قايران سٶزٸم قور بولدى…
اباي
سٶزدەن قادٸر-قاسيەت كەتٸپ, انا تٸلٸنٸڭ حال-احۋالى كٷيٸنٸشتٸ كٷيگە تٷسكەندەي جاعدايعا جەتسەك تە قيت ەتسە بٸز بيلٸكتٸ نەگە كٸنەلاي بەرەمٸز? شامالى ۋاقىت جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنٸپ, بٸر سەت ٶزٸمٸزگە دە ٷڭٸلٸپ, باعىت-باعداردان اۋىتقىماس ٷشٸن مەزگٸل تەمٸرقازىعىنا قاراپ, جان دٷنيەمٸزدٸ تازالاپ, تٷزەپ الساق قايتەدٸ? انا تٸلٸنە وداعاي ودا ايتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سٶيتسە دە وبال مەن ساۋاپتى كٸم ويلايدى? ەگەر بٸز الدا-جالدا مەڭگٸلٸك ەل قۇرۋدى اسىل مۇرات تۇتساق, ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناپ, تاڭ اسقان القىمى ٸسپەس ارعىماقتاي بولىپ, قۇيرىق-جالى سٷزٸلٸپ تۇرماس پا?
ەيتپەسە ايتۋدايىن ايتىلىپ كەلەدٸ. «ون بەس جىلدا ايۋدى دا قازاقشا سٶيلەتۋگە بولار ەدٸ», «قازاق ەلٸ باردا قازاق تٸلٸ دە ٶمٸر سٷرەدٸ. ٶسەدٸ. ٶركەندەيدٸ. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تٸلٸ – مەڭگٸلٸك». ايتىلىپ كەلە جاتقان بۇلجىمايتىن قاعيدا. ەسەڭگٸرەگەن كٸمنٸڭ بولسا دا ەسٸن جيعىزاتىن ەسكەرتۋ ەرەجەدەي.
تاماشا تٷركٸتانۋشى, ورىستاردىڭ ٸشٸنە سٸڭگەن ارعى تەگٸ نەمٸس ۆ.رادلوۆ: «قازاقتاردىڭ تٸلٸ جاتىق تا شەشەن ٶتكٸر, كٶبٸنە ٸلٸپ-قاعىپ سۇراقپەن جاۋاپ بەرۋگە كەلگەندە تاڭقالارلىقتاي ورالىمدى. قازاقتاردىڭ كەز كەلگەنٸ, تٸپتٸ ساۋاتسىزدارىنىڭ ٶزٸ انا تٸلٸندە ەۋروپادا بايقاپ جٷرگەنٸمٸزدەي تەك فرانتسۋزدار مەن ورىستاردىڭ دەرەجەسٸندە سٶيلەيدٸ» دەسە, تاتار وقىمىستىسى ا.سادري ودان قالىسپايدى: «قازٸرگٸ ەڭ تازا, ەڭ باي, ەڭ تابيعي جەنە بۇزىلماي بۇرىنعى قالپىندا ساقتالىپ قالعان بٸر تٸل بولسا, ول قازاق تٸلٸ جەنە قازاق ەدەبيەتٸ, شىن عىلىم ٷشٸن بٸز مۇنى اشىق ايتىپ مويىنداۋىمىز كەرەك».
بٸز ونى قايتٸپ قورلاپ جٷرمٸز? لاۋازىمى جوعارى بٸر مينيستر قاسيەتتٸ قۇراني كەرٸمدەگٸ اياتتاردى ورىسشا تٷسٸندٸرٸپ, ۋاعىزداۋعا ٷندەسە, ەندٸ ەكٸنشٸ بۇرىنعى بٸرەۋٸ ميىن اۋىستىرماسا قازاقشا مٷلدە قاقپايتىنىن ماقتانىشپەن مەلٸمدەدٸ. سوندا تۋعان تٸلدٸڭ كٶسەگەسٸن كٸم كٶگەرتەدٸ? ولاردان نە ٷمٸت, نە قايىر? ەلگٸدەي كٶزقامانداردىڭ ەرسٸ ٸس-ەرەكەتٸن, ٶرەسٸ مەن ٶرٸسٸن كٶرٸپ, ەستٸپ كٶزٸ جەتٸپ جٷرگەسٸن بە, كٷنگەيدەگٸ بٸر ستۋدەنت (ەلٸ سانادا سەۋلەسٸ بار ەكەن) تٸپتٸ «رۋحىمىز ۋلانىپ بارادى» دەپ دابىل قاعا باستادى. جالعىز بەن جارىمنىڭ جانايقايى ەمەس بۇل.
بٸرەۋلەردٸڭ قاڭسىعى تاڭسىق بولىپ, قازاق تەلەارنالارىندا قىتاي, كەرٸس, ٷندٸ مەن تٷرٸكتٸڭ بٸتپەيتٸن سەريالدارى قاپتاپ كەتتٸ. بۇلار قانشاما ۇلتتىق بولمىس-بٸتٸم, ٶنەگە-تەربيە مەن مٸنەز-قۇلىققا جاعىمسىز ەسەر ەتٸپ بٷلدٸرٸپ جاتقانى نەگە تولعاندىرمايدى? (تاقىرىپتارىنا قاراعاننىڭ ٶزٸندە تٶبە شاشىڭ تٸك تۇرادى «ماحاببات ماشاقاتى», «ماحاببات بەكەتٸ», «ماحابباتىم جٷرەگٸمدە», «ماحاببات دەرتٸ», «ماحاببات تورى», «ماحاببات ورداسى», «ماحاببات مۇڭى», «ونىڭ ماحابباتى», «ماحاببات پەن جازا», «ۇرلانعان تاعدىر», («ۇرلانعان ٶمٸر»), «تاعدىر تەلكەگٸ», «تاعدىرىم شەشٸلمەگەن كٷن», «ەيەلٸمدٸ اۋىستىرامىن», «ەيەل باقىتى», «ەيەل قىرىق شىراقتى», «ەيەل سىرى», «قىزدار», «قىز جولى», «قىز اقىسى», «سەبي جٷرەك», «جەتٸم جٷرەك», «جٷرەككە جول», «انالار», «مەنٸڭ ەسەم انام», «كەلٸن», «كەلينكا سابينا», «سٷيگەن جارىم», «باقىتتى بولعىم كەلەدٸ» بولىپ اششى ٸشەكتەي شۇباتىلىپ كەتە بەرەدٸ. سونشا تەلمٸرگەندە كٶك جەشٸك قانداي تار بولسا, وقيعالارى, مازمۇنى, تٷرٸ مەن شەشٸمٸ سونداي سوراقى.
جاقىندا بۇرىنعى «الاتاۋ» كينوتەاترىنىڭ قاسىنان ٶتتٸم. جٷرەگٸم شىم ەتٸپ, ٸشٸم ۋداي اشىدى. تىپ-تيپىل ەتٸلٸپ, ورنىنا «جىنويناق» سالىنىپتى. وڭتٷستٸك استانادا «الاتاۋدان» باسقا «يسكرا», شىمكەنتتەگٸ «قازاقستان», «مير», «شىمكەنت», سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى كينوتەاترلار جەنە ەستۋٸمشە, باسقا قالالارداعى وسىعان ۇقساس مەدەني وشاقتار ٶزگە ماقساتقا پايدالانىلا باستاپتى. كٶرەرمەن تۇشىنىپ كٶرەتٸن كينوفيلمدەر قايدا كەتتٸ? ەلدە ححٸ عاسىر ٶنەردٸڭ ەڭ ماڭىزدى سالاسىن توسىرقاپ, ٶگەيسٸتتٸ مە? بارعان سايىن مەنمەنسٸپ, ٶڭمەڭدەپ كەلە جاتقان وتاندىق تەلەارنالار تالاپ پەن تالعامدى مٷلدە ۇمىتا باستاعانداي. جۇرتقا قانداي «مايشەلپەك» ۇسىناتىنى باعدارلامالاردىڭ بەت-بەينەسٸن ايقىندايدى. كٸتاپ پەن كينو تاراتۋدى ۇمىت قالدىرىپ, وعان ونشا مەن بەرمەي, قاي ۇشپاققا شىقپاقپىز?
بەدەلدٸ باسىلىمداردىڭ بٸرٸ بالۋاندى دابىرالاتىپ سٶيلەتكٸزدٸ: «كٷش-قۋاتىم تايعانشا كٷرەسەمٸن». بىلاي قاراعاندا سٶكەتتٸك پەن سەيكەسسٸزدٸك جوق سىقىلدى, الايدا قازاقشا سٶز سٸڭٸمدٸلٸگٸن كٶزدەسەك, باستان باق تايدى, كٷش-قۋات كەمٸپ, سارقىلا, ازايا باستادى دەمەي مە? تابان استىندا كٸرپييازدىق تانىتىپ, تىرناق, استىنان كٸر ٸزدەپ وتىرماعانىمىز اللاعا ايان. ارتىلعان ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنٸپ, ەر سٶزدٸ حاس شەبەر كٸرپٸش قالاعانداي ەتٸپ قولدانىپ, تٸلدٸڭ باعىن بايلاماي جازۋ كٸمگە بولسا مەرتەبە ەمەس پە? كٷتپەگەن جەردەن حيكمەتكە كەزدەسٸپ قانىڭ قاينايدى. حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ ەنشٸسٸ س.جانپەيٸسوۆا ٶتكەندە بٸر سۇحباتىندا (ۇمىتپاسام, 29 قاراشا كٷنٸ) قايتا-قايتا شەمٸشكە دەپ ايتا بەردٸ. جانى اشىپ, ول نەگە تٸل تازالىعىن ساقتامايدى. بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ ورىستىڭ سەمەنا, سەميا, سەمەچكا سٶزٸ ەمەس پە? اسقاباقتى قاۋىن, قاۋىندى دىنكا دەگەننٸڭ كەرٸ. پٸستەنٸ, ەڭ بولماسا, شەكٸلدەۋٸك دەسە بٸرەۋدٸڭ بٸر نەرسەسٸ كەتە مە? «مۇرتى مۇقالۋ»,«شىمبايعا تيمەۋ» تٸركەستەرٸ دە ونشا قازاقشا سايراپ تۇرعان جوق. ورتالىق مەشٸتتٸڭ جانىندا كٸرە بەرٸستە بادىرايتىپ «مۇسىلمان زاتتار دٷكەنٸ» دەپ جازىپ قويعانى ەشكٸمدٸ ويلاندىرماعانى ما? زاتتاردىڭ مۇسىلمان, كەپٸرٸ بولا ما? جٶنٸ مۇسىلمان تۇتىناتىن زاتتار ساتىلاتىن جەر ەمەس پە? تٷركٸسٸب اۋدانىنداعى №115 مەكتەپتٸڭ قارشاداي وقۋشىسى ز.مۇحامەتحانوۆ تىنىمسىز جٷرٸپ جاتقان مىلتىقسىز مايداندا بۇعىپ قالماي, تٸل تاعدىرىنا جٷرەگٸ اۋىراتىنىن بوياماسىز ايتادى: «…ۇلتى باسقا اسىلى وسمان اپامىز: «قازاق كەزٸندە ارتتا قالعانداردى العا جەتەلەپ, جالاڭاشتارىن كيٸندٸردٸ, اشتارىن تويىندىردى. ەندٸ بٷگٸن بٸز سول قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا بارشامىز بٸردەي ٷن قوسىپ, نەگە جۇمىلا كٸرٸسپەيمٸز. قازاقتىڭ نانىن جەگەن تٸلٸن دە ٷيرەنسٸن» دەمەپ پە ەدٸ? سٶيتە وتىرىپ, 2015 جىلى بەزبٸر زەرتتەۋلەرگە سەنسەك, قازاقستاندا قىرىق تٶرت مىڭداي كٸسٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنۋ ٷستٸندە دەپ الدارقاتۋدىڭ جٶن-جوسىعى بار ما?»
اۋىزدى قۇر شٶپپەن سٷرتە بەرمەيٸك دەسەك, مارقۇم گەرولد بەلگەر دە ۇلتتىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالىنىڭ مەرتەبەسٸ ٷشٸن وقجىلان ارباعان بوزتورعايداي شىرىلداپ ٶتكەن جوق پا? ونى تەنتٸ ەتٸپ, جىلقىعا بايلانىستى جٷزدەگەن تٶل سٶزدٸ اينالىمعا تٷسٸرگەن عالىم احمەت توقتاباي, جارتى مىڭعا تارتا گٷل مەن ونىڭ سۇلۋ دا نەزٸك ەلەمٸن بٸلەتٸن اقىن ورازاقىن اسقار, قازاق سٶزٸنٸڭ نۇرلى قاينارىنداي مارقۇم اقساقال جاعدا بابالىقۇلىنىڭ تەجٸريبەلەرٸ مەن ۇلان-عايىر تٸلتانىمداعى كٶل-كٶسٸر رۋحاني قازىنا بايلىعىن كەدەگە جاراتىپ, ٸس جٷزٸنە اسىرا الدىق پا? بۇل تۇرعىدا كٶتەرەتٸن ماڭىزدى مەسەلەلەر مەن ٸستەلەتٸن شارۋالار شاشەتەكتەن.
كٷلەمٸز بە, جىلايمىز با? قازاقييانىڭ قاي تٷكپٸرٸندە دە مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك ۋنيۆەرسيتەت پەن اكادەمييالار كٶبەيدٸ. ودان بٸلٸم دەڭگەيٸ كٷرت ٶسٸپ نەمەسە ٶشٸپ كەتتٸ مە? ەيتپەسە نەگە جاپپاي بٸلٸمسٸزدٸك ەتەك الىپ بارادى. جاڭساقتىقپەن بٸرەۋدٸڭ ايتقانىن باسقاعا تەلي سالۋ جيٸلەي باستادى. گ.ن.پوتانيننٸڭ «ماعان بٷكٸل قازاق دالاسى ەن سالىپ تۇرعانداي» دەگەنٸن ا.ۆ.زاتاەۆيچكە, ش.مۇرتازانىڭ: «قازاقتىڭ رۋحاني دٷنيەسٸندە ەكٸ شولاق بار. ولار: بالۋان شولاق جەنە قۋاندىق شولاعىن» ە. كەكٸلبايۇلىنا جاپسىرادى. بۇل شاراسىزدىق پا, جوق ەدەيٸ شاتاستىرۋ ما? اباي نەگە ەزدەردٸڭ ەنجارلىعىنا كٷيٸنٸپ, «قايران سٶزٸم قور بولدى» دەپ زارلادى? ونىڭ الدىندا دا ۋەج ايتىپ, اتالى سٶزگە توقتايتىن كەزدٸڭ ٶزٸندە دۋلات كٷڭٸرەنگەن جوق پا ەدٸ: «ەل قۇلاعى ساڭىراۋ, كٸمگە ايتامىن…»
سانادان مٷلدە سىزىپ تاستاۋ ٷشٸن بٸر سەتتە ٸٸ ەكاتەرينا ٶز پەرمەنٸمەن قىرىمدى تاۆريدا, تەكەنٸ ۋرالسك, جايىقتى ۋرال دەپ ٶزگەرتكەن جوق پا? ۋاقىت باسقا بولعانىمەن تىم جالتاقپىز-اۋ.
قانشا قاقساعانعا قاراماي (اقىرىن بەرسٸن!) ەرسٸ قىلىعىنا قىمسىنىپ, قوعامدىق ورىندار مەن كٶلٸكتەردە, بٸلٸم وردالارى مەن مەدەني وشاقتاردا انا تٸلٸن تۋ ەتٸپ, ونىڭ ايبىنىن اسىرىپ, ابىرويىن اسقاقتاتۋدىڭ ورنىنا ورقازدار (قويىرتپاق ارالاستىرىپ ورىس-قازاقشا سٶيلەيتٸندەر) مەيلٸنشە كٶبەيدٸ. تەربيەنٸڭ تٷرٸ, بۇنى ەسكەرتسەڭ ٶزٸڭە تاپ-تاپ بەرٸپ ودىراڭدايدى. نامىس نايزاعايى قايدا? ەسٸتكەن قۇلاق بولىپ, تيٸستٸ قورىتىندى شىعارا بٸلسە, بۇل ورايدا 31 تەلەارنانىڭ «ينفورمبيۋراسى» ٶز جۇمىسىن تۋرا جولعا قويۋ كەرەك بولىپ تۇر.
تٸل ٷشٸن مەڭگٸ مايدان, قييانكەسكٸ قيىن كٷرەس جٷرٸپ جاتىر. ول ەشقاشان بەسەڭدەمەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىر تولدى. بٸز سىناعاندا نەمقۇرايلىق پەن ورالىمسىزدىقتى ايتقىمىز كەلەدٸ. ەيتپەسە, ۇزىندا ٶشٸمٸز, قىسقادا كەگٸمٸز جوق.ساياساتتا سىرعىتا بەرمەي, پەرمەندٸ ٸس-شارالار جاسالسا قاعاناعىمىز قارق, ساعاناعىمىز سارق بولماي ما?!
جاقىندا بۇرىنعى «الاتاۋ» كينوتەاترىنىڭ قاسىنان ٶتتٸم. جٷرەگٸم شىم ەتٸپ, ٸشٸم ۋداي اشىدى. تىپ-تيپىل ەتٸلٸپ, ورنىنا «جىنويناق» سالىنىپتى. وڭتٷستٸك استانادا «الاتاۋدان» باسقا «يسكرا», شىمكەنتتەگٸ «قازاقستان», «مير», «شىمكەنت», سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى كينوتەاترلار جەنە ەستۋٸمشە, باسقا قالالارداعى وسىعان ۇقساس مەدەني وشاقتار ٶزگە ماقساتقا پايدالانىلا باستاپتى. كٶرەرمەن تۇشىنىپ كٶرەتٸن كينوفيلمدەر قايدا كەتتٸ? ەلدە ححٸ عاسىر ٶنەردٸڭ ەڭ ماڭىزدى سالاسىن توسىرقاپ, ٶگەيسٸتتٸ مە? بارعان سايىن مەنمەنسٸپ, ٶڭمەڭدەپ كەلە جاتقان وتاندىق تەلەارنالار تالاپ پەن تالعامدى مٷلدە ۇمىتا باستاعانداي. جۇرتقا قانداي «مايشەلپەك» ۇسىناتىنى باعدارلامالاردىڭ بەت-بەينەسٸن ايقىندايدى. كٸتاپ پەن كينو تاراتۋدى ۇمىت قالدىرىپ, وعان ونشا مەن بەرمەي, قاي ۇشپاققا شىقپاقپىز?
ايان-سەيٸتحان نىسانالين,
اقىن, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ
يەگەرٸ, قازاقستاننىڭ
قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
.jpg)