ەل مەرەيٸن اسىرعان, مۇعالٸمدەي اسىلدان...

«مۇعالٸمنٸڭ مەرتەبەسٸن قالاي كٶتەرۋگە بولادى?» دەگەن سۇراق كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندە كٶپتەن جٷرگەن ٷلكەن مەسەلە. مۇعالٸم مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ جاعدايىن جاساۋ – بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن باسقارىپ وتىرعان ساعاديەۆ مىرزانىڭ تٸكەلەي مٸندەتٸ. بۇعان قوسا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ مەن عالىمداردىڭ, قوعامنىڭ بارلىق مٷشەسٸنٸڭ جۇمىلا جۇمىس جٷرگٸزگەنٸ دۇرىس.

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶتكەن جىلعى قازان ايىنداعى جولداۋىندا ۇستازدار قاۋىمىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋگە قاتىستى ناقتى باستاما كٶتەردٸ. «پەداگوگ مەرتەبەسٸ تۋرالى» زاڭدى ەزٸرلەپ, قابىلداۋ قاجەت ەكەنٸن ايتىپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن ٶزەكتٸ مەسەلەگە مەملەكەت نازارىن اۋداردى.

شىنى كەرەك, بٷگٸنگٸ ۋاقىت كٶرنەكتٸ اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «يگٸ جاقسى باس قوسقاندا –تٶر ۇستازدٸكٸ» دەگەن اتالى سٶزٸنەن اجىراپ قالعانداي...

ەلٸمٸز ەگەمەن ەل بولعالى قانشاما وقىعان, بٸلٸمدٸ, مايتالمان جٸگٸتتەر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن باسقاردى. امال نە, مۇعالٸمنٸڭ مەرتەبەسٸن بىلاي قويعاندا, جٸبٸ تٷزۋ بٸردە-بٸر جاڭالىق ەنگٸزە الماي كەتتٸ. نەگە?

قازٸرگٸ كەزەڭدە «جامان وقۋشى جوق, جامان ۇستاز بار» دەگەن تۇجىرىم قاناتتى سٶزگە اينالىپ كەتتٸ. وسى بٸر اۋىز سٶزبەن-اق مۇعالٸمنٸڭ بولمىسىن اياق استى بولعانداي ەسەر بەردٸ. بۇرىنعى پەداگوگيكا ٸلٸمٸندە مەكتەپ جاسىنداعى ۇل-قىزداردى قابٸلەتٸ مەن مٸنەز-قۇلقىنا بايلانىستى توپتاپ, سونىڭ نەگٸزٸندە مۇعالٸم, ەر بالانىڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن مٷمكٸندٸگٸنە بايلانىستى بٸلٸم بەرەتٸن جەنە ول ٶتە تيٸمدٸ بولاتىن. دارىندى, العىر بالا بولعاندا, قابٸلەتٸ تٶمەن, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ ناشارلاۋ بالا جوق دەپ كٸم ايتا الادى?! بۇل جەردە ەڭگٸمە «جامان بالا» دەگەن تٷسٸنٸككە قاتىستى ەمەس. وقۋعا دەگەن بالانىڭ مٷمكٸندٸگٸن سٶز بولىپ وتىر.

قازٸرگٸ كەزدە مۇعالٸمدٸ جامانداۋ «موداعا» اينالىپ كەتتٸ. تەلەديداردان, گازەت-جۋرنالداردان ۇستاز تۋرالى ەڭگٸمە بولا قالسا, بٸتتٸ, مۇعالٸمدٸ جامانداۋدان باستالادى: مۇعالٸمنٸڭ ساۋاتسىزدىعى, جالقاۋلىعى, ٶز جۇمىسىن يگەرە المايتىندىعى, ت.ب. ونى جالپى حالىق تٸپتٸ, مەكتەپ وقۋشىلارى وقىپ, كٶرٸپ, ەستٸپ وتىرادى. ٷنەمٸ جامانداۋدان كٶز اشپايتىن ۇستازداردى تاپا-تال تٷستە ەل الدىندا جەكسۇرىن ەتٸپ, تٶس-تابانىن جەرگە تيگٸزەدٸ. اينالىپ كەلگەندە, كٷيبەڭدەپ ٶلمەستٸڭ كٷنٸن ەرەڭ كٶرٸپ جٷرگەن, ٶز بالا-شاعاسىنا مەيرٸمٸن تولىق بەرە الماي, اتا-انالىق بورىشىن اتقارۋعا مۇرشاسى بولماي, باسشىلارعا جالتاقتاۋمەن كٷن كەشكەن مۇعالٸمدەر جەلاۋىزداردىڭ مازاعىنا اينالادى. مٸنە, مەسەلە قايدا جاتىر?!

بۇرىنعى كەزدە, ۇستاز كەلە جاتسا, شەكٸرتتەر جاپا تارماعاي باس كيٸمٸن شەشٸپ سەلەم بەرەتٸن. مۇعالٸمدەر قۇددى بٸر ەۋليەدەي كٶرٸنەتٸن. 

ال قازٸر شە? قازٸر بالاعا سەل قاتتىراق سٶيلەپ, «سەن بۇزىق ەكەنسٸڭ» دەپ ايتىپ كٶرٸڭٸزشٸ, قىپ-قىزىل داۋعا قالاسىز. پاپاسى نە ماماسى كەلٸپ, سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ تٷگەلدەپ, ساۋاتسىز ەكەنٸڭ «دەلەلدەپ» ايتاتىنىن ايتىپ, ەسٸگٸڭدٸ تەۋٸپ شىعىپ كەتەدٸ. سوندا دەيمٸن عوي, سول كٸسٸلەر مۇعالٸمنٸڭ ساۋاتسىز, بٸلٸمسٸز ەكەنٸن باق ارقىلى وقىپ, بٸلٸپ وتىر ەمەس پە?! نەمەسە مۇعالٸمنٸڭ ساباعىنا كٸرٸپ, سول مۇعالٸمنٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن تەكسەرٸپ, كٶرٸپ بٸلمەسە, ونىڭ ساۋاتسىز ەكەنٸن نەندەي سەبەپتەرگە سٷيەنٸپ ايتادى.

«ۇستاز… جاراتىلىسىنان ٶزٸنە ايتىلعاننىڭ بەرٸن جەتە تٷسٸنگەن, كٶرگەن, ەستٸگەن جەنە اڭعارعان نەرسەلەردٸڭ بەرٸن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, ەشنەرسەنٸ ۇمىتپايتىن… العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسٸ…, مەيلٸنشە شەشەن, ٶنەر-بٸلٸمگە قۇشتار, اسا قاناعاتشىل جانى اسقاق جەنە ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىندارىنا دا, جات ادامدارىنا دا ەدٸل, جۇرتتىڭ بەرٸنە جاقسىلىق پەن ٸزگٸلٸك كٶرسەتٸپ, قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن باتىل, ەرجٷرەك بولۋى كەرەك» دەگەن ەكەن ۇلى عۇلاما ەل-فارابي. قازٸرگٸ كەزدە وسىنداي ۇستاز بولۋى مٷمكٸن بە? ٶزگە تالاپ-تٸلەكتەرٸن ايتپاي-اق, ۇستازداردىڭ ٶزٸندٸك پسيحولوگيياسىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ ٶزٸ دە قيىن شىعار. دەگەنمەن, ەشتەن كەش جاقسى, جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل. الداعى ۋاقىتتا تيٸستٸ قادامدار جاسالىپ, ەلدٸڭ كٶمەگٸ ارقاسىندا ۇستازدار ەڭسەسٸن كٶتەرەر سەت تە كەلەر.

ەندٸ مۇعالٸمنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ جٶنٸندە بٸرنەشە ۇسىنىس ايتا كەتسەك:

1. مۇعالٸمنٸڭ ايلىعىن كٶبەيتۋ قاجەت. بۇل – ٶتە ورىندى مەسەلە. ايلىعى كٶبەيسە, ۇستازداردىڭ جاعدايى سەل دە بولسا جاقسارار, ساباعىنا ىجداھاتتىلىقپەن دايىندالىپ, جۇمىسىن جەمٸستٸ ەتۋگە تىرىسادى. بٸراق بۇل ۇستاز مەرتەبەسٸن كٶتەرەتٸن سان سالالى جولدىڭ بٸرٸ عانا.

2. مۇعالٸمدەردٸ جامانداپ جازىلعان بٸردە-بٸر ماقالا بولسىن, كەلەڭسٸز پٸكٸرلەر بولسىن حالىق وقيتىن, وقۋشىلاردىڭ قولىنا تٷسەتٸن باسىلىمداردا جارييا ەتٸلمەۋٸ كەرەك. ەتيكانى ساقتاپ, ۇستازدىڭ بەدەلٸن تٷسٸرمەۋ كەرەك. ۇستازداردىڭ بٸلٸمٸن, ت.ب. ٸس-ەرەكەتتەرٸن رەتتەيتٸن دە, تەرتٸپكە كەلتٸرەتٸن  مەكتەپ پەدكەڭەسٸ, اۋداندىق بٸلٸم بٶلٸمٸ, وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسى, قالا بەرسە, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بار. وسىلار دا جەتٸپ ارتىلادى.

3. ەكٸمشٸلٸكتەر مەن باسقا دا قۇزىرلى ورىندار مەكتەپ ديرەكتورى مەن مۇعالٸمدەردٸ قولبالا ەتٸپ, تابىس كٶزٸنە اينالدىرىپ, كٶشە سىپىرتۋ مەن كەز كەلگەن جيىنعا جەتەلەپ اپارۋىن توقتاتسىن. ۇستازدارعا قاجەتٸ شامالى قاعاز تولتىرتۋدى ازايتۋ قاجەت.

4. مۇعالٸمدٸ كٸنەلٸ دەپ تاپقان نەمەسە ونىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە كٷمەن كەلتٸرەتٸن اتا-انا, ارنايى ورىندارعا ارىزدانسىن, بٸراق ٷيدەگٸ بەتپاقتىعىن مەكتەپكە  كەلٸپ, وقۋشىلاردىڭ  الدىندا مۇعالٸمدٸ جەبٸرلەپ ار-نامىسىنا تيٸپ, قادٸرٸن كەتٸرەتٸن تٸرلٸك جاساۋىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تىيىم سالىنسىن.

5. قازٸر بارلىق جەردە بەسەكەلەستٸك دەپ جاتادى عوي, سوندىقتان باسىنا قاۋٸپ تٶنٸپ, جابىلىپ قالاتىنداي باسىلىمدارعا ۇستازداردى زورلاپ جازدىرماسىن. قازٸرگٸ تاڭدا مۇعالٸمدەردٸڭ ٶز باسىلىمدارى جەتٸپ ارتىلادى.

6. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ٶزٸ ۇستازداردى ەسٸگٸنٸڭ الدىنداعى كٷڭٸندەي جۇمسامايتىن, ەتيكانى ساقتاي بٸلەتٸن, اعايىن, جەكجات, تۋما-تۋىس دەپ مۇعالٸمدەردٸ بٶلٸپ-جارماي, پاراعا جٷگٸنبەيتٸن, ۇجىمداعى پسيحولوگييالىق احۋالدى رەتتەي الاتىن, مۇعالٸمدەرگە جانى اشيتىن ٷلگٸلٸ ۇستاز بولۋى كەرەك. بۇل – ەسٸرەسە اۋىل مەكتەپتەرٸنە بايلانىستى ايتىلىپ وتىرعان مەسەلە. ەشكٸمگە دە جاسىرىن ەمەس, كٶپ جاعدايدا مەكتەپ باسشىلارى تانىس-تامىر ارقىلى جۇمىس جاسايدى.

7. جاڭادان وقۋ ورنىن بٸتٸرٸپ كەلگەن جاس ماماننان ارنايى 6-7 ۇستازدان جاساقتالعان كوميسسييا مٷشەلەرٸ تەست الاتىن بولسا, ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدە, جاس مامانعا, پەنٸنە بايلانىستى بٸلٸمدٸ مۇعالٸمنەن جەتەكشٸ ۇستاز  بەكٸتٸلسە, ٶتە ورىندى بولار ەدٸ. بەلكٸم وسى جاعدايدا مەكتەپتە جامان ۇستاز بولماس پا ەدٸ.

8. وقۋلىق شىعارۋ تەندٸرگە بايلانىستى بولعالى بەرٸ قانشاما داۋ-داماي بولىپ جاتىر. سوندىقتان دا بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ  ٶز باسپاحاناسى بولۋى قاجەت. باسپاحانانىڭ ۇجىمىنا, ەر سالانىڭ پەداگوگ-عالىمدارى, ەڭبەگٸ سٸڭگەن ۇستازدار, بٸلٸكتٸ پسيحولوگتار جەنە ستاتيستيكا ماماندارى كٸرۋٸ كەرەك. باسپاحانانىڭ ٶزٸندٸك بولۋىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ – كەز كەلگەن كەمشٸلٸكتٸ, قاتەلٸكتٸ دەر كەزٸندە جٶندەۋگە مٷمكٸندٸگٸ مول بولادى. قاجەتتٸ دەگەن مەسەلەنٸ دەر كەزٸندە شەشە الادى.

مۇعالٸمدٸ قادٸرلەگەن ەلدٸڭ, قادٸرٸ ارتادى, مەرتەبەسٸ كٶتەرٸلەدٸ. مۇعالٸم مەرتەبەسٸ – ەل مەرەيٸ.

ابدٸسامات سەگٸزباەۆ