Elbasy kitaphanasyna - Semei óńiriniń syiy

- «Ótken kúnnen alysy joq, keler kúnnen jaqyny joq» degen babalardan qalǵan sóz bar, - dep edi Elbasy Nursultan Nazarbaev.

- Táýelsizdiktiń kókjiegine kóz jiberetin bolsaq, biz ǵasyrlarǵa tatityn tarihi joldan óttik. Osydan shirek ǵasyr buryn álem jurtshylyǵy táýelsizdigin endi ǵana jariialaǵan Qazaqstan Respýblikasyn bylai qoiǵanda, «qazaq» degen halyqtyń bar-joǵyn áli tanyp bilmeitin edi. Búginde álem tanyǵan, kúlli dúniejúzi moiyndaǵan Qazaqstannyń 25 jyldan keiingi jaǵdaiy dál osyndai bolady dep senýdiń ózi shynynda da qiyn-tuǵyn. Biraq, bul - bárimiz kýá bolǵan aqiqatty dúnie. Sodan bergi 25 jylda ulan-ǵaiyr uly tabystarǵa qol jetkize aldyq».

Sonymen qatar, Prezident el damýynyń berik irgetasy qalanyp, Ata Zańymyz qabyldanǵanyn, jańa zańnamalyq júie qalyptasqanyn da únemi eske alyp otyrady. Qazaqstannyń Aziia men Eýropanyń túiisken jerinde ornalasqan geosaiasi jaǵdaiy kúrdeli ekendigine qaramastan, Prezident elin álemde bedeli bar iri aimaqtyq memleket retinde tanytty. Elbasynyń qairatkerlik eńbek joly da eresen, muny halqy bilýi tiis jáne óskeleń urpaq, jastar ónege alǵany jón. Óitkeni, bul - tarih, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti.

Tarihi qujattardy saqtaityn Qazaqstan Respýblikasy Tuńǵysh Prezidenti - Elbasy kitaphanasynyń ashylýy Elbasymyzdyń tarihymyzǵa bei-jai qaramaityndyǵynyń belgisi. Al kitaphanadaǵy jeke muraǵattyń basty mindetteriniń biri qordy qundy qujattarmen tolyqtyryp otyrý bolyp tabylady.

Biyl Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Osyǵan orai, Qazaq­stan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti - Elbasynyń kitap­hana­synyń arhiv qoryn qundy jádiger­lermen tolyqtyrý maqsatynda atalǵan kitaphana basshysy, belgili memleket qairatkeri Mahmut Qasymbekovtyń bastamasymen arnaiy ekspeditsiia uiymdastyryldy. Osylaisha kitaphanadaǵy arhiv sektorynyń jetekshisi Jangeldi Bimoldin men aǵa sarapshy maman Arailym Júnisova Semei óńirine jumys saparymen keldi.

- Elbasynyń jeke muraǵatynda ol kisiniń ómirbaiandyq, shyǵarmashylyq eńbekteri, túrli qujattary týraly derekter bar, - dedi Jangeldi Berjanuly. - Biz uiymdastyryp, el nazaryna usynyp júrgen kórmelerdi tamashalaýǵa kelgen halyq Elbasynyń kúndelikterin, oqyǵan kitaptary men qoljazbalaryn, konspektileri men ǵylymi baiandamalaryn jáne sóilegen sózderiniń qoljazbalaryn kórip, joǵary baǵa berip jatady. Sondai-aq, qyzmet joly men ómiriniń ár kezeńderin qamtityn mańyzdy dúnieler, mekteptegi oqý-úlgerim tabeli, tipti depýtattyq biletteri, týǵan jeri týraly derekter de qamtylǵan. Elbasymyzdyń jyl saiynǵy Joldaýlary, Jarlyqtary, Qazaqstan Respýblikasynyń zańnama­lyq qujattary, ár jyl saiynǵy Qazaqstannyń ár óńirine jasaǵan jumys saparlary, kezdesýler, jiyn­dar jáne taǵy basqalary arqyly da bizdiń qor únemi tolyqtyrylyp otyrady. Al osynda kelgen bette jumy­symyzdy birden oblystyq tarihi-ólketaný murajaiynan bastadyq. Murajai direktory Beken Temirov saparymyzdyń mańyzdylyǵyn jete uǵynyp, bizge kóptegen tarihi derekter usyndy. Semei qalasynyń ákimi Ermak Sálimovtiń qabyldaýynda bolyp, qalanyń tynys-tirshiligimen de tanystyq. Jáne budan soń, qaladaǵy «Qazirgi zaman tarihyn qujattandyrý ortalyǵy» mekemesinde jumys istedik. Mekeme direktory, tájiribeli muraǵattanýshy Gúlnar Qasymova da bizdiń alystan at arytyp kelgen saparymyzdyń maqsatyn birden túsinip, kóptegen mańyzdy málimetterdi qysqa ýaqyt aralyǵynda jinap alýymyzǵa múmkindik jasady. Semei poligonyna bailanys­ty túrli qujattar, Elbasynyń osydan 25 jyl buryn sóilegen sózderi, mine, barlyǵy osy jerden tabyldy.

Osy tarihi-ólketaný mura­jai­­ynd­a TVK-6 telear­nasynyń bas re­daktory Dúisenbek Jaqsy­baev «Semei poligonynyń jabyl­ǵanyna - 25 jyl» atty dóńgelek ústel uiymdastyryp, onda Abai aýdanyndaǵy Sarjal aýylynyń tur­ǵyndary poligonnyń zardaptary týraly áńgimeledi. Shejireshi-etnograf, jazýshy Moldabek Janbolatuly ekologiialyq apatqa ushyraǵan el men jer taǵdyry týraly aita kele bylai dedi: «Kezinde bizdiń Abai jerinde 18 bulaq bolǵan edi, jarylystar saldarynan solardyń biri de qalmady. Semei qalasy kezinde Qazaqstandaǵy eń kórkem, eń jasyl qala dep te atalatyn, búginde olai bolmai tur. Sondyqtan halyqqa, tabiǵatqa, jergilikti turǵyndarǵa Úkimet tarapynan qamqorlyq bolyp jatsa quba-qup deimiz».

Sondai-aq, Abai kitaphanasyna kelip, osyndaǵy atqarylyp jatqan jumystar kólemimen de tanysqan meimandar Abai bar qazaqtyń danasy, munda da el nazaryna, sheteldikterge usynatyn tyń dúnieler bar eken degen oi-pikir bildirdi. Jaqynda ǵana osynda Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyna orai Elbasy qairatkerligin aishyqtaityn virtýaldy kórmeniń tusaýkeseri ótken edi.

Astanadan kelgen mamandar iadrolyq ajdahanyń zardabyn tartqandardan sol qasiretti jyl­dardyń aýyr saldary týraly suhbat­ty beinetaspaǵa jazyp aldy.

Budan soń astanalyq mura­ǵat­shylar «Qazaqstan-Semei» telearnasynda bolyp, Elbasy kitaphanasynda atqarylyp jatqan taǵylymdy sha­ralar týraly «Kókeikesti» baǵ­dar­la­masynda tikelei efirde áńgi­me órbitip, el táýelsizdigi jaily mańyzdy oilaryn ortaǵa saldy. «Qa­zaqstan-Semei» telearnasy direk­torynyń orynbasary Saira Núsip­baeva muraǵatshylarǵa Elbasynyń ár jyldary Shyǵys Qazaqstan obly­syna, Semei qalasyna jasaǵan jumys saparlary týraly foto-beine jaz­balardyń kóshirmelerin syiǵa tartty.

Elbasynyń tapsyrmasymen qolǵa alynyp, halyq igiligi úshin salynǵan Radio­logiialyq ortalyqtyń jumy­symen tanysý barysynda muraǵat­shylar qaladaǵy úkimettik emes uiym­dar qaýymdastyǵynyń vitse-prezi­denti Nikolai Isaevpen de júzdesip, qazirgi tańda poligonnan zardap shekken turǵyndarǵa qandai meditsinalyq kómekter kórsetilip jatqandyǵy jaily biraz aqparat aldy. Sondai-aq, Radiologiialyq ortalyq direktorynyń orynbasary Talǵat Jumaseiituly radiatsiiadan zardap shekken turǵyndardy saýyqtyrý maqsatynda jasalyp jatqan em-sharalarmen tanystyrdy. Qalalyq «Semei tańy», «Vesti Semei» gazetiniń redaktsiiasynda bolyp, direktor R.Moldashevamen júzdesken meimandar osy basylymdarda jariialanǵan poligon taqyrybyndaǵy kóptegen tarihi maqalalardyń kóshirmesin aldy.

Kelesi kezekte muraǵatshylar Abai­dyń qoryq murajaiynda bolyp, onda «Elbasy Abai elinde» kórmesine qatysty. «Abai qoryq-murajaiy bú­ginde Qazaqstan mýzeileriniń ishin­de ózindik orny bar irgeli mádeni oshaq­tardyń biri bolyp tabylady», dedi murajai direktory Bolat Júnis­bekov.

Al murajaidyń ǵylymi qyz­metkeri Almagúl Aldabergenova El­basy ómirine orai tyń derekter usyndy. Saparlar negizinde mýzei qoryna, ásirese, Abaidyń 150 jyldyq mereitoiy kezinde kóptegen syilyqtar kelip túsipti. Olardyń ishindegi Prezidenttiń qoltańbasy bar «Zerde» kitaby týraly da aita ketsek, bul baspa ónimi Abaidyń 150 jyldyq mereitoiyna orai Germaniianyń Niýrnberg qalasynda Elbasynyń tapsyrmasymen jasalǵan bolatyn. Kitapqa alǵash qoltańba qaldyrǵan da Elbasymyz Nursultan Nazarbaev.

Budan keiin Elbasy kitapha­na­synyń muraǵatshylary jazýshylar Medeý Sárseke jáne Seiitjan Tábá­rikovpen júzdesti. «Men - poligonnyń tiri kýágerimin, týǵan jerim - Degeleń, Abyraly óńiri kóz aldymda synaqtardan, jarylystardan kóz ashpai, tumsa tabiǵattyń berekesi ábden ketti. Adam men jan-janýar ýlandy. Qanshama halyq aýrýǵa ushyrady. Abyraly zulmaty meniń oiymda ómir-baqi saqtalyp qalǵandyqtan, men «Semei qasireti» dep atalatyn osy sońǵy kitabymdy jazdym da. Bolashaqta mundai apattyń qaitalanbaýyn tiledim. Sol qiyn-qystaý zamanda Prezidenttiń halyqqa degen janashyrlyq sezimin, adamgershiligin erekshe atap ótkenimiz jón», - dedi M.Sárseke.

S.Tábárikov te qazaq jerine qyryq jyl qara bult úiirgen synaqtardyń endi qaityp kelmeýin tilep, batasyn berdi. «Kámila-Muhtar jumbaǵy» atty kitabyn syiǵa tartyp, Elbasy kitaphanasynyń osynaý tyń bastamasyna sáttilik tiledi.

Semeide birneshe kún aialdap, odan keiin Abai aýdanynda saparyn jalǵastyrǵan jumys toby eń aldymen Jidebaidaǵy Abai men Shákárimniń basyna taǵzym etti. Sodan keiin Qaraýyldaǵy aýdandyq ólketaný murajaiynyń meńgerýshisi Malǵajdar Júnisjanovpen kezdesip, kórmege qoiylǵan kóne ári qundy derekter barysymen tanysty.

- Kózimizge erekshe bir jyly ushyraǵan sýret - Elbasynyń úsh jasar balany kóterip túsken fotosy, - deidi Jangeldi Bimoldin. - Surastyra kele, bul Jidebaidaǵy Abai murajai-kesheniniń meńgerýshisi Áset Medeýhanuly degen aǵamyzdyń uly - Serik degen bala ekenin bildik. 1991 jyly Abai aýdanyna kelgen saparynda Elbasy kóterip turǵan Serik Ásetuly búginde úlken azamat, aýdandyq ákimdikte jumys isteidi. Mundai tarihi fotosýretter bizge qajet, sebebi, bizdiń kitaphanaǵa kelý­shilerdiń nazaryna jyl saiyn biregei jádigerler, jańa beinekadr­lar men sýretter usynylyp jatady. Sondyqtan da Elbasy ómiriniń árbir deregi biz úshin asa mańyzdy bolyp tabylady.

Kelesi kezekte jasy toqsannan asqan abyz qariia, Uly Otan soǵysyna qatysqan abailyq jaýyngerlerden kózi tiri qalǵan jalǵyz ardager, aq tileýli batagói aqsaqal Jaǵypar Júnisjanov Astanadan at arytyp kelgen qonaqtardy erekshe iltipatpen, jyly shyraimen, baýyrmaldyqpen qarsy aldy. 1991 jyly el Táýel­siz­digin alǵan kezde Elbasyna alǵash bata bergen halyq aqyny, abailyq aqsa­qal Shákir Ábenov edi. Shákir qart­tyń izimen aq tilegin aityp, 1998 jyly Elbasyna bata bergen osy Jaǵypar aqsaqal. Ol kisi ózi jazǵan «Eli erlerin umytpaidy» atty kitabyn qoltańbasymen berip, kelgen qonaqtarǵa sát-sapar tiledi.

Abai aýdanynan keiin Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezi­denti - Elbasynyń kitaphanasy arhiv sektorynyń jetekshisi Jan­geldi Bimoldin men aǵa sarapshy maman Arailym Júnisovany Kýrchatov qalasyna «Nevada-Semei» qozǵalysynyń vitse-prezidenti, «Qurmet» ordeniniń iegeri Sultan Kartoev bastap apardy. Olardy Ulttyq iadrolyq ortalyqtyń (UIaO) direktory, ǵalym Erlan Batyrbekov qarsy alyp, búgingi tańda atqarylyp jatqan jumystarmen tanystyrdy:

- Ulttyq iadrolyq ortalyq Prezidenttiń qaýlysymen 1992 jyly burynǵy Semei poligony áskeri-óndiristik kesheni negizinde qurylǵan. Ortalyq qyzmetiniń basty baǵyty - Qazaqstan aýmaǵynda iadrolyq qarý synaǵy zardabyn joiý, beibit atomdy nasihattaý, Qazaqstanda atom energetikasyn damytý maqsatynda ǵylymi-tehnikalyq óndiriske jol ashý. UIaO Eýropa, AQSh, Japoniia, Frantsiia, Belgiia, Resei siiaqty álemniń kóptegen elderiniń ǵalymdarymen tyǵyz bailanysta jumys jasaidy. Máselen, Frantsiianyń atom energiiasy departamentindegi innovatsiialyq jáne ónerkásip basqarmasynyń jetekshisi Silvestr Piveniń aitýynsha, Frantsiiada elektr energiiasynyń 75 paiyzy iadrolyq reaktorlardan, al 20 paiyzy túrli basqa energiia kózderinen alynady eken. Olardyń aldynda turǵan mindetterdiń biri - Frantsiiadaǵy eski reaktorlardy zamanaýi tehnologiiadaǵy reaktorlarǵa aýystyrý. AQSh-tyń da negizgi energiia kózi atom salasynda dep atap aitty osy eldiń ókili Aleksandr Stankýleský. Sondyqtan AQSh ózderindegi reaktorlardy 2050 jyly tolyq júieleitin kórinedi, - dedi E.Batyrbekov.

Budan soń ol jumys saparymen kelgenderdi poligon tarihyna arnalǵan murajaiǵa apardy. «Murajaida da buryn-sońdy kóp­shiliktiń nazaryna ilikpegen qundy qujattar bar ekenin, mine, kórip jatyrmyz, - dedi J.Bimoldin mura­jaidy aralaý barysynda. - Ásirese, Stalinniń, Beriianyń jazǵan tapsyrma nusqaýlarynyń túpnusqalary tur. Kezinde munda Keńes Odaǵynyń ǵalymdary jumys istese, búginde qazaqstandyq ǵalym-mamandar eńbek etýde. Olar poligondaǵy flora men faýna salasyndaǵy radioizotoptardyń kóshkinin zertteýmen ainalysyp jatyr. Murajai derekterimen tanysý barysynda túigenimiz, osy UIaO mamandary zerttep, beibit maqsatta jumys istep otyrǵan jalǵyz Semei poligonynyń ǵana aýmaǵy emes, Qazaqstan boiynsha ózge óńirlerdiń de ekologiialyq hal-ahýaly olardyń nazarynda eken. Japondyqtarmen birlesip, birneshe joba jasalýda».

Kýrchatov qalasyndaǵy «Dostyq» úiiniń direktory, qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shah­murat Tóleýtaev jumys tobyn jyly qa­byldap, qalanyń tynys-tirshiligi­men tanystyrdy.

- Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin áskeri jabyq qala - Kýrchatovtan barlyǵy kóship ketip, ishi qańyrap bos qaldy. Elbasy Jarlyǵymen Semei iadrolyq synaq poligony jabylyp, Kýrchatovta Ulttyq iadrolyq ortalyq quryldy. Beibit atom salasy damyp jatyr. Búginde Kýrchatov jastardyń, ǵalymdardyń qalasyna ainaldy. Qalamyz gúldenip, el tirshiligi jandandy. Osynyń bári Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qairatkerliginiń arqasy, - dei kele, Shahmurat aqsaqal muraǵatshylarǵa óziniń qolyndaǵy qundy ári tarihi derekterin usyndy.

Sonymen, Semei, Kýrchatov qalalary men Abai aýdanynda 10 kún boiy ǵylymi-izdestirý jumystaryn júrgizgen Elbasy kitaphanasynyń muraǵatshylarynan quralǵan ekspeditsiia músheleri qajyrly eńbekteriniń arqasynda 500-den astam tyń material jinaqtady. Olardyń arasynda qujattar, sýretter, beinematerialdar, túrli derekter bar. Olardyń barlyǵy Semei poligonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna orai Astana qalasynda ótkiziletin kórmeden oryn alyp, halyq nazaryna usynylýda. Osynaý 500-den astam qujattyń barlyǵy Tuńǵysh Prezident - Elbasy kitaphanasynyń arhiv qory retinde jinaqtalyp, júielenip, tolyqtyrylady. Elektrondyq derekter bazasy keńeitiledi. Sondai-aq, arhiv qoryna kelip túsken qujattar men jádigerlerdiń qundylyqtary basty nazarǵa alynady.

Raýshan NUǴMANBEKOVA

"Egemen Qazaqstan"