"El qulaǵy sańyraý, kimge aitamyn…"

Qairan sózim qor boldy…
Abai

Sózden qadir-qasiet ketip, ana tiliniń hal-ahýaly  kúiinishti  kúige túskendei jaǵdaiǵa jetsek te qit etse biz bilikti nege kinálai beremiz? Shamaly ýaqyt jaýapkershiligin sezinip, bir sát ózimizge de úńilip, baǵyt-baǵdardan aýytqymas úshin mezgil Temirqazyǵyna qarap, jan  dúniemizdi tazalap, túzep alsaq qaitedi? Ana tiline  odaǵai oda aitýdyń qajeti  joq. Sóitse de obal men saýapty kim oilaidy? Eger biz alda-jalda máńgilik el qurýdy  asyl murat tutsaq, etek-jeńimizdi jinap, tań asqan  alqymy ispes arǵymaqtai bolyp, quiryq-jaly súzilip turmas pa? 

Áitpese aitýdaiyn aitylyp keledi. «On bes jylda aiýdy da qazaqsha sóiletýge bolar edi», «Qazaq eli barda qazaq tili de ómir súredi. Ósedi. Órkendeidi. Ultymyzdyń uly tili – máńgilik». Aitylyp kele jatqan buljymaityn qaǵida. Eseńgiregen kimniń bolsa da esin jiǵyzatyn eskertý erejedei.
Tamasha túrkitanýshy, orystardyń ishine sińgen arǵy tegi nemis V.Radlov: «Qazaqtardyń tili jatyq ta sheshen ótkir, kóbine ilip-qaǵyp suraqpen ­jaýap berýge kelgende tańqalarlyqtai oralymdy. Qazaqtardyń kez kelgeni, tipti saýatsyzdarynyń ózi ana tilinde Eýropada baiqap júrgenimizdei tek frantsýzdar men orystardyń dárejesinde sóileidi» dese, tatar oqymystysy ­­­­A.­Sadri odan qalyspaidy: «Qazirgi eń taza, eń bai, eń tabiǵi jáne buzylmai burynǵy qalpynda saqtalyp qalǵan bir til bolsa, ol qazaq tili jáne qazaq ádebieti, shyn ǵylym úshin biz muny ashyq aityp moiyndaýymyz kerek».

Biz ony qaitip qorlap júrmiz? Laýazymy joǵary bir ministr qasietti Qurani Kárimdegi aiattardy oryssha túsindirip, ýaǵyzdaýǵa úndese, endi ekinshi burynǵy bireýi miyn aýystyrmasa qazaqsha múlde qaqpaitynyn maqtanyshpen málimdedi. Sonda týǵan tildiń kósegesin kim kógertedi? Olardan ne úmit, ne qaiyr? Álgidei kózqamandardyń ersi is-áreketin, óresi men órisin kórip, estip kózi jetip júrgesin be, kúngeidegi bir stýdent (áli sanada sáýlesi bar eken) tipti «Rýhymyz ýlanyp barady» dep dabyl qaǵa bastady. Jalǵyz ben jarymnyń janaiqaiy emes bul.

Bireýlerdiń qańsyǵy tańsyq bolyp, qazaq telearnalarynda qytai, káris, úndi men túriktiń bitpeitin serialdary qaptap ketti. Bular qanshama ulttyq bolmys-bitim, ónege-tárbie men minez-qulyqqa jaǵymsyz áser etip búldirip jatqany nege tolǵandyrmaidy? (Taqyryptaryna qaraǵannyń ózinde tóbe shashyń tik turady «Mahabbat mashaqaty», «Mahabbat beketi», «Mahabbatym júregimde», «Mahabbat derti», «Mahabbat tory», «Mahabbat ordasy», «Mahabbat muńy», «Onyń mahabbaty», «Mahabbat pen jaza», «Urlanǵan taǵdyr», («Urlanǵan ómir»), «Taǵdyr tálkegi», «Taǵdyrym sheshilmegen kún», «Áielimdi aýystyramyn», «Áiel baqyty», «Áiel qyryq shyraqty», «Áiel syry», «Qyzdar», «Qyz joly», «Qyz aqysy», «Sábi júrek», «Jetim júrek», «Júrekke jol», «Analar», «Meniń ásem anam», «Kelin», «Kelinka Sabina», «Súigen jarym», «Baqytty bolǵym keledi» bolyp ashy ishektei shubatylyp kete beredi. Sonsha telmirgende kók jáshik qandai tar bolsa, oqiǵalary, mazmuny, túri men sheshimi sondai soraqy.

Jaqynda burynǵy «Alataý» kinoteatrynyń qasynan óttim. Júregim shym etip, ishim ýdai ashydy. Typ-tipyl etilip, ornyna «jynoinaq» salynypty. Ońtústik astanada «Alataýdan» basqa ­«Iskra», Shymkenttegi «Qazaqstan», «Mir», «Shymkent», Sáken ­Seifýllin atyndaǵy kinoteatr­lar jáne estýimshe, basqa qalalardaǵy osyǵan uqsas mádeni oshaqtar ózge maqsatqa paidalanyla bastapty. Kórermen tushynyp kóretin kinofilmder qaida ketti? Álde HHI ǵasyr ónerdiń eń mańyzdy salasyn tosyrqap, ógeisitti me? Barǵan saiyn menmensip, óńmeńdep kele jatqan otandyq telearna­lar talap pen talǵamdy múlde umyta bastaǵandai. Jurtqa qandai «maishelpek» usynatyny baǵdarlamalardyń bet-beinesin aiqyndaidy. Kitap pen kino taratýdy umyt qaldyryp, oǵan onsha mán bermei, qai ushpaqqa shyqpaqpyz?

Bedeldi basylymdardyń biri balýandy dabyralatyp sóiletkizdi: «Kúsh-qýatym taiǵansha kúresemin». Bylai qaraǵanda sókettik pen sáikessizdik joq syqyldy, alaida qazaqsha sóz sińimdiligin kózdesek, bastan baq taidy, kúsh-qýat kemip, sarqyla, azaia bastady demei me? Taban astynda kirpiiazdyq tanytyp, tyrnaq, astynan kir izdep otyrmaǵanymyz Allaǵa aian. Artylǵan azamattyq jaýapkershilikti sezinip, ár sózdi has sheber kirpish qalaǵandai etip qoldanyp, tildiń baǵyn bailamai jazý kimge bolsa mártebe emes pe? Kútpegen jerden hikmetke kezdesip qanyń qainaidy. Halyqtyń súiikti ánshisi S.Janpeiisova ótkende bir suhbatynda (umytpasam, 29 qarasha kúni) qaita-qaita shemishke dep aita berdi. Jany ashyp, ol nege til tazalyǵyn saqtamaidy. Bul sózdiń túbiri orystyń semena, semia, semechka sózi emes pe? Asqabaqty qaýyn, qaýyndy dynka degenniń keri. Pisteni, eń bolmasa, shekildeýik dese bireýdiń bir nársesi kete me? «Murty muqalý»,«shymbaiǵa timeý» tirkesteri de onsha qazaqsha sairap turǵan joq. Ortalyq meshittiń janynda kire beriste badyraityp «musylman zattar dúkeni» dep jazyp qoiǵany eshkimdi oilandyrmaǵany ma? Zattardyń musylman, kápiri bola ma? Jóni musylman tutynatyn zattar satylatyn jer emes pe? Túrkisib aýdanyndaǵy №115 mekteptiń qarshadai oqýshysy Z.Muhamethanov tynymsyz júrip jatqan myltyqsyz maidanda buǵyp qalmai, til taǵdyryna júregi aýyratynyn boiamasyz aitady: «…ul­­­­­ty ­basqa Asyly Osman apamyz: «Qazaq kezinde artta qalǵandardy alǵa jetelep, jalańashtaryn kiindirdi, ashtaryn toiyndyrdy. Endi búgin biz sol qazaq tiliniń damýyna barshamyz birdei ún qosyp, nege jumyla kiris­peimiz. Qazaqtyń nanyn jegen tilin de úirensin» demep pe edi? Sóite otyryp, 2015 jyly bázbir zertteýlerge sensek, Qazaqstanda qyryq tórt myńdai kisi memlekettik tildi úirený ústinde dep aldarqatýdyń jón-josyǵy bar ma?»

Aýyzdy qur shóppen súrte bermeiik desek, marqum Gerold Belger de ulttyń qarym-qatynas quralynyń mártebesi úshin oqjylan arbaǵan boztorǵaidai shyryldap ótken joq pa? Ony tánti etip, jylqyǵa bailanysty júzdegen tól sózdi ainalymǵa túsirgen ǵalym Ahmet Toqtabai, jarty myńǵa tarta gúl men onyń sulý da názik álemin biletin aqyn Orazaqyn Asqar, qazaq sóziniń nurly qainaryndai marqum aqsaqal Jaǵda Babalyqulynyń tájiribeleri men ulan-ǵaiyr tiltanymdaǵy kól-kósir rýhani qazyna bailyǵyn kádege jaratyp, is júzine asyra aldyq pa? Bul turǵyda kóteretin mańyzdy máseleler men isteletin sharýalar shashetekten.

Kúlemiz be, jylaimyz ba? Qazaqiia­nyń qai túkpirinde de memlekettik jáne jekemenshik ýniversitet pen akademiialar kóbeidi. Odan bilim deńgeii kúrt ósip nemese óship ketti me? Áitpese nege jappai bilimsizdik etek alyp barady. Jańsaqtyqpen bireýdiń aitqanyn basqaǵa teli salý jiilei bastady. G.N.Potaninniń «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandai» degenin A.V.Zataevichke, Sh.Murtazanyń: «Qazaqtyń rýhani dúniesinde eki Sholaq bar. Olar: ­Balýan sholaq jáne Qýandyq Sholaǵyn» Á. Kekilbaiulyna japsyrady. Bul sharasyzdyq pa, joq ádeii shatastyrý ma? Abai nege ezderdiń enjarlyǵyna kúiinip, «Qairan sózim qor boldy» dep zarlady? Onyń aldynda da ýáj aityp, ataly sózge toqtaityn kezdiń ózinde Dýlat kúńirengen joq pa edi: «El qulaǵy sańyraý, kimge aitamyn…»

Sanadan múlde syzyp tastaý úshin bir sátte II Ekaterina óz pármenimen qyrymdy Tavrida, Tekeni Ýralsk, Jaiyqty Ýral dep ózgertken joq pa? Ýaqyt basqa bolǵanymen tym jaltaqpyz-aý.

Qansha qaqsaǵanǵa qaramai (aqyryn bersin!) ersi qylyǵyna qymsynyp, qoǵamdyq oryndar men kólikterde, bilim ordalary men mádeni oshaqtarda Ana tilin tý etip, onyń aibynyn asyryp, abyroiyn asqaqtatýdyń ornyna orqazdar (qoiyrtpaq aralas­tyryp orys-qazaqsha sóileitinder) meilinshe kóbeidi. Tárbieniń túri, buny eskertseń ózińe tap-tap berip odyrańdaidy. ­Namys naizaǵaiy qaida? Esitken qulaq bolyp, tiisti qorytyndy shyǵara bilse, bul oraida 31 telearnanyń «Informbiýrasy» óz jumysyn týra jolǵa qoiý kerek bolyp tur.

Til úshin máńgi maidan, qiiankeski qiyn kúres júrip jatyr. Ol eshqashan báseńdemeidi. Táýelsizdigimizge ­shirek ǵasyr toldy. Biz synaǵanda nemqurailyq pen oralymsyzdyqty aitqymyz keledi. Áitpese, uzynda óshimiz, qysqada kegimiz joq.Saiasatta syrǵyta bermei, pármendi is-sharalar jasalsa qaǵanaǵymyz qarq, saǵanaǵymyz sarq bolmai ma?!

Jaqynda burynǵy «Alataý» kinoteatrynyń qasynan óttim. Júregim shym etip, ishim ýdai ashydy. Typ-tipyl etilip, ornyna «jynoinaq» salynypty. Ońtústik astanada «Alataýdan» basqa ­«Iskra», Shymkenttegi «Qazaqstan», «Mir», «Shymkent», Sáken ­Seifýllin atyndaǵy kinoteatr­lar jáne estýimshe, basqa qalalardaǵy osyǵan uqsas mádeni oshaqtar ózge maqsatqa paidalanyla bastapty. Kórermen tushynyp kóretin kinofilmder qaida ketti? Álde HHI ǵasyr ónerdiń eń mańyzdy salasyn tosyrqap, ógeisitti me? Barǵan saiyn menmensip, óńmeńdep kele jatqan otandyq telearna­lar talap pen talǵamdy múlde umyta bastaǵandai. Jurtqa qandai «maishelpek» usynatyny baǵdarlamalardyń bet-beinesin aiqyndaidy. Kitap pen kino taratýdy umyt qaldyryp, oǵan onsha mán bermei, qai ushpaqqa shyqpaqpyz?

Aian-Seiithan NYSANALIN, 
aqyn, «Qurmet» ordeniniń 
iegeri, Qazaqstannyń 
Qurmetti jýrnalisi

"Ana tili" gazeti