بٷگٸندە وتاندىق ارنالارداعى شوۋ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار اياسىنداعى مەسەلەلەر از تالقىلانىپ جٷرگەن جوق.
تەلەارنالارداعى شوۋ-بيزنەس تاقىرىپتارى مەن باسقا دا جەڭٸل تاقىرىپتاعى, تسەنزۋرادان اۋلاق, تەك جۋرناليستٸك اقپاراتتىق تسەنزۋرا ەمەس, ەتيكا شەكاراسىنان دا ٶتٸپ كەتٸپ جاتاتىن باعدارلامالار جاڭبىردان كەيٸنگٸ ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەلٸ قاشان. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كٶشٸ وسىنداي باعىت السا, جاعدايدىڭ قاتەرلٸ بولارى داۋسىز. كٸم كٶرٸنگەن كٶك ەكرانداعى باعدارلامالاردى تٸزگٸندەپ, كەسٸبي جۋرناليستەردٸ اتالمىش اۋرادان الىستاتۋعا سەبەپكەر بولىپ وتىر. بەلكٸم, بۇل جاعدايدىڭ بٷگٸنگٸ قوعامنان كٶرٸنٸس تابۋى - كەسٸبي جۋرناليستەردٸڭ ماماندانۋ دەڭگەيٸ مەن كەسٸبيلٸك قابٸلەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنەن بولار. ەكران تٶرٸن شوۋ-بيزنەستٸڭ جارناماسى مەن جۇلدىزدار ٶمٸرٸن دەرٸپتەيتٸن ورتاعا اينالدىرىپ وتىرعانداردىڭ تٷپكٸ ماقساتى بٸزگە مەلٸم. بولماسا قوعامدىق پٸكٸر, ەلەۋمەتتٸك يدەيانىڭ وسى اقپارات كٶشٸنە قاراي يكەمدەلە كەتۋٸ – دەرتتٸ قۇبىلىستىڭ جىلدام ەتەك الۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپكەر ەكەنٸن بٸلەمٸز.
بٸز بٷگٸن وتاندىق باعدارلامالاردىڭ سانى مەن ساپاسىن بىلاي قويىپ, ونداعى ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ جۇمىسى تۋرالى سٶز ەتۋدٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىز.
جۋىردا قاپشاعاي قالاسىندا جەتٸسۋلىق ەرٸپتەسٸمٸز مەۋلەن ەنەربايدىڭ «بولاشاقتى جاسايىق جٷرشٸ بٸرگە» اتتى شىعارماشىلىق كەشٸنە قوناققا بارعانبىز. سول كەشتە الماتىلىق قىزبەن تانىستىم, 23-24 جاس شاماسىندا. سول قىز جۋىردا حابارلاسىپ, داۋسى دٸرٸلدەپ تۇر.
– سٸزدەن كەڭەس سۇرايىن دەپ ەدٸم. سٸز - وسى سالانىڭ ادامىسىز عوي. مەن تەك ساۋدادا جٷرمٸن, – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنداعى «نيەت» باعدارلاماسى قوناققا شاقىردى. دٷيسەنبٸ كٷنگە دەيٸن جەت, اليمەنت تاقىرىبى ەكەن, – دەيدٸ. «ول تاقىرىپقا سەنٸڭ نە قاتىسىڭ بار?» دەدٸم تاڭعالىپ. جاقىندا عانا تانىسىپ, ودان كەيٸن تٸلدەسپەگەن قىزدىڭ تۇرمىستا بولعانىن, اجىراسقانىن, بٸر بالاسى بار ەكەنٸن تٸپتٸ بٸلمەيدٸ ەكەنمٸن. ول وسى ەڭگٸمەنٸڭ شەت-جاعاسىن ايتىپ, «بارعانىم جٶن بە, بارماعانىم با?» دەپ سۇرادى. قارشاداي قىزدىڭ تاعدىرىنا تاڭعالعانىمدى جاسىرىپ قالىپ:
– ساعان اليمەنت كەرەك پە? بالاڭدى ٶزٸڭ اسىراي المايسىڭ با? ەفيرگە شىققان سوڭ, ودان كەيٸن تانىس-تامىر, دوس-جاران, اعايىن-جۇرتتىڭ اراسىندا بولاتىن سٶزدٸ كٶتەرە الاسىڭ با? اتا-انانىڭ كٶڭٸلٸنە قاياۋ تٷسپەي مە? وسىلاردى ويلانىپ بارىپ, شەشە عوي. ساعان دەل قازٸر بار-بارما دەي المايمىن. ەگەر بەرٸنە دايىنمىن دەسەڭ, جول بولسىن, – دەدٸم.
ول ويلاناتىن بولىپ تۇتقانى قويدى. كٶپ ٶتپەي, «سٸزگە راقمەت! مەن دايىن ەمەس ەكەنمٸن, بارمايمىن» دەپ حابارلاما جازىپ جٸبەرٸپتٸ.
ەگەر بۇل كەلٸنشەك ويلانباسا, وسى سالانىڭ ادامىنان كەڭەس سۇراماسا, وقيعانىڭ ارتى قالاي بولار ەدٸ? ەشكٸممەن اقىلداسپاي, ەفيردەن كٶرٸنۋگە قىزىققان جاس نۇر-سۇلتان قالاسىنا ۇشىپ جەتٸپ, ەفيردە تاعدىرىن ايتىپ بەرگەنٸمەن, ەفيردەن كەيٸنگٸ ەلدٸڭ سٶزٸن كٶتەرە الاتىنىنا, ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ەموتسيلارى مەن ويلارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنىنا كٸم كەپٸل?
جۋىردا عانا ارتى سوتقا ۇلاسقان وسىنداي وقيعا ەستەرٸڭٸزدە بولار. وندا دا مەسەلەنٸڭ مەن-جايىنا بارماي, ەفيرگە كەلٸپ «قىزدىعىن ساۋدالاعان» ستۋدەنت قىزدىڭ وقيعاسىن ەلٸ ەشكٸم ۇمىتا قويعان جوق. الماتى قالاسى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ اينۇر دا - دەل وسىنداي باعدارلامانىڭ «قۇربانى». جەتٸنشٸ ارناداعى «ٶز ويىم» باعدارلاماسى قىزدى الماتىدان استاناعا الدىرتىپ العان سوڭ عانا, تاقىرىپتى باسقا ارناعا بۇرعان. سوسىن نە بولعانى بارشاڭىزعا مەلٸم. قىزدىڭ تۋعان-تۋىستارى قارالاپ, اتا-اناسى نالىپ, وقۋ ورنى وقۋدان شىعارىپ جٸبەردٸ. «بۇتتىڭ ەمەس, ۇلتتىڭ مەسەلەسٸن كٶتەرەتٸن باعدارلاما بولسىن دەيمٸن» دەپ اتالمىش وقيعادا بەلسەندٸلٸك تانىتقان ەزٸلكەش نۇربولحان شاراپوۆ پەن باعدارلاما جٷرگٸزۋشٸسٸ لەيلە سۇلتانقىزىنىڭ اراسىنداعى داۋلى مەسەلە سوتقا جەتكەن بولاتىن.
وسى ورايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1999 جىلعى 23 شٸلدەدەگٸ №451 زاڭى ەسكە تٷسەدٸ. وندا: «مەملەكەتتٸك قۇپييالاردى قۇرايتىن مەلٸمەتتەردٸ نەمەسە زاڭمەن قورعالاتىن ٶزگە دە قۇپييانى جارييا ەتۋ, تەرروريزمگە قارسى وپەراتسييالاردى جٷرگٸزۋ كەزەڭٸندە ولاردىڭ تەحنيكالىق تەسٸلدەرٸ مەن تاكتيكاسىن اشاتىن اقپاراتتى تاراتۋ, ەسٸرتكٸ قۇرالدارىن, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن پرەكۋرسورلاردى ناسيحاتتاۋ, قاتىگەزدٸك پەن زورلىق-زومبىلىقتى, ەلەۋمەتتٸك, نەسٸلدٸك, ۇلتتىق, دٸني, تەكتٸك-توپتىق جەنە رۋلىق باسىمدىقتى ٷگٸتتەۋ نەمەسە ناسيحاتتاۋ, پورنوگرافييالىق جەنە ارنايى جىنىستىق-ەروتيكالىق سيپاتتاعى راديو-تەلە-باعدارلامالاردى تاراتۋ, سونداي-اق, كينو جەنە بەينەٶنٸمدەردٸ كٶرسەتۋ, وسى زاڭنىڭ 3-بابىندا, 10-بابىنىڭ 6-تارماعىندا كٶزدەلگەن تالاپتاردى بۇزۋ, سونداي-اق, 14-بابىنىڭ 31 تارماعىنىڭ, 15 جەنە 16-باپتارىنىڭ تالاپتارىن بٸر جىل ٸشٸندە قايتالاپ بۇزۋ بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان شىعارىلۋىن (ەفيرگە شىعۋىن) توقتاتا تۇرۋعا نەگٸز بولىپ تابىلادى» دەلٸنگەن.
جوعارىدا جازىلعان مىسالدار مىنا زاڭدا كٶرسەتٸلگەن زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن, ەلەۋمەتتٸك جەنە ارنايى جىنىستىق-ەروتيكالىق سيپاتتاعى باعدارلاما تٸزٸمٸنە كٸرەدٸ ەمەس پە? ەلدە بٸز دۇرىس تٷسٸنبەدٸك پە?
جالپى مۇنداي مىسالدار ٶتە كٶپ. تەلەباعدارلامالاردىڭ قوناق-رەداكتورلارى قوناقتى ستۋديياعا «الداپ» شاقىرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. تەلەفونمەن كەلٸسكەندە باسقا تاقىرىپتى ايتىپ, ەفيرگە كەلگەندە مٷلدە بٶلەك تاقىرىپتى تالقىلاپ شاتقاندا ستۋدييا قوناعىنىڭ ٶزٸ تٷسٸنبەي قالىپ جاتادى. ال وندايدا بٸزدٸڭ جۋرناليستەر «شىن تاقىرىپتى ايتىپ شاقىرساق, كەلمەيتٸن ەدٸڭٸز عوي» دەپ قوناقتىڭ ٶزٸن ايتىپتاپ جٸبەرۋگە دە ارلانبايدى. مۇندايدا ەرٸپتەستەرگە نە ايتارىڭدى دا بٸلمەيسٸڭ. ال ايتا قالساڭ, «قارعا قارعانىڭ كٶزٸن شۇقىمايدى» دەپ ٶزٸڭٸزگە قارسى شىقسا تاڭعالماڭىز. وسى ورايدا تەلەجوبالارداعى ەرٸپتەستەر تاراپىنان «سىن تٷزەلمەي, مٸن تٷزەلمەيدٸ» دەگەن ۋەجدٸ دە ەستٸپ جٷرمٸز. دەۋٸن دەيدٸ عوي, بٸراق ٸستەپ جاتقان, ەفيرگە شىعارىپ ەاتقان باعدارلامالارى سىن كٶتەرمەيدٸ. ايتقان كٶرەرمەننٸڭ ٶزٸنەن مٸن ٸزدەيدٸ. قوش دەلٸك...
تەلەۆيزييالىق جوبالاردا ەفيرگە قوناق شاقىرۋ مەن رەيتينگتٸڭ دە ماڭىزدى ەكەنٸن بٸلەمٸز. بٸراق بٸرەۋدٸڭ تاعدىرىن تالقىلايتىن باعدارلاما جاساردا كەيٸپكەرلەردٸ اسىعىس شاقىرىپ, ويلانۋعا مۇرشا بەرمەي قويۋعا بولمايدى. كەرٸسٸنشە, ەفيرگە دەيٸن جاعداي قانداي, ەفيردەن كەيٸن قانداي بولاتىنىن ايتىپ, تٷسٸندٸرٸپ بارىپ شاقىرعان جٶن. مىڭ جەردەن ماڭىزدى توك-شوۋ, ەلەۋمەتتٸك باعدارلاما بولسا دا, ادامنىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراۋ دۇرىس ەمەس. تەلەارنالاردىڭ تەربيەلٸك ىقپالىن ٷنەمٸ ەسكەرٸپ, «بٸز قانداي تەربيە بەرٸپ جاتىرمىز?» دەگەن سۇراقتى باستى نازاردا ۇستاعان جٶن.
تٷرلٸ توك-شوۋلار, جەڭٸل-جەلپٸ مۋزىكالىق باعدارلامالار بەلەڭ الىپ, ونىمەن قويماي قازاقشا باعدارلامالارعا ورىستٸلدٸلەردٸ قوسۋ, جەڭٸل ەۋەن, جارتىلاي جالاڭاشتانعان ارزان شوۋلار مەسەلەسٸن بىلاي قويعاندا, جۋرناليستەردٸڭ جۇمىستارىنىڭ ٶزٸ كٷيٸپ تۇرعان مەسەلەگە اينالدى.
جوعارىداعىداي باعدارلامالار جاساپ, ستۋدييانىڭ قوناعىن الداپ شاقىرۋ, ۇلت مەسەلەسٸن ۋشىقتىرۋ, بٸر ادامنىڭ تاعدىرىن بٸر ەفيرمەن «شەشۋ» – بەرٸ دە جٷردٸم-باردىم قارايتىن مەسەلەگە اينالدى. وسىدان كەيٸن بيلٸك پەن حالىق اراسىندا كٶپٸر بولاتىن ناعىز جۋرناليستەرگە دەگەن سەنٸم ازايادى. ٶيتكەنٸ جولدان قوسىلعان, سٶزدٸڭ قادٸرٸ مەن ۇلتتىڭ رۋحىن سەزٸنبەيتٸن, تٸلگە جانى اشىمايتىن, تەك ەڭبەگٸنٸڭ اقىسىن السام بولدى دەپ جۇمىس ٸستەيتٸن تٸلشٸلەردٸڭ قاتارى كٶبەيدٸ.
بٸزدٸ جۋرناليستيكادا وقىتقاندا «شىنشىل بول, الداما, ٶز ۇستانىمىڭ بولسىن جەنە ودان قايتپا» دەپ وقىتتى, ٷيرەتتٸ. ال سوندا ستۋدييا قوناقتارىن الداپ شاقىرىپ جٷرگەن كٸمدەر? قايدان شىققان تٸلشٸلەر? تٷسٸنٸكسٸز.
جالپى مۇنداي باعدارلامالاردى ەفيرگە شىعارار الدىندا «كٶركەمدٸك كەڭەس» قاراۋى تيٸس ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر بٸزدٸڭ ەلدە كەز-كەلگەن سالاداعى كٶركەمدٸك كەڭەستٸڭ ەشقانداي مٸندەتٸ مەن قاجەتٸ بولماي قالعان سيياقتى. وسى ورايدا «كٶركەمدٸك كەڭەستەردٸ» جاڭعىرتۋدى قايتا قولعا الماساق - بولمايتىنىن ايتا كەتكەندٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. ونسىز كٶرەرمەننٸڭ ەستەتيكالىق تالعامىن بۇزىپ, ادامنىڭ بويىنا جات قۇندىلىقتار ناسيحاتتالادى. سوسىن تالعام دا بۇزىلىپ, سانا ۋلانادى. دٷنيەتانىم ٶزگەرٸپ, ۇلتتىق كود كٶمەسكٸلەنەدٸ. سول ٷشٸن «كٶركەمدٸك كەڭەسكە» بٸلٸمدٸ ھەم بٸلٸكتٸ مامانداردى قوسىپ, جۋرناليستەردٸڭ جۇمىسى مەن تەلەباعدارلامالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك سيياقتى. «ەل بولام دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەن حالىق اراسىنداعى سٶز «ەل بولام دەسەڭ, ەفيرٸڭدٸ تٷزە» دەپ ايتىلىپ جٷرگەنٸ دە بەكەر ەمەس شىعار.
بٸز تەك تەلەارنالارداعى قوناق-رەداكتورلاردىڭ كەسٸبٸنە ادال بولىپ, جۋرناليستيكاعا كٸر كەلتٸرمەسە دەيمٸز. ەيتپەسە بۇدان دا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بار ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
