Foto: tengritravel.kz
DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirdi zertteý biýrosy júrgizgen saýalnama kórsetkendei, ár besinshi Qazaqstan azamaty (21 paiyzy) elden ketýdi oilaityn bolyp shyqty. Negizgi sebep – tabystyń tómendigi men bolashaqqa degen kúmán. Qazaqstan azamattarynyń shetelge kóshýge degen qyzyǵýshylyǵy, ásirese, jastar men eńbekke jaramdy jastaǵy azamattar arasynda joǵary. Ult.kz elden kóshýdi oilap júrgen azamattardyń pikirin surap kórdi.
Qyzyldy-jasyldy arzan kúlkige qamalyp otyrmyz
Daniiar esimdi azamat elde áleýmettik lift joq dep esepteidi. Aitýynsha, kóp adamnyń ómiri materialdyq baza ornatýmen-aq ótip ketedi.
«Kóshkim keletin sebep kóp, biraq bastysy bizdiń eldegi áleýmettik lift joǵy. Jastar áleýmette óz ornyn tabýy qiyn. Kóptegen aýyl balasy qalaǵa umtylyp, ómiriniń kóp bóligin alǵashqy materialdyq baza (baspana, otbasy, kólik shyǵyndary) jinaýmen ótkizedi. Sebebi aýylda jaǵdai jasalmaǵan, infraqurylym modernizatsiiasy joq.
Ekinshi sebebi - elde qoǵam evoliýtsiiasynyń kórinisteri joq. Máselen bilik ierarhiiasynda tek bir partiia arqyly kóterilýge bolady. Al bul ideialardyń tarlyǵyna, eldiń saiasi-ekonomikalyq tyǵyryqqa tirelýine ákep soǵady. Demek saiasattan az-kem habary bar jastar elde syimaitynyn túsinedi. Osynyń saldarynan el túgeldei derlik getto rejimine ótip, qylmys kóbeidi: turmystyq zorlyq-zombylyq pen jemqorlyq órship tur.
Úshinshi sebebi dep qoǵamnyń elektorat retindegi ambitsiiasy joq. Erkindik úshin kúresken Kenesarynyń, keiin Alash qozǵalysy qairatkerleriniń, beridegi jeltoqsanshylardyń shyndyǵy ashylýy bylai tursyn, Táýelsizdik alǵan eldiń ózinde erkindik joq. Avtokratiialyq júie adamnyń tolyqqandy damýyna shekteý qoiyp otyr. Qoǵamda pliýralizm joq, al munyń saldarynan ózgeshe oilylarǵa óshpendilik tanytýǵa ulasady. Qoǵam saiasi jáne ekonomikalyq turǵyda jetilmegen, infantilizm men dini dogmaǵa urynyp, qazirgi tańda tek shoý-biznes pen qyzyldy-jasyldy arzan kúlkige qamalyp otyr», - dep ashyndy keiipkerimiz.
Din men dástúr qyspaǵy
Merýert esimdi keiipkerimiz áleýmettik teńsizdik saldarynan adamdar 2-3 jerde jumys isteýge májbúr, sonyń ózinde arqańdy keńge jaiyp, shalqyp ómir súre almaisyń, sebebi jalaqy az. Oǵan taǵy din men dástúrge negizdelgen mentalitet qosylyp, shyǵarmashyl adamdardyń tynysyn taryltyp otyr deidi.
«Bul elden ketkim keletin eń birinshi sebep – bul áleýmettik teńsizdik. Meniń mamandyǵym jýrnalist jáne men bir ǵana gazette jumys istep, 140 myń teńge jalaqy alamyn, al meniń tóleitin páterimniń aqysy – 100 myń teńge. Meniń joldasym uzaq jyldar shetelde jumys istep kelgen. Qazaqstandaǵy oǵan tólenetin 500-600 myń teńgeni ol mise tutpaidy. Qazir ol tendermen ainalysyp júr, biraq tender taqyrybyna enýdiń ózine oǵan 1-2 jyl ýaqyt ketti. Qazir biz belgili bir sebepterge bailanysty shetelge shyǵa almaityn bolǵandyqtan, Qazaqstanda ómir súrýge májbúrmiz. Joldasymda tender bolmai qalǵan ýaqyttarda shyǵyndardy ózim arqalaýyma týra keledi. 140 myń teńge ailyqqa qarap otyrmaisyń ǵoi, men kem degende 4 jerde jumys isteimin. Saitym bar jumys istep jatqan, ol jerden 85 myń teńge ailyq alamyn. Odan bólek taǵy bir respýblikalyq gazette menshikti tilshimin, ol jerden 65 myń teńge alamyn. Solai-solai basyn qurap, aiyna 350 myń teńgege jetkizemin. Joldasyma qatty salmaq salmai, ózimniń qajettiligimdi ótegim keledi.
Bizde bailar tym bai da, al orta tap ókilderi, eń tómen top olar tym jupyny turady. Sol áleýmettik teńsizdik meni qatty qapalandyrady, arqama qatty batady jáne densaýlyǵyma da qatty áserin tigizedi. Biraq jas bolǵannan keiin synbai kele jatyrmyn. Joldasym kóp jyl shetelde turǵannan keiin bizdiń Qazaqstannyń mentalitetine úirenýge de ońai bolǵan joq. Mysaly, tendermen ainalysýdyń ózi ońai emes, utý óte qiyn», - dep ashyndy keiipkerimiz.
Merýert te, kóptegen qazaq kelinderi siiaqty turmystyń taýqymetin tartyp, ábden sharshaǵan. Ata-eneden bólek turmasań, kelindi tegin úi qyzmetshisi dep kóretin egde jas býyn ókilderi áli bar. Bul atadan balaǵa jalǵasqan dástúr sheńberinen shyǵý da ońai emes.
«Qazaqstannan ketkim keletin ekinshi sebep – bizde oilaý sheńberi óte shekteýli, ásirese ońtústikte. Dástúr, din turǵysynan kelgende sol dúnielerdiń ainalasynan shyǵa almaimyz. Bizde erkin, shyǵarmashyl adamdarǵa qysym óte kóp. Meniń jasym 30-da, men mektepte býlling kórdim. Meni qiial, birtúrli, óz álemi bar degen dúnielerdi kóp estip óstim. Biraq sol nárseni esti tura, men ózimniń shyǵarmashyl adam ekenimdi tolyqtai qabyldap, ózimmen-ózim júre beretinmin, al qazir kelin bolyp túskennen keiin, 4 jyl boldy kelin bolǵanyma, áli kúnge deiin meni qabyldamaidy. Men kitap oqitynymdy aitsam, kitap týraly áńgime aitsam, nemese oqshaý oilarymdy aityp qalsam, «Maqtanyp tur», «Tákapparlanyp tur», «Bizdi mensinbei tur» dep qabyldaidy. Ózim týraly esh jerde eshteńe aitpaýǵa tyrysamyn. Olardyń tirshiligimen ómir súrip júrgen adam siiaqty bolýǵa tyrysamyn, óitkeni oqshaýlap tastaidy jáne onyń kesiri seniń otbasyńa tiedi. Seniń joldasyńmen qarym-qatynasyńa áser etedi. Bizde adamnyń jeke ómirin syilaý degen taiaz deńgeide, sol nársege meniń qarnym ashady. Biraq men ózimmen-ózim bolýǵa kúresip kele jatyrmyn jáne ózimdi tolyqtai qabyldaǵan adammyn. Sol úshin barynsha eldiń sózine mán bermeýge tyrysamyn. Ońtústikte men siiaqty adamdarǵa ómir súrý óte qiyn. Sol úshin shetel asyp ketkim keledi. Bizdiń negizi josparymyzda bar elden ketý», - deidi ol.
Keiipkerimizdiń aitýynsha, elde estetikalyq turǵydan lázzat alýǵa bolatyn aimaqtar az. Sur ári súreńsiz ǵimarattar tez jalyqtyrady.
«Úshinshi másele – qai oblysqa barsam da, qai óńirde ómir súrsem de, men tez jalyǵamyn. Óitkeni qai oblys bolmasyn, estetikalyq turǵydan bári ish pystyrady. Almatyda eki jyl turdym. Bizdiń mádeni astanamyz dep júrgen Almatynyń ózinen men jalyǵyp kettim. Túrkistanda turdym jarty jyl, ol jaqtan da jalyqtym. Bálkim oǵan adamdardyń túsinigi de, áleýmettik máseleler de áser etetin bolar. Sondai-aq arhitektýra, sáýlet, bári ishpystyrarlyq, tek tabiǵat qana bar, oǵan da shyǵyp-shyǵyp sharshaisyń ǵoi. Áleýmettik máseleler kesirinen áli el-jer aralap kórgen joqpyn, sondyqtan da men rýhani turǵydan ashpyn. Qazaqstandy saǵynyp oralǵym keledi, ańsap, izdep, týǵan jerim degen sezimmen kelgim keledi. Bul meniń oiǵa alǵan maqsattarymnyń biri», - dep aiaqtady sózin Merýert.
Qaida barsań da - kózboiaýshylyq
Tileýjan Ahmetov esimdi keiipkerimiz qazaq halqy qonaqjai, ashyq-jarqyn bolǵanymen, kózboiaýshylyq kóp deidi. Bilikten bastap, halyqqa deiin bárin "isteldi" degen esep úshin jasaidy.
«Halyqqa da, bilikke de ortaq dúnie - kózboiaýshylyq. Oǵan túrli forým, sezd, taǵy da basqa aqsha kóp ketetin jiyndar dálel. Sol siiaqty halyq ta toi jasap, bireýge birdeńe dáleldegisi keledi, al ekinshi jaǵynan qaryz ben kreditke batyp jatady. Sebebi toi jasamasań, seni bári kedei dep oilaýy múmkin. Al kedeilerdi eshkim jaqtyrmaidy, bári bai bolyp kóringisi keledi, sol úshin qymbat kólik, qymbat telefon, qymbat kiim alady. Onyń bári, árine, qaryzǵa. Bári sol eldiń kózinde abyroily kóriný úshin. Óitkeni bári bir-birin ańdyp qalǵan, kórealmaidy, kórseqyzarlyq, ishtarlyq, aiaqtan shalý, qasaqana birnárse uiymdastyrý. Bireýdiń qýanyshyna qýana almaý, aita berseń kóp», - deidi keiipkerimiz.
Tileýjan keiingi kezderi jailaǵan qymbatshylyq ta elde jaily ómir súrýge kesirin tigizip jatyr, bul da biliktiń biliksizdiginen bolyp otyr deidi.
«Mysaly, qarbyz dúken sóresine túskenshe, sharýadan bastap, birneshe deldaldyń qolynan ótedi. Árine ortadaǵy deldaldar qanshama ústemaqy qosady. Sondyqtan biz ony qymbatqa satyp alamyz. Munyń bárin bilik retteýi kerek emes pe? Retteiin dese, sol deldaldardyń kóbi óz týystary, tanystary bolyp shyǵady.
Jalpy ishki ónim tómen elde turyp jatyrmyz, bul endi solai bolyp qaldy, jalaqy az. Shetelde saǵatyna 40$ alasyń, endi 12 saǵat jumys isteseńiz, kóbeitip kórińiz qansha alatynyńyzdy. Bizde mundai aqsha ala almaisyń. Jer shary adamzatqa berilgen soń, bir jerge bailanyp otyrýdyń qajeti joq dep oilaimyn. Barlyq múmkindikti paidalaný kerek. Shetelde turýǵa yqtiiarhat alý da ońai emes ekenin bilemin, biraq tyrysyp kórgen durys», - deidi Tileýjan Ahmetjanov.
150 myń teńge jalaqy kúlkili emes pe?
Úshinshi keiipkerimiz Janar — qazir Varshavada jumys istep júrgen Qazaqstan azamaty. Ol elden ketýge jumyssyzdyq sebep boldy dep otyr. Jumys tapqan kúnniń ózinde ailyǵy tym tómen.
«Qazaqstanda jumys tappadym, Almatyda 150 myń ailyq usyndy. Bul ailyqqa qalai kún kórýge bolady? 8 jyl buryn Qytaiǵa ketkende sondai ailyq bolǵan edi, túk ózgermegen. Sondan shetelge ketýdi jón dep sheshtim. Shetelde kez-kelgen jerde qara jumysqa shyqsań da, ashtan ólmeisiń. Páter aqysy + tamaqqa tolyǵymen jetedi, jetkizýge bolady. Tek bir minýsy – turýǵa yqtiiarhat 6-7 aidai sozylyp, tez berilip jatqan joq. Soǵys kesirinen, adam kóptiginen 2-3 aida jasalatyn nárse 1 jylǵa deiingi merzimge sozylyp ketti.
Munda da infliatsiia bar, árine, biraq úkimet óltirmeitinin kóresiń. Endi men ishki ómirin tolyq kórdim dep aita almaimyn, sondyqtan asyra maqtamai-aq qoiaiyn. Zańsyz júrgen adamdar uzaqqa barmaidy. Turýǵa yqtiiarhatsyz jumys berýshiler de almaidy. Uzaq ýaqytqa, 5-6 jylda barǵan elimniń tilin úirenip, sińip ketemin, bárin zańdy túrde jasai alamyn deseń jaqsy. Kóbine adamdar 500-1 mln teńgege deiin agenttikterdiń qyzmetin tólep kelip, 1 aida sondai ailyq alyp, jaýyp tastaimyz dep keledi. Til bilmei, naryqty zerttemei, óz betinshe bul jaqtaǵy agenttikke baǵynyshty bolmai (sebebi olar taǵy aqsha ustaidy, tikelei jumys berýshi bolmaǵandyqtan) ómir súrý qiyn.
Eń tómengi stavka qazir Polshadaǵy ailyq nettomen 3500 zloty joǵary. Iaǵni 124 teńge kóbeitseń, eń az degende 1000 eýrolyq ailyq alasyń», - dedi keiipkerimiz.
Shetelde ádilet bar dep ómir súrý - illiýziia
Batysta jetinshi jyl turyp jatqan Ásiia Baǵdáýlet Qazaqstannan sharshap, áiteýir basqa jaqta baraqat, ádilet pen shyndyq bar siiaqty kóretinder kóp deidi. Alaida eshbir elde eshkim tegin eshteńe daiyndap kútip otyrmaǵanyn eskertedi.
«Munda da media satylǵysh, ózderine qolaily taqyryptarda ǵana batyl da shynshyl. Qojaiyndary qalamaǵan taqyryptarda, tipti ol ǵasyr jaýyzdyǵy bolsa da jaq ashpaidy. Ádildik pen shyndyq úshin, kúnkóris úshin qai jerde de tartys.
Bárin qurǵyr dúnie qyzyqtyrady. Aqsha tapsam deidi. Amerikada aqsha tabarsyń, biraq ol aqshany qalai tabasyń? Almatyda jeke dúkeni bar adam Amerikada daiashy bolyp júr. Alǵan bilimiń men biligińdi tárk etip tapqan nan dámdi bola ma? Kóńildi toltyra ma?
Batysta ne qundy - adamnyń qolymen jasalatyn dúnie qundy. Sondyqtan Qazaqstanda qara jumys istegenshe, Amerikada sol jumysty istep, birneshe ese kóp tabys tabýǵa, el qatarly kúneltýge bolady. Al Qazaqstanda oi eńbegimen, kásippen shuǵyldanyp, shetelde qara jumyspen aqsha taptym deý - bilmeimin, ol qanshalyqty kóńildi toidyrady.
Qazirgi global zamanda migratsiia degen úirenshikti qubylys qoi. Shetelde qazaqtyń sózin sóileitin diaspora da kerek», - deidi ol.
Ásiia shetelge barmas buryn shetel týraly idealistik qiialdan ajyraý kerek deidi.
«Qazaqstan minsiz emes, biraq álemde minsiz jer joq. Biz jaqsy kóretinniń bári de minsiz emes, tipti ózimiz de. Sony qabyldaityn kemeldik bolsa ǵana iske sát. Áitpese qiyn», - dep eskertti Ásiia Baǵdáýlet.
Anara Baýyrjanqyzy
