Búginde otandyq arnalardaǵy shoý nemese áleýmettik baǵdarlamalar aiasyndaǵy máseleler az talqylanyp júrgen joq.
Telearnalardaǵy shoý-biznes taqyryptary men basqa da jeńil taqyryptaǵy, tsenzýradan aýlaq, tek jýrnalistik aqparattyq tsenzýra emes, etika shekarasynan da ótip ketip jatatyn baǵdarlamalar jańbyrdan keiingi sańyraýqulaqtai qaptap ketkeli qashan. Qazaq jýrnalistikasynyń kóshi osyndai baǵyt alsa, jaǵdaidyń qaterli bolary daýsyz. Kim kóringen kók ekrandaǵy baǵdarlamalardy tizgindep, kásibi jýrnalisterdi atalmysh aýradan alystatýǵa sebepker bolyp otyr. Bálkim, bul jaǵdaidyń búgingi qoǵamnan kórinis tabýy - kásibi jýrnalisterdiń mamandaný deńgeii men kásibilik qabiletiniń tómendeýinen bolar. Ekran tórin shoý-biznestiń jarnamasy men juldyzdar ómirin dáripteitin ortaǵa ainaldyryp otyrǵandardyń túpki maqsaty bizge málim. Bolmasa qoǵamdyq pikir, áleýmettik ideianyń osy aqparat kóshine qarai ikemdele ketýi – dertti qubylystyń jyldam etek alýyna birden-bir sebepker ekenin bilemiz.
Biz búgin otandyq baǵdarlamalardyń sany men sapasyn bylai qoiyp, ondaǵy áriptesterimizdiń jumysy týraly sóz etýdi jón kórip otyrmyz.
Jýyrda Qapshaǵai qalasynda jetisýlyq áriptesimiz Máýlen Ánerbaidyń «Bolashaqty jasaiyq júrshi birge» atty shyǵarmashylyq keshine qonaqqa barǵanbyz. Sol keshte almatylyq qyzben tanystym, 23-24 jas shamasynda. Sol qyz jýyrda habarlasyp, daýsy dirildep tur.
– Sizden keńes suraiyn dep edim. Siz - osy salanyń adamysyz ǵoi. Men tek saýdada júrmin, – dep bastady áńgimesin. «Qazaqstan» Ulttyq arnasyndaǵy «Niet» baǵdarlamasy qonaqqa shaqyrdy. Dúisenbi kúnge deiin jet, aliment taqyryby eken, – deidi. «Ol taqyrypqa seniń ne qatysyń bar?» dedim tańǵalyp. Jaqynda ǵana tanysyp, odan keiin tildespegen qyzdyń turmysta bolǵanyn, ajyrasqanyn, bir balasy bar ekenin tipti bilmeidi ekenmin. Ol osy áńgimeniń shet-jaǵasyn aityp, «barǵanym jón be, barmaǵanym ba?» dep surady. Qarshadai qyzdyń taǵdyryna tańǵalǵanymdy jasyryp qalyp:
– Saǵan aliment kerek pe? Balańdy óziń asyrai almaisyń ba? Efirge shyqqan soń, odan keiin tanys-tamyr, dos-jaran, aǵaiyn-jurttyń arasynda bolatyn sózdi kótere alasyń ba? Ata-ananyń kóńiline qaiaý túspei me? Osylardy oilanyp baryp, sheshe ǵoi. Saǵan dál qazir bar-barma dei almaimyn. Eger bárine daiynmyn deseń, jol bolsyn, – dedim.
Ol oilanatyn bolyp tutqany qoidy. Kóp ótpei, «Sizge raqmet! Men daiyn emes ekenmin, barmaimyn» dep habarlama jazyp jiberipti.
Eger bul kelinshek oilanbasa, osy salanyń adamynan keńes suramasa, oqiǵanyń arty qalai bolar edi? Eshkimmen aqyldaspai, efirden kórinýge qyzyqqan jas Nur-Sultan qalasyna ushyp jetip, efirde taǵdyryn aityp bergenimen, efirden keiingi eldiń sózin kótere alatynyna, óziniń ishki emotsilary men oilaryna jaýap bere alatynyna kim kepil?
Jýyrda ǵana arty sotqa ulasqan osyndai oqiǵa esterińizde bolar. Onda da máseleniń mán-jaiyna barmai, efirge kelip «qyzdyǵyn saýdalaǵan» stýdent qyzdyń oqiǵasyn áli eshkim umyta qoiǵan joq. Almaty qalasy Abai atyndaǵy Ulttyq pedagogikalyq ýniversitetiniń stýdenti Ainur da - dál osyndai baǵdarlamanyń «qurbany». Jetinshi arnadaǵy «Óz oiym» baǵdarlamasy qyzdy Almatydan astanaǵa aldyrtyp alǵan soń ǵana, taqyrypty basqa arnaǵa burǵan. Sosyn ne bolǵany barshańyzǵa málim. Qyzdyń týǵan-týystary qaralap, ata-anasy nalyp, oqý orny oqýdan shyǵaryp jiberdi. «Buttyń emes, ulttyń máselesin kóteretin baǵdarlama bolsyn deimin» dep atalmysh oqiǵada belsendilik tanytqan ázilkesh Nurbolhan Sharapov pen baǵdarlama júrgizýshisi Láilá Sultanqyzynyń arasyndaǵy daýly másele sotqa jetken bolatyn.
Osy oraida Buqaralyq aqparat quraldary týraly Qazaqstan Respýblikasynyń 1999 jylǵy 23 shildedegi №451 zańy eske túsedi. Onda: «Memlekettik qupiialardy quraityn málimetterdi nemese zańmen qorǵalatyn ózge de qupiiany jariia etý, terrorizmge qarsy operatsiialardy júrgizý kezeńinde olardyń tehnikalyq tásilderi men taktikasyn ashatyn aqparatty taratý, esirtki quraldaryn, psihotroptyq zattar men prekýrsorlardy nasihattaý, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dini, tektik-toptyq jáne rýlyq basymdyqty úgitteý nemese nasihattaý, pornografiialyq jáne arnaiy jynystyq-erotikalyq sipattaǵy radio-tele-baǵdarlamalardy taratý, sondai-aq, kino jáne beineónimderdi kórsetý, osy Zańnyń 3-babynda, 10-babynyń 6-tarmaǵynda kózdelgen talaptardy buzý, sondai-aq, 14-babynyń 31 tarmaǵynyń, 15 jáne 16-baptarynyń talaptaryn bir jyl ishinde qaitalap buzý belgilengen tártippen buqaralyq aqparat quraldarynan shyǵarylýyn (efirge shyǵýyn) toqtata turýǵa negiz bolyp tabylady» delingen.
Joǵaryda jazylǵan mysaldar myna zańda kórsetilgen zorlyq-zombylyqty nasihattaityn, áleýmettik jáne arnaiy jynystyq-erotikalyq sipattaǵy baǵdarlama tizimine kiredi emes pe? Álde biz durys túsinbedik pe?
Jalpy mundai mysaldar óte kóp. Telebaǵdarlamalardyń qonaq-redaktorlary qonaqty stýdiiaǵa «aldap» shaqyrý qalypty jaǵdaiǵa ainalyp barady. Telefonmen keliskende basqa taqyrypty aityp, efirge kelgende múlde bólek taqyrypty talqylap shatqanda stýdiia qonaǵynyń ózi túsinbei qalyp jatady. Al ondaida bizdiń jýrnalister «shyn taqyrypty aityp shaqyrsaq, kelmeitin edińiz ǵoi» dep qonaqtyń ózin aityptap jiberýge de arlanbaidy. Mundaida áriptesterge ne aitaryńdy da bilmeisiń. Al aita qalsań, «qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaidy» dep ózińizge qarsy shyqsa tańǵalmańyz. Osy oraida telejobalardaǵy áriptester tarapynan «syn túzelmei, min túzelmeidi» degen ýájdi de estip júrmiz. Deýin deidi ǵoi, biraq istep jatqan, efirge shyǵaryp eatqan baǵdarlamalary syn kótermeidi. Aitqan kórermenniń ózinen min izdeidi. Qosh delik...
Televiziialyq jobalarda efirge qonaq shaqyrý men reitingtiń de mańyzdy ekenin bilemiz. Biraq bireýdiń taǵdyryn talqylaityn baǵdarlama jasarda keiipkerlerdi asyǵys shaqyryp, oilanýǵa mursha bermei qoiýǵa bolmaidy. Kerisinshe, efirge deiin jaǵdai qandai, efirden keiin qandai bolatynyn aityp, túsindirip baryp shaqyrǵan jón. Myń jerden mańyzdy tok-shoý, áleýmettik baǵdarlama bolsa da, adamnyń taǵdyryna bei-jai qaraý durys emes. Telearnalardyń tárbielik yqpalyn únemi eskerip, «Biz qandai tárbie berip jatyrmyz?» degen suraqty basty nazarda ustaǵan jón.
Túrli tok-shoýlar, jeńil-jelpi mýzykalyq baǵdarlamalar beleń alyp, onymen qoimai qazaqsha baǵdarlamalarǵa orystildilerdi qosý, jeńil áýen, jartylai jalańashtanǵan arzan shoýlar máselesin bylai qoiǵanda, jýrnalisterdiń jumystarynyń ózi kúiip turǵan máselege ainaldy.
Joǵarydaǵydai baǵdarlamalar jasap, stýdiianyń qonaǵyn aldap shaqyrý, ult máselesin ýshyqtyrý, bir adamnyń taǵdyryn bir efirmen «sheshý» – bári de júrdim-bardym qaraityn máselege ainaldy. Osydan keiin bilik pen halyq arasynda kópir bolatyn naǵyz jýrnalisterge degen senim azaiady. Óitkeni joldan qosylǵan, sózdiń qadiri men ulttyń rýhyn sezinbeitin, tilge jany ashymaityn, tek eńbeginiń aqysyn alsam boldy dep jumys isteitin tilshilerdiń qatary kóbeidi.
Bizdi jýrnalistikada oqytqanda «shynshyl bol, aldama, óz ustanymyń bolsyn jáne odan qaitpa» dep oqytty, úiretti. Al sonda stýdiia qonaqtaryn aldap shaqyryp júrgen kimder? Qaidan shyqqan tilshiler? Túsiniksiz.
Jalpy mundai baǵdarlamalardy efirge shyǵarar aldynda «kórkemdik keńes» qaraýy tiis edi. Ókinishke qarai, qazir bizdiń elde kez-kelgen saladaǵy kórkemdik keńestiń eshqandai mindeti men qajeti bolmai qalǵan siiaqty. Osy oraida «kórkemdik keńesterdi» jańǵyrtýdy qaita qolǵa almasaq - bolmaitynyn aita ketkendi jón kórip otyrmyz. Onsyz kórermenniń estetikalyq talǵamyn buzyp, adamnyń boiyna jat qundylyqtar nasihattalady. Sosyn talǵam da buzylyp, sana ýlanady. Dúnietanym ózgerip, ulttyq kod kómeskilenedi. Sol úshin «kórkemdik keńeske» bilimdi hám bilikti mamandardy qosyp, jýrnalisterdiń jumysy men telebaǵdarlamalardyń sapasyn arttyrý kerek siiaqty. «El bolam deseń, besigińdi túze» degen halyq arasyndaǵy sóz «el bolam deseń, efirińdi túze» dep aitylyp júrgeni de beker emes shyǵar.
Biz tek telearnalardaǵy qonaq-redaktorlardyń kásibine adal bolyp, jýrnalistikaǵa kir keltirmese deimiz. Áitpese budan da mańyzdy máselelerdiń bar ekeni jasyryn emes.
Aqbota MUSABEKQYZY
