«Muǵalimniń mártebesin qalai kóterýge bolady?» degen suraq kópshiliktiń kókeiinde kópten júrgen úlken másele. Muǵalim mártebesin kóterý, ustazdar qaýymynyń jaǵdaiyn jasaý – Bilim jáne ǵylym ministrligin basqaryp otyrǵan Saǵadiev myrzanyń tikelei mindeti. Buǵan qosa ziialy qaýym ókilderi men ǵalymdardyń, qoǵamnyń barlyq múshesiniń jumyla jumys júrgizgeni durys.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jylǵy qazan aiyndaǵy joldaýynda ustazdar qaýymynyń mártebesin kóterýge qatysty naqty bastama kóterdi. «Pedagog mártebesi týraly» zańdy ázirlep, qabyldaý qajet ekenin aityp, kópshiliktiń kókeiinde júrgen ózekti máselege memleket nazaryn aýdardy.
Shyny kerek, búgingi ýaqyt kórnekti aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Igi jaqsy bas qosqanda –tór ustazdiki» degen ataly sózinen ajyrap qalǵandai...
Elimiz egemen el bolǵaly qanshama oqyǵan, bilimdi, maitalman jigitter Bilim jáne ǵylym ministrligin basqardy. Amal ne, muǵalimniń mártebesin bylai qoiǵanda, jibi túzý birde-bir jańalyq engize almai ketti. Nege?
Qazirgi kezeńde «jaman oqýshy joq, jaman ustaz bar» degen tujyrym qanatty sózge ainalyp ketti. Osy bir aýyz sózben-aq muǵalimniń bolmysyn aiaq asty bolǵandai áser berdi. Burynǵy pedagogika iliminde mektep jasyndaǵy ul-qyzdardy qabileti men minez-qulqyna bailanysty toptap, sonyń negizinde muǵalim, ár balanyń ereksheligi men múmkindigine bailanysty bilim beretin jáne ol óte tiimdi bolatyn. Daryndy, alǵyr bala bolǵanda, qabileti tómen, este saqtaý qabileti nasharlaý bala joq dep kim aita alady?! Bul jerde áńgime «jaman bala» degen túsinikke qatysty emes. Oqýǵa degen balanyń múmkindigin sóz bolyp otyr.
Qazirgi kezde muǵalimdi jamandaý «modaǵa» ainalyp ketti. Teledidardan, gazet-jýrnaldardan ustaz týraly áńgime bola qalsa, bitti, muǵalimdi jamandaýdan bastalady: muǵalimniń saýatsyzdyǵy, jalqaýlyǵy, óz jumysyn igere almaityndyǵy, t.b. Ony jalpy halyq tipti, mektep oqýshylary oqyp, kórip, estip otyrady. Únemi jamandaýdan kóz ashpaityn ustazdardy tapa-tal túste el aldynda jeksuryn etip, tós-tabanyn jerge tigizedi. Ainalyp kelgende, kúibeńdep ólmestiń kúnin áreń kórip júrgen, óz bala-shaǵasyna meirimin tolyq bere almai, ata-analyq boryshyn atqarýǵa murshasy bolmai, basshylarǵa jaltaqtaýmen kún keshken muǵalimder jelaýyzdardyń mazaǵyna ainalady. Mine, másele qaida jatyr?!
Burynǵy kezde, ustaz kele jatsa, shákirtter japa tarmaǵai bas kiimin sheship sálem beretin. Muǵalimder quddy bir áýliedei kórinetin.
Al qazir she? Qazir balaǵa sál qattyraq sóilep, «sen buzyq ekensiń» dep aityp kórińizshi, qyp-qyzyl daýǵa qalasyz. Papasy ne mamasy kelip, seniń kim ekenińdi túgeldep, saýatsyz ekeniń «dáleldep» aitatynyn aityp, esigińdi teýip shyǵyp ketedi. Sonda deimin ǵoi, sol kisiler muǵalimniń saýatsyz, bilimsiz ekenin BAQ arqyly oqyp, bilip otyr emes pe?! Nemese muǵalimniń sabaǵyna kirip, sol muǵalimniń bilim deńgeiin tekserip, kórip bilmese, onyń saýatsyz ekenin nendei sebepterge súienip aitady.
«Ustaz… jaratylysynan ózine aitylǵannyń bárin jete túsingen, kórgen, estigen jáne ańǵarǵan nárselerdiń bárin jadynda jaqsy saqtaityn, eshnárseni umytpaityn… alǵyr da ańǵarympaz aqyl iesi…, meilinshe sheshen, óner-bilimge qushtar, asa qanaǵatshyl jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaityn, jaqyndaryna da, jat adamdaryna da ádil, jurttyń bárine jaqsylyq pen izgilik kórsetip, qorqynysh pen jasqaný degendi bilmeitin batyl, erjúrek bolýy kerek» degen eken uly ǵulama ál-Farabi. Qazirgi kezde osyndai ustaz bolýy múmkin be? Ózge talap-tilekterin aitpai-aq, ustazdardyń ózindik psihologiiasyn qalpyna keltirýdiń ózi de qiyn shyǵar. Degenmen, eshten kesh jaqsy, jumyla kótergen júk jeńil. Aldaǵy ýaqytta tiisti qadamdar jasalyp, eldiń kómegi arqasynda ustazdar eńsesin kóterer sát te keler.
Endi muǵalimniń mártebesin kóterý jóninde birneshe usynys aita ketsek:
1. Muǵalimniń ailyǵyn kóbeitý qajet. Bul – óte oryndy másele. Ailyǵy kóbeise, ustazdardyń jaǵdaiy sál de bolsa jaqsarar, sabaǵyna yjdahattylyqpen daiyndalyp, jumysyn jemisti etýge tyrysady. Biraq bul ustaz mártebesin kóteretin san salaly joldyń biri ǵana.
2. Muǵalimderdi jamandap jazylǵan birde-bir maqala bolsyn, keleńsiz pikirler bolsyn halyq oqityn, oqýshylardyń qolyna túsetin basylymdarda jariia etilmeýi kerek. Etikany saqtap, ustazdyń bedelin túsirmeý kerek. Ustazdardyń bilimin, t.b. is-áreketterin retteitin de, tártipke keltiretin mektep pedkeńesi, aýdandyq bilim bólimi, oblystyq bilim basqarmasy, qala berse, Bilim jáne ǵylym ministrligi bar. Osylar da jetip artylady.
3. Ákimshilikter men basqa da quzyrly oryndar mektep direktory men muǵalimderdi qolbala etip, tabys kózine ainaldyryp, kóshe sypyrtý men kez kelgen jiynǵa jetelep aparýyn toqtatsyn. Ustazdarǵa qajeti shamaly qaǵaz toltyrtýdy azaitý qajet.
4. Muǵalimdi kináli dep tapqan nemese onyń biliktiligine kúmán keltiretin ata-ana, arnaiy oryndarǵa aryzdansyn, biraq úidegi betpaqtyǵyn mektepke kelip, oqýshylardyń aldynda muǵalimdi jábirlep ar-namysyna tiip, qadirin ketiretin tirlik jasaýyna úzildi-kesildi tyiym salynsyn.
5. Qazir barlyq jerde básekelestik dep jatady ǵoi, sondyqtan basyna qaýip tónip, jabylyp qalatyndai basylymdarǵa ustazdardy zorlap jazdyrmasyn. Qazirgi tańda muǵalimderdiń óz basylymdary jetip artylady.
6. Mektep direktorynyń ózi ustazdardy esiginiń aldyndaǵy kúńindei jumsamaityn, etikany saqtai biletin, aǵaiyn, jekjat, týma-týys dep muǵalimderdi bólip-jarmai, paraǵa júginbeitin, ujymdaǵy psihologiialyq ahýaldy rettei alatyn, muǵalimderge jany ashityn úlgili ustaz bolýy kerek. Bul – ásirese aýyl mektepterine bailanysty aitylyp otyrǵan másele. Eshkimge de jasyryn emes, kóp jaǵdaida mektep basshylary tanys-tamyr arqyly jumys jasaidy.
7. Jańadan oqý ornyn bitirip kelgen jas mamannan arnaiy 6-7 ustazdan jasaqtalǵan komissiia músheleri test alatyn bolsa, odan keiingi kezeńde, jas mamanǵa, pánine bailanysty bilimdi muǵalimnen jetekshi ustaz bekitilse, óte oryndy bolar edi. Bálkim osy jaǵdaida mektepte jaman ustaz bolmas pa edi.
8. Oqýlyq shyǵarý tendirge bailanysty bolǵaly beri qanshama daý-damai bolyp jatyr. Sondyqtan da Bilim jáne ǵylym ministrliginiń óz baspahanasy bolýy qajet. Baspahananyń ujymyna, ár salanyń pedagog-ǵalymdary, eńbegi sińgen ustazdar, bilikti psihologtar jáne statistika mamandary kirýi kerek. Baspahananyń ózindik bolýynyń tiimdiligi – kez kelgen kemshilikti, qatelikti der kezinde jóndeýge múmkindigi mol bolady. Qajetti degen máseleni der kezinde sheshe alady.
Muǵalimdi qadirlegen eldiń, qadiri artady, mártebesi kóteriledi. Muǵalim mártebesi – el mereii.
Abdisamat Segizbaev
.jpeg)