاندا سولاي سيياقتى. بٸراق, شىنى كەرەك, بٸز كٷندەلٸكتٸ ويلاعانىمىزدان ەلدەقايدا از جول جٷرەدٸ ەكەنبٸز. مىسالى, EPA ۇيىمىنىڭ 2022 جىلعى دەرەگٸنشە, جولعا شىققان ادامداردىڭ 73%-دان استامى 16 شاقىرىمعا دا جەتپەگەن. ال جالپى قاتىنايتىنداردىڭ 98%-ى 120 شاقىرىمنان اسپاعان. ال قازٸرگٸ ەلەكتروكٶلٸكتٸڭ كٶبٸ بٸر قۋاتتاعاندا 320 شاقىرىمنان استام جولعا شىدايدى.
قاراپايىم ٶمٸردٸ ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ: ٷي, جۇمىس, بالانىڭ مەكتەبٸ, دٷكەن مەن سپورتزال – وسىنىڭ بەرٸ باياعى 16 شاقىرىمنان اسپايتىن قىسقا جولدار. سوندىقتان كٶلٸكتٸ بٸر رەت تولىق زاريادتاپ الساڭىز, ول قۋات بٸراز كٷنگە ەركٸن جەتەدٸ.
بٸراق ەسكەرەتٸن جايت بار. قاتتى سۋىقتا جەنە پەش قوسىلىپ تۇرعاندا, كٶلٸكتٸڭ قۋاتى شامامەن 40% جىلدام تاۋسىلادى. بۇل بارلىق مودەلدە ەمەس, بٸراق جيٸ كەزدەسەدٸ. قاڭتاردا استانانىڭ ايازىندا بۇل قاتتى بايقالادى – ەڭ سۋىق كٷندەرٸ كٶلٸكتٸڭ جٷرەتٸن جولى بٸردەن ٷشتەن بٸرگە قىسقارىپ قالادى.
ٷكٸم: قۋاتى قالا ٸشٸندە جٷرۋگە ۋايىمسىز جەتەدٸ. ال الىس جولعا شىعاردا بەرٸن الدىن الا جوسپارلاۋ كەرەك.
6-ميف. «دىبىسى شىقپايدى, دەمەك, ناعىز ماشينا ەمەس»
كٶلٸكتٸڭ گٷرٸلدەگەنٸ سونداي ماڭىزدى ما? ەرينە, موتور داۋىسىن ماقتانىش كٶرەتٸندەر بار. بٸراق بەرٸن رەتٸمەن اشىپ ايتايىق. ەلەكتروكٶلٸك ٶتە تىنىش جٷرەدٸ, ٶيتكەنٸ جالعىز دىبىس تەك دٶڭگەلەكتەن شىعادى. وندا موتوردىڭ گٷرٸلٸ مٷلدەم جوق, ٶيتكەنٸ ونىڭ گٷرٸلدەيتٸن ەشتەڭەسٸ دە جوق.
كٶلٸكتٸڭ شۋى تەك سٸزدٸڭ ەمەس, دەنساۋلىقتىڭ دا مەسەلەسٸ. ددۇ-نىڭ ايتۋىنشا, باتىس ەۋروپادا جولدىڭ شۋى اۋانىڭ لاستانۋىنان كەيٸنگٸ ەڭ زييان فاكتور بولىپ تۇر. بۇل جاي عانا قۇلاققا جاعىمسىز دىبىس ەمەس. ادام ٷنەمٸ شۋلىجەردە جٷرسە, ۇيقىسى بۇزىلادى, سترەسكە تٷسەدٸ, قان قىسىمى كٶتەرٸلٸپ, ينسۋلت پەن جٷرەك اۋرۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. سونىڭ كەسٸرٸنەن ەۋروپا حالقى جىل سايىن جالپى ەسەپپەن 1,6 ميلليون جىل ساۋ ٶمٸرٸنەن ايىرىلادى. بۇل بالالارعا دا زييان:ولاردىڭ زەيٸنٸ شاشىراپ, ساباق ٷلگەرٸمٸ تٶمەندەيدٸ.
