ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى مەنسٸنبەي جان-جاعىمىزعا الاقتاپ, ٶزگەگە كٶبٸرەك ەلٸكتەۋٸمٸزدٸڭ سالدارىنان كٷتٸمسٸز, باپتاۋسىز جەرگە شىققان ارام شٶپتەي, كەۋدەمٸزگە يمانسىزدىق رۋحى سەبٸلدٸ. مۇنداي رۋحى تٶمەندەگەن حالىق بٸرتٸندەپ ٶمٸرگە دەگەن سەنٸمٸ مەن قۇلشىنىسىن جوعالتىپ, بەيۇلتقا اينالىپ, قۇلدىق پسيحولوگيياعا بوي ۇرادى. وسى جەردە رابيندرانات تاگوردىڭ مىنا بٸر سٶزٸن ەسكە تٷسٸرە كەتكەن ارتىق بولماس: «مەن ٶز ٷيٸمنٸڭ جان-جاعى قامالمەن قورشالىپ, تەرەزەلەرٸنٸڭ جابۋلى بولعانىن قالامايمىن. مەنٸڭ ٷيٸمدە دٷنيەجٷزٸندەگٸ الۋان تٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ لەبٸ ەسٸپ, ەركٸن تىنىستاسا دەپ ەدٸم. بٸراق مەن ولارمەن ٸلەسە كەتٸپ قالۋعا قارسىمىن». دەستٷرسٸز قوعامدا سالت-دەستٷر بۇزىلىپ, يماندىلىق, ەدەپتٸلٸك جوعالعان كەزدەن باستاپ, بٸرتۇتاس ۇلت توزىعى جەتكەن ماتاداي ٶزٸنەن-ٶزٸ ٸرٸپ, توز-توزى شىعادى. ەندٸگٸ جەردە قازاق ٶز نەسٸبەسٸنە يە بولا الماسا, بٸرەۋ ونى اياپ, «ساعان وبال بولدى-اۋ, ٶز ٷلەسٸڭدٸ الا عوي» – دەپ, الاقانىمىزعا سالا قويماسى, سونداي-اق سەنٸڭ تٸلٸڭە, سالت-دەستٷرٸڭە قييانات جاساپپىز دەپ مٷسٸركەپ, ٶز ەركٸمەن جول بەرە قويماسى دا انىق.
سان-الۋان قاۋٸپ-قاتەردٸ, اپاتتىق جاعدايلاردى باسىنان ٶتكٸزگەن حالقىمىزدىڭ سانا-سەزٸمٸ دە ەلەۋلٸ پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. باسا ايتارىمىز, ۇلتىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸن, تٸلٸ مەن دٸنٸن, ٶزٸنە عانا تەن باسقا دا قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋدى وعان كٷپٸ مەن ساپتاما ەتٸك كيگٸزۋدەن باستاي المايمىز. سول سيياقتى سان الۋان زاماناۋي قۇرالداردى ٶركەنيەتتٸ ەلدەردەن قابىلداعانىمىزداي, ۇلتتىق سانامىز دا جاڭا زامان تالابىنا ساي كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراماي تۇرا المايدى. سٶيتە تۇرا, «اتا دەستٷرٸمٸزدٸ كەلەشەككە قاز-قالپىندا جەتكٸزەيٸك» دەپ ۇران تاستاۋدان جالىعار ەمەسپٸز. ەڭ باستىسى, سالت-دەستٷر, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ بٸرازىن جوعالتىپ العانىمىزدى مويىنداۋعا تيٸسپٸز. قالعانىنا يە بولىپ, باعالاي بٸلەيٸك. وسى جەردە ۇلىلار ايتقان مىنا بٸر اسىل ويدى ەسكە سالا كەتەيٸك. ج.ايماۋىتوۆ: «ورىس تەربيەسٸن العان بالا, ۇلت قىزمەتكەرٸ بولا المايدى» دەسە, دج.نەرۋ «كولونيزاتورلار تەربيەلەگەن زييالىلار – حالىقتىڭ بٸرٸنشٸ جاۋى» ەكەنٸن ايتادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ دە ورىستٸلدٸ زييالىلارىمىزدىڭ بٸرازى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باياندى بولۋىنا سەنبەيدٸ. ولار ەرتە مە, كەش پە, قايتادان ۇلى كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ وتارىنا اينالامىز دەپ توپشىلايدى.
دەل قازٸر كەدەي ەرٸ جاياۋ حالىقپىز. وسى كٷيٸمٸزدە ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسە قويۋىمىز قيىن. كەدەيشٸلٸك پەن رۋحاني اشتىق قاتار كەلٸپ تۇرعان وسى بٸر الاساپىران كەزەڭدە اباي بابامىز ايتقانداي, «قارنى اش كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸندە اقىل, بويىندا ار, عىلىمعا قۇمارلىق قايدان تۇرسىن». ونىڭ ٷستٸنە ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزدٸ «تازا» قالپىندا ساقتايمىز دەپ, الىس-جاقىن ەلدەرمەن ارالاسپاي جالعىز قالىپ, «ٶز قوتىرىمىزدى» ٶزٸمٸز قاسۋمەن بولساق, ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسپەك تٷگٸل, توز-توزىمىز شىعىپ, ەكٸ بٷيٸردەن سىعىپ تۇرعان الىپ كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ قانجىعاسىندا كەتەرٸمٸز داۋسىز. ال جاھاندانۋ اتتى الىپ ايداھاردىڭ ٶڭمەنٸنە تٷسٸپ كەتپەس ٷشٸن, «ٶگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەي, اربانى دا سىندىرمايتىنداي» جول ٸزدەۋ كەرەك.
جاپون پسيحولوگتارىنىڭ زەرتتەۋٸنە قاراعاندا, باتىستىق ٶركەنيەت ىقپالىمەن ەل جاستارىنىڭ بٸراز بٶلٸگٸنٸڭ ۇلتتىق مٸنەزٸ ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراي باستاعان كٶرٸنەدٸ. وسىعان وراي ولار قۇرباندىقسىز دامۋ بولمايتىنىن مويىنداي وتىرىپ, ونىڭ زاردابىن مەيلٸنشە ازايتۋدىڭ قامىن ويلاستىرۋدا. سوندىقتان ولار باتىستىڭ دامۋ جولدارىن قابىلداعانىمەن, رۋحاني جاعىنان شىعىس مەدەنيەتٸن ٷلگٸ تۇتادى. ولاردىڭ ۇلتتىق ۇرانعا اينالعان قاعيدالارى: «سەنٸڭ ۇياتىڭ – جاپونييانىڭ ۇياتى», «ەڭ الدىمەن, جاپوندىق دەستٷر, سونان سوڭ ەۋروپالىق بٸلٸم», – دەپ ۇلتتىق مٷددەنٸ بەرٸنەن دە جوعارى قويادى.
مىڭداعان جىلدار بويى شىڭدالعان ديپلوماتيياسى بار قىتاي ەلٸ ٶز ازاماتتارىن شەكارالاس ەلدەرمەن ەتەنە ارالاسىپ, سوندا تۇراقتى ورنالاسىپ قالۋعا ٷگٸتتەي وتىرىپ, «سەن ۇلى قىتايدىڭ ازاماتى ەكەنٸڭدٸ ۇمىتپا» – دەپ قاتاڭ ەسكەرتەدٸ.
نەمقۇرايلىلىق, سالبٶكسەلٸك, سالعىرتتىق, كٶنبٸستٸك, سامارقاۋلىق ەڭسەمٸزدٸ باسقانى سونشالىق ٶزگەنٸڭ جاقسىسىن دا, جاسىعىن دا تالعاماي قابىلداي بەرەتٸن دەرەجەگە جەتتٸك. وسىدان تۋىندايتىن رۋحاني كەسەلدٸڭ ەسەرٸنەن ٶز تٸلٸمٸز بەن ەدەبيەتٸمٸزدٸ, مەدەنيەتٸمٸز بەن سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, قالىپتاسقان ۇلت ەكەنٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتا الماي كەلە جاتىرمىز. كٶرٸنگەننٸڭ بەرٸن وي تارازىسىنا سالماي كٶشٸرٸپ الۋعا بەيٸمدەلٸپ الدىق. اباي كەزٸندە «سٶزٸمدٸ ۇعار ەلٸم جوق» – دەپ رەنجي كەلە, «ٶزدەرٸڭدٸ تٷزەلەر دەي المايمىن» دەپ اسا اۋىر «ٷكٸم» شىعارىپ ەدٸ. شٷكٸر, ەگەمەندٸك العالى بەرٸ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بار. بٸراق بۇل باياۋ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك اسا تەز زىمىراپ ٶتٸپ بارا جاتقان ۋاقىتتىڭ, سونداي-اق ٶمٸردٸڭ توقتاۋسىز, ٸركٸلٸسسٸز, تىنىمسىز اينالاتىن دوڭعالاعىنىڭ ىرعاعى مەن زامان تالابىنا ساي كەلمەي تۇرعانى باسى اشىق مەسەلە. دەگەنمەن دە, تەۋەلسٸز مەملەكەت ورناتتىق. ە.بٶكەيحانوۆ ايتپاقشى «مەملەكەتٸ جوق حالىق – جەتٸم, جەتەكشٸل ەرٸ ەلٸكتەگٸش حالىق». بٸز وسى كەمشٸلٸكتەردەن ارىلۋىمىز كەرەك.
قورعانىس قابٸلەتٸمٸزدٸڭ تٶمەندٸگٸ ەمەس پە, رەسەيدٸڭ اسا قۋاتتى اقپاراتتار تاسقىنىنىڭ استىندا قالدىق. بۇل اقپاراتتىق سوعىس تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قاۋٸپ تٶندٸرمەي مە? ودان ساقتانۋدىڭ جولى بار ما? كەيٸنگٸ كەزدە جاستارىمىز ينتەرنەتتەن باس كٶتەرمەۋگە اينالدى. كٸتاپ وقۋ, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قىزىعۋشىلىق جايىنا قالىپ بارادى. داۋ جوق, ينتەرنەت – تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ جەمٸسٸ. بٸراق كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸ عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەت جاستاردىڭ ٶز بەتٸنشە ويلاپ, شەشٸم قابىلداۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ ەكەن.
ينتەرنەت جەنە باسقا دا قازٸرگٸ كەزدە قولدانىسقا ەنە باستاعان وزىق تەحنولوگييا كٶپتەگەن جاستاردىڭ ساناسىن بيلەپ-تٶستەپ الدى. عالامتوردان دايىن مەلٸمەتتٸ عانا الىپ ٷيرەنگەن بالانىڭ وي-ٶرٸسٸ دامىمايدى. بۇل ٷردٸستٸڭ جاعىمسىز جاعىن وسى باستان ەسكەرمەسەك, رۋحاني دامۋدىڭ تەجەلۋٸنە ەكەلٸپ سوعاتىن تٷرٸ بار. وسىلايشا الشاقتىق جالعاسا بەرسە, قوعامنىڭ دامۋىنا ورنى تولماس زييان كەلۋٸ مٷمكٸن. ينتەرنەتتٸ كٶپ پايدالانسا, شىعارماشىلىق قابٸلەتتٸڭ وتىز پايىزعا جۋىعى جوعالاتىن كٶرٸنەدٸ. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پايىمداۋىنشا, سوڭعى ون بەس جىلدا حالقىمىزدىڭ 17 پايىزى عانا قولىنا كٸتاپ ۇستاپ, ارى-بەرٸ اۋدارىپ قارايتىن بولسا, 40 پايىزى مٷلدەم كٸتاپ بەتٸن اشپايدى ەكەن. وسىلايشا كٶپ ويلانىپ, باسىن قاتىرمايتىن «روبوت – قۇلتەمٸر» ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ.
تالاي حالىقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان ايىرىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ, جولىنداعىنى جايپاپ كەلە جاتقان الىپ ايداھار – جاھاندانۋعا قارسى تۇرا الامىز با? ەرٸكسٸز كٷمٸلجيتٸنٸمٸز انىق. ەڭ قاۋٸپتٸسٸ – بٸز ٶزٸمٸزگە سەنۋدەن قالىپ بارامىز. سوناۋ وتارشىلدىقتان قالعان ٷرەي مەن قورقىنىشتان تۋىندايتىن سەنٸمسٸزدٸك, ٶزگەنٸڭ اۋزىن باعىپ, جان-جاعىمىزعا جالتاقتاپ قاراي بەرۋ تەرٸزدٸ جاعىمسىز ەدەتتەن قۇتىلا الماي كەلەمٸز.
سوتسياليزم كەزٸندە بيلٸك حالىقتان قول ٷزٸپ, جەكە باسىنىڭ قامىن كٶبٸرەك ويلاپ, وتانشىلدىق رۋحىن جوعالتىپ الدى. ولاردىڭ وسىلايشا حالىق تاعدىرىن, مەملەكەت مٷددەسٸن ۇمىتا باستاۋى قوعامنىڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدٸ. قازٸرگٸ كەزدەگٸ ٶزٸنٸڭ حالىقتىڭ قىزمەتشٸسٸ ەكەنٸن ۇمىتا باستاعان كەيبٸر شەنەۋنٸكتەرگە قاراپ, بۇل ٷردٸس بيلٸك باسىنا كەلگەندەرگە تەن قۇبىلىس پا دەپ ويلايمىز. كٶپٸرمە سٶزبەن حالىقتىڭ ساناسىن ۋلاپ, بوس ۋەدە بەرۋ – شەنەۋنٸكتەر ٷشٸن ەدەتكە اينالىپ بارادى.
نارىق زامانىنىڭ تالابى تۋىستىق, وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىندا قالىپتاسقان قازاقى قارىم-قاتىناسقا دا ٶزگەرٸس ەنگٸزە باستادى. سانا-سەزٸمٸمٸزدٸ بيلەپ العان قاراباستىڭ قامىن كٷيتتەۋ, ٶز قازاعىمىزدى ٶزەككە تەۋٸپ, تۋعان-تۋىسىڭدى, ەمشەكتەس باۋىرىڭدى, كەيدە تٸپتٸ اتا-اناڭدى ەلەمەۋ ٷردٸسٸ بايقالا باستادى. وسىلايشا كەتە بەرسە, الىپ ايداھار – جاھاندانۋدىڭ داۋىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جويىپ جٸبەرمەي مە? بٸرتە-بٸرتە رۋحاني اشتىققا دۋشار بولىپ, ۇلتىمىز دەگراداتسيياعا (ازعىنداۋعا) ۇشىراماي ما? جاھاندانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مٷمكٸن ەمەس. ول – قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىنان تۋىندايتىن قۇبىلىس. سوندىقتان وعان بەيٸمدەلٸپ, ٸلەسۋدٸڭ جولىن ٸزدەۋ كەرەك.
دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٷمٸت كٷتكەن جاستارىمىزدىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ويلايتىنى, قانداي تەسٸلمەن, امال-ايلامەن بولسا دا بايۋ ەكەندٸگٸ اششى بولسا دا شىندىق ەمەس پە? اقشا بيلەگەن مىنا زاماندا بەرٸ ساتۋلى بولىپ بارادى.
تەگٸن ەمدەلۋگە قۇقىعىڭ بار دەگەنگە سەنەسٸز بە? جاسىم سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنە شىقتى. جيٸ اۋىرامىن. ەمحانادا ەسەپكە الىنعانمىن. باياعى ەمحانا جوق. مىنا بٶلمەدەگٸ دەرٸگەر تەگٸن, ال كٶرشٸ بٶلمەدەگٸ دەرٸگەر اقىلى ەمدەيدٸ. ايىرماشىلىعىن تەپتٸشتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق شىعار. جان تەتتٸ. قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ شىعىندانامىز. جوعارى بٸلٸم الۋ اقىلى بولىپ, ديپلومدى ساتىپ الاتىندار دا كٶبەيٸپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان ساۋاتى شامالى اۋرۋدان جيٸركەنٸپ, وعان نەمقۇرايدى قارايتىن دەرٸگەر, بالاعا جىلۋى جوق, تالاپقا ساي بٸلٸم بەرە المايتىن مۇعالٸمدەر سانى كٶبەيٸپ بارادى. وسىنىڭ بەرٸنە ٶزگە ەمەس, ەڭ الدىمەن ٶزٸمٸز كٸنەلٸمٸز. جاستارىمىزدىڭ ٶز ۇلتىنا, جەرٸنە دەگەن ماقتانىش سەزٸمٸن وياتىپ, جٸگەرلەندٸرۋٸمٸز كەرەك. سوناۋ ۇلت باسىنا قاتەر تٶنگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ۇلتى ٷشٸن كٷرەس جولىندا جانىن پيدا ەتكەن الاشتىڭ ۇلى ارداگەرلەرٸن ماقتان تۇتىپ, سولارعا ەلٸكتەۋٸمٸز كەرەك. ۇلت مٷددەسٸن پەندەشٸلٸكتٸڭ قۇربانى ەتپەي, قۇرمەتتەپ, قاستەرلەي بٸلەيٸك, اعايىن!
ەلدەن اققوشقاروۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
.jpg)