Ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy mensinbei jan-jaǵymyzǵa alaqtap, ózgege kóbirek elikteýimizdiń saldarynan kútimsiz, baptaýsyz jerge shyqqan aram shóptei, keýdemizge imansyzdyq rýhy sebildi. Mundai rýhy tómendegen halyq birtindep ómirge degen senimi men qulshynysyn joǵaltyp, beiultqa ainalyp, quldyq psihologiiaǵa boi urady. Osy jerde Rabindranat Tagordyń myna bir sózin eske túsire ketken artyq bolmas: «Men óz úiimniń jan-jaǵy qamalmen qorshalyp, terezeleriniń jabýly bolǵanyn qalamaimyn. Meniń úiimde dúniejúzindegi alýan túrli mádeniettiń lebi esip, erkin tynystasa dep edim. Biraq men olarmen ilese ketip qalýǵa qarsymyn». Dástúrsiz qoǵamda salt-dástúr buzylyp, imandylyq, ádeptilik joǵalǵan kezden bastap, birtutas ult tozyǵy jetken matadai ózinen-ózi irip, toz-tozy shyǵady. Endigi jerde qazaq óz nesibesine ie bola almasa, bireý ony aiap, «saǵan obal boldy-aý, óz úlesińdi ala ǵoi» – dep, alaqanymyzǵa sala qoimasy, sondai-aq seniń tilińe, salt-dástúrińe qiianat jasappyz dep músirkep, óz erkimen jol bere qoimasy da anyq.
San-alýan qaýip-qaterdi, apattyq jaǵdailardy basynan ótkizgen halqymyzdyń sana-sezimi de eleýli psihologiialyq ózgeristerge ushyrady. Basa aitarymyz, ultymyzdyń salt-dástúrin, tili men dinin, ózine ǵana tán basqa da qundylyqtaryn saqtap qalýdy oǵan kúpi men saptama etik kigizýden bastai almaimyz. Sol siiaqty san alýan zamanaýi quraldardy órkenietti elderden qabyldaǵanymyzdai, ulttyq sanamyz da jańa zaman talabyna sai kúrdeli ózgeristerge ushyramai tura almaidy. Sóite tura, «Ata dástúrimizdi keleshekke qaz-qalpynda jetkizeiik» dep uran tastaýdan jalyǵar emespiz. Eń bastysy, salt-dástúr, qundylyqtarymyzdyń birazyn joǵaltyp alǵanymyzdy moiyndaýǵa tiispiz. Qalǵanyna ie bolyp, baǵalai bileiik. Osy jerde ulylar aitqan myna bir asyl oidy eske sala keteiik. J.Aimaýytov: «Orys tárbiesin alǵan bala, ult qyzmetkeri bola almaidy» dese, Dj.Nerý «Kolonizatorlar tárbielegen ziialylar – halyqtyń birinshi jaýy» ekenin aitady. Ókinishke qarai, bizdiń de orystildi ziialylarymyzdyń birazy táýelsizdigimizdiń baiandy bolýyna senbeidi. Olar erte me, kesh pe, qaitadan uly kórshilerimizdiń otaryna ainalamyz dep topshylaidy.
Dál qazir kedei ári jaiaý halyqpyz. Osy kúiimizde órkeniet kóshine ilese qoiýymyz qiyn. Kedeishilik pen rýhani ashtyq qatar kelip turǵan osy bir alasapyran kezeńde Abai babamyz aitqandai, «Qarny ash kisiniń kóńilinde aqyl, boiynda ar, ǵylymǵa qumarlyq qaidan tursyn». Onyń ústine ulttyq mádenietimizdi «taza» qalpynda saqtaimyz dep, alys-jaqyn eldermen aralaspai jalǵyz qalyp, «óz qotyrymyzdy» ózimiz qasýmen bolsaq, órkeniet kóshine ilespek túgil, toz-tozymyz shyǵyp, eki búiirden syǵyp turǵan alyp kórshilerimizdiń qanjyǵasynda keterimiz daýsyz. Al jahandaný atty alyp aidahardyń óńmenine túsip ketpes úshin, «Ógizdi de óltirmei, arbany da syndyrmaityndai» jol izdeý kerek.
Japon psihologtarynyń zertteýine qaraǵanda, batystyq órkeniet yqpalymen el jastarynyń biraz bóliginiń ulttyq minezi eleýli ózgeristerge ushyrai bastaǵan kórinedi. Osyǵan orai olar qurbandyqsyz damý bolmaitynyn moiyndai otyryp, onyń zardabyn meilinshe azaitýdyń qamyn oilastyrýda. Sondyqtan olar batystyń damý joldaryn qabyldaǵanymen, rýhani jaǵynan shyǵys mádenietin úlgi tutady. Olardyń ulttyq uranǵa ainalǵan qaǵidalary: «Seniń uiatyń – Japoniianyń uiaty», «Eń aldymen, japondyq dástúr, sonan soń eýropalyq bilim», – dep ulttyq múddeni bárinen de joǵary qoiady.
Myńdaǵan jyldar boiy shyńdalǵan diplomatiiasy bar Qytai eli óz azamattaryn shekaralas eldermen etene aralasyp, sonda turaqty ornalasyp qalýǵa úgittei otyryp, «Sen uly Qytaidyń azamaty ekenińdi umytpa» – dep qatań eskertedi.
Nemqurailylyq, salbókselik, salǵyrttyq, kónbistik, samarqaýlyq eńsemizdi basqany sonshalyq ózgeniń jaqsysyn da, jasyǵyn da talǵamai qabyldai beretin dárejege jettik. Osydan týyndaityn rýhani keseldiń áserinen óz tilimiz ben ádebietimizdi, mádenietimiz ben salt-dástúrimizdi, qalyptasqan ult ekenimizdi álemge tanyta almai kele jatyrmyz. Kóringenniń bárin oi tarazysyna salmai kóshirip alýǵa beiimdelip aldyq. Abai kezinde «Sózimdi uǵar elim joq» – dep renji kele, «Ózderińdi túzeler dei almaimyn» dep asa aýyr «úkim» shyǵaryp edi. Shúkir, egemendik alǵaly beri ilgerileýshilik bar. Biraq bul baiaý ilgerileýshilik asa tez zymyrap ótip bara jatqan ýaqyttyń, sondai-aq ómirdiń toqtaýsyz, irkilissiz, tynymsyz ainalatyn dońǵalaǵynyń yrǵaǵy men zaman talabyna sai kelmei turǵany basy ashyq másele. Degenmen de, Táýelsiz memleket ornattyq. Á.Bókeihanov aitpaqshy «memleketi joq halyq – jetim, jetekshil ári eliktegish halyq». Biz osy kemshilikterden arylýymyz kerek.
Qorǵanys qabiletimizdiń tómendigi emes pe, Reseidiń asa qýatty aqparattar tasqynynyń astynda qaldyq. Bul aqparattyq soǵys táýelsizdigimizge qaýip tóndirmei me? Odan saqtanýdyń joly bar ma? Keiingi kezde jastarymyz internetten bas kótermeýge ainaldy. Kitap oqý, ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzǵa qyzyǵýshylyq jaiyna qalyp barady. Daý joq, internet – tehnikalyq progrestiń jemisi. Biraq Kembridj ýniversiteti ǵalymdarynyń aitýynsha, internet jastardyń óz betinshe oilap, sheshim qabyldaýyna keri áser etedi eken.
Internet jáne basqa da qazirgi kezde qoldanysqa ene bastaǵan ozyq tehnologiia kóptegen jastardyń sanasyn bilep-tóstep aldy. Ǵalamtordan daiyn málimetti ǵana alyp úirengen balanyń oi-órisi damymaidy. Bul úrdistiń jaǵymsyz jaǵyn osy bastan eskermesek, rýhani damýdyń tejelýine ákelip soǵatyn túri bar. Osylaisha alshaqtyq jalǵasa berse, qoǵamnyń damýyna orny tolmas ziian kelýi múmkin. Internetti kóp paidalansa, shyǵarmashylyq qabilettiń otyz paiyzǵa jýyǵy joǵalatyn kórinedi. Zertteýshilerdiń paiymdaýynsha, sońǵy on bes jylda halqymyzdyń 17 paiyzy ǵana qolyna kitap ustap, ary-beri aýdaryp qaraityn bolsa, 40 paiyzy múldem kitap betin ashpaidy eken. Osylaisha kóp oilanyp, basyn qatyrmaityn «robot – qultemir» urpaq ósip keledi.
Talai halyqty ulttyq qundylyqtarynan aiyryp, táýelsizdigine qaýip tóndirip, jolyndaǵyny jaipap kele jatqan alyp aidahar – jahandanýǵa qarsy tura alamyz ba? Eriksiz kúmiljitinimiz anyq. Eń qaýiptisi – biz ózimizge senýden qalyp baramyz. Sonaý otarshyldyqtan qalǵan úrei men qorqynyshtan týyndaityn senimsizdik, ózgeniń aýzyn baǵyp, jan-jaǵymyzǵa jaltaqtap qarai berý tárizdi jaǵymsyz ádetten qutyla almai kelemiz.
Sotsializm kezinde bilik halyqtan qol úzip, jeke basynyń qamyn kóbirek oilap, otanshyldyq rýhyn joǵaltyp aldy. Olardyń osylaisha halyq taǵdyryn, memleket múddesin umyta bastaýy qoǵamnyń quldyraýyna alyp keldi. Qazirgi kezdegi óziniń halyqtyń qyzmetshisi ekenin umyta bastaǵan keibir sheneýnikterge qarap, bul úrdis bilik basyna kelgenderge tán qubylys pa dep oilaimyz. Kópirme sózben halyqtyń sanasyn ýlap, bos ýáde berý – sheneýnikter úshin ádetke ainalyp barady.
Naryq zamanynyń talaby týystyq, otbasy músheleriniń arasynda qalyptasqan qazaqy qarym-qatynasqa da ózgeris engize bastady. Sana-sezimimizdi bilep alǵan qarabastyń qamyn kúitteý, óz qazaǵymyzdy ózekke teýip, týǵan-týysyńdy, emshektes baýyryńdy, keide tipti ata-anańdy elemeý úrdisi baiqala bastady. Osylaisha kete berse, alyp aidahar – jahandanýdyń daýyly ulttyq qundylyqtarymyzdy joiyp jibermei me? Birte-birte rýhani ashtyqqa dýshar bolyp, ultymyz degradatsiiaǵa (azǵyndaýǵa) ushyramai ma? Jahandanýdan qashyp qutylý múmkin emes. Ol – qoǵamnyń damý zańdylyǵynan týyndaityn qubylys. Sondyqtan oǵan beiimdelip, ilesýdiń jolyn izdeý kerek.
Dál búgingi kúni úmit kútken jastarymyzdyń basym bóliginiń oilaityny, qandai tásilmen, amal-ailamen bolsa da baiý ekendigi ashy bolsa da shyndyq emes pe? Aqsha bilegen myna zamanda bári satýly bolyp barady.
Tegin emdelýge quqyǵyń bar degenge senesiz be? Jasym seksenniń seńgirine shyqty. Jii aýyramyn. Emhanada esepke alynǵanmyn. Baiaǵy emhana joq. Myna bólmedegi dáriger tegin, al kórshi bólmedegi dáriger aqyly emdeidi. Aiyrmashylyǵyn táptishtep aityp jatýdyń qajeti joq shyǵar. Jan tátti. Qysylyp-qymtyrylyp shyǵyndanamyz. Joǵary bilim alý aqyly bolyp, diplomdy satyp alatyndar da kóbeiip barady. Sonyń saldarynan saýaty shamaly aýrýdan jiirkenip, oǵan nemquraidy qaraityn dáriger, balaǵa jylýy joq, talapqa sai bilim bere almaityn muǵalimder sany kóbeiip barady. Osynyń bárine ózge emes, eń aldymen ózimiz kinálimiz. Jastarymyzdyń óz ultyna, jerine degen maqtanysh sezimin oiatyp, jigerlendirýimiz kerek. Sonaý ult basyna qater tóngen qiyn-qystaý kezeńde ulty úshin kúres jolynda janyn pida etken alashtyń uly ardagerlerin maqtan tutyp, solarǵa elikteýimiz kerek. Ult múddesin pendeshiliktiń qurbany etpei, qurmettep, qasterlei bileiik, aǵaiyn!
Elden Aqqoshqarov,
pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty, A.Baitursynov atyndaǵy
Qazaqstan Jýrnalister odaǵy
syilyǵynyń laýreaty
.jpg)