Erke Ertistiń sol jaǵalaýynan oryn tepken Etnoaýyl qazir óskemendikterdiń maqtanyshyna ainaldy dese de bolady. Kelgen qonaqtarǵa uialmai kórsetetin qaladaǵy birden-bir mádeni oryndardyń biri de - osy.
Óńirimizdi meken etken túrli ult pen ulystyń tatýlyǵyn pash etip, yntymaqty bereke-birligin ulyqtaǵan Etnoaýyl tek oblystaǵy emes, tutastai Qazaqstanda júzege asyrylǵan tuńǵysh biregei joba.
Salynǵanyna nebári bes-alty jyldyń ǵana júzi bolsa da, Shyǵystaǵy Etnoaýyldyń aty alysty sharlap ketti. Tipti ózge oblystardan emes, alys-jaqyn memleketterden at arytyp kelgen qonaqtardyń ózi tańdai qaǵyp, tamsanyp jatýy tegin emes. Qonaqtardyń arasynda Etnoaýyldy «BUU-nyń shaǵyn kóshirmesine» uqsatyp jatatyndar da kezdesip jatady.
Shynynda da, tútini túzý ushqan, qaimaǵy buzylmaǵan berekeli, beibit elde ǵana osyndai ǵajap keshen boi kóterse kerek. Jalpy tarihta bir ulttyń bir ultqa qysym kórsetip, qýdalaǵan, tipti tarih sahnasynan yǵystyryp tastaýǵa tyrysyp, teperish kórsetken oqiǵalary kóptep kezdesedi. Taǵdyrdyń aidaýymen týǵan jerinen qýylǵan qanshama ult pen ulys ókili qasietti qazaq jerinen pana tapty. Ósti, órkendedi, tamyr jaidy. Etnoaýyl – sol berekesi men yntymaǵy jarasqan eldiń simvoly ispettes. Táýelsizdik alǵan jiyrma bes jyldaǵy tynyshtyq pen turaqtylyqtyń jemisi.
Etnoaýyl ornalasqan aýmaqtyń buryn qoqys tógetin alań bolǵanyn qazir kózge elestetýdiń ózi múmkin emes. Niet pen ynta bolsa, taqyr jerdiń ózin gúlge ainaldyrýǵa bolady eken. Búginde eldegi bereke men birliktiń, yrys pen yntymaqtyń belgisindei bolǵan Etnoaýyl tek shyǵysqazaqstandyqtardyń ǵana emes, bútindei elimizdiń maqtanyshyna ainalyp otyr. Ulttar arasyndaǵy dostyqty dáripteitin mundai oryndy azýyn aiǵa bilegen elderdiń ózinen kezdestire qoiý neǵaibyl.
Al endi óskemendikterdiń ǵana emes, elimizdiń maqtanyshyna ainalǵan Etnoaýyl qalai boi kóterdi? Osyndai keremet keshendi turǵyzý kimniń oiyna keldi? Endi osyǵan az kem toqtala ketsek deimiz.
Óskemendegi sáýlettik-etnografiialyq jáne tabiǵi-landshaftty murajai-qoryǵynyń direktory Nikolai Zaitsevtyń aitýynsha, Etnoaýyl salý jónindegi ideia Orynborda ótken Qazaqstan men Resei arasyndaǵy óńiraralyq áriptestik jónindegi altynshy forýmnan keiin paida bolypty. Tamasha bastama Qazaqstan halqy Assambleiasy Shyǵys Qazaqstan oblystyq hatshylyǵy tarapynan da birden qoldaýǵa ie bolǵan. Jaqsy oidy tez júzege asyrýǵa oblystaǵy etno-mádeni birlestiktiń ókilderi de, shaǵyn jáne orta biznes ókilderi men ziialy qaýym da bel sheshe kirisken eken. Keibir elderde qurylysqa qajetti jer telimin bólý isiniń ózi eki jylǵa deiin ýaqyt alatyn bolsa, al Óskemende Etnoaýyl salý máselesinde eshqandai kedergi bolmaǵan. Etnografiialyq keshen rekordty qysqa merzimniń ishinde salynady. Keshen qurylysyna beriletin jer telimi jónindegi qujattar 2010 jylǵy 21 maýsymǵa qarai ázir bolyp, al 25 maýsymda túpkilikti bekitiledi. Tipti qurylystyń qarqyndy júrgeni sonshalyq etnikalyq aýyldyń birinshi kezegi bar-joǵy 28 táýlik ishinde salynypty. Nátijesinde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa arnalǵan kelesi VII forým Óskemende ótedi. 2010 jyldyń 6-qyrkúieginde elimizde balamasy joq osynaý keshenniń tusaýyn Memleket basshysy Nursultan NAZARBAEVTYŃ ózi kesip, qonaǵy bolady.
Jalpy, eldegi ultaralyq tatýlyq pen etnosaralyq kelisimdi nyǵaitýǵa baǵyttalǵan jarqyn bastamalar Shyǵys óńirinen bastaý alyp jatady. Kúnniń shyǵystan raýandap atatyny siiaqty, beibitshilikti tý etip, dostyqty dáripteitin sharalardyń Shyǵystan bastaý alyp jatýy da zańdylyq sekildi. 1992 jyly Óskemende Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ qatysýymen elimizdegi alǵashqy Dostyq úii ashylǵan bolsa, «Dostyq kerýeni», «Dostyq pen beibitshiliktiń jol kartasy» sekildi aktsiialar da Óskemennen bastalyp, respýblikamyzdyń ózge óńirlerinde jalǵasyn tapty. Sondai-aq Etnoaýyl jobasy da alǵash ret Shyǵysta qolǵa alyndy.
Búginde Etnoaýyl tek seiil alańy ǵana emes, rýhani-mádeni oryn. Tipti halyqaralyq, respýblikalyq jáne oblystyq deńgeidegi igilikti is-sharalar da osy Etnoaýylda ótip jatady. Elbasy Nursultan NAZARBAEVTYŃ ózi Óskemenge kelgen saparynda Etnoaýyldyń qaq tórinde ornalasqan qazaqtyń on eki qanat aq ordasynda aimaqtyń ziialy qaýymymen, orta jáne shaǵyn biznes ókilderimen, qoǵamdyq uiymdar men birlestikterdiń jetekshilerimen kezdesý de ótkizdi. Keiinnen sol kezdegi oblys basshysy Berdibek Saparbaev jýrnalisterge bergen suhbatynda Elbasynyń kezdesýdi Etnoaýyldaǵy kiiz úide ótkizýi beker emes ekenin, bir shańyraq astynda tatý-tátti ómir súrip jatqanymyz – Nur-sultan NAZARBAEVTYŃ ultaralyq keli¬simdi nyǵaitý jónindegi saiasatynyń je¬misi ekenin aitqany esimizde. Sol joly Memleket basshysy etnoaýyl¬dy aralap kórip, óńir¬degi Etnomádeni birlestikterdiń ju¬my¬syna rizashylyǵyn da bildirgen bolatyn.
Iá, júzden astam ult pen ulystyń ókilderi meken etip jatqan qasietti Shyǵys óńiri dostyqqa árqashan da berik. Qazirgi tańda on gektardai aýmaqty alyp jatqan Etnoaýylda oblysta turatyn halyqtardyń HIH ǵasyr sońy – HH ǵasyr basyndaǵy 12 qonysy men jeke turǵan 6 nysan ornalasqan. Mysaly, HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr basyndaǵy dáýletti qazaq úiiniń ózi bes bólmeden turady. Eki eńisti jaipaq tóbesine topyraq tógilgen, terezesiniń kásekteri shynylanǵan otyryqshyldyq turǵyn úige toshala japsarlas tur. Al dástúrli tatar qonysy jobasyna Qazan tatarlarynyń ekieńisti taqtai shatyry bar aǵash shegen úii negizge alynypty. Aýla jaqtaǵy senekten kiretin qatar eki esiktiń ornalasýy jáne terezelerde qaqpaqtardyń bolmaýy úidiń erekshelikterine jatady. Úi eki bólmeden jáne salqyn senekten turady. Bir bólme «qara úi» – áielder jaǵy, al ekinshi «aq úi» – qonaq bólme.
Etnoaýyldaǵy XIV-XVII ǵasyrlardaǵy sheshenderdiń turǵyn munarasy da kelýshiler nazaryn ózine birden aýdarady. Turǵyn úidiń mundai úlgisi Sheshen Respýblikasynyń taýly aýdandaryna tán kórinedi. Onyń paida bolý sebebi – ózderin-ózi qorǵaý, qorǵaný qajettiginen týyndaǵan. Tastan qalanǵan, biiktigi 12 metr bolatyn kólemdi úshqabatty munaranyń birinshi qabaty (bojal – qora) malǵa, astyq saqtaýǵa jáne jerqoimalardy ornalastyrýǵa arnalǵan bolsa, ekinshi qabaty – áielder bóligi (zýdari chio) – taǵam ázirlep, as ishetin úijai, al úshinshi qabat – erlerge (bojari chio) arnalǵan eken. Qabattarǵa edendegi tar tesik arqyly aǵash baspaldaq qoiyp kóteriledi. HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy evrei úii tórt bólmeden: saltanat, jatyn, asúi men bala bólmelerinen turady, olardyń esikteri anfiladaly túrde ornalasqan. Bul evrei úiiniń erekshelikteriniń biri. Saltanat bólmesindegi shyǵys jaq qabyrǵada sylanbaǵan ýchaskeniń bolýy ekinshi erekshelikke jatady, ol qiraǵan Ierýsalim hramyn eske salady. HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy dástúrli korei úii (hanok) aǵashtan, tastan, balshyq sekildi tabiǵi materialdardan turǵyzylypty. Jylý beretin biregei júie (ondol) turǵyn jaidyń ereksheligi bolyp tabylady. Koreiler shi toqyma nemese juqa matras tósep, jyly aǵash edende jatýdy nemese otyrýdy unatqan.
Qoryq-murajaidyń direktory Nikolai Zaitsevtiń aitýynsha, Etnoaýyldaǵy qonysjailar men ondaǵy zattardyń barlyǵy da tarihi shyndyqqa sáikes keletin kórinedi. Úilerdiń qurylysy muraǵattar men ǵylymi ádebiet materialdary boiynsha júzege asyrylǵan. Ǵimarat pen aýla, jihazdar, tipti sol ulttyń kiimine deiin ǵylymi turǵydan ábden zerttelip, zerdelenip, týra ómirdegidei ornalastyrylypty. Barlyǵy da atadan balaǵa, urpaqtan urpaqqa miras bolyp kele jatqan jádigerler. Tipti keibir jádigerlerdiń bir ǵasyrdan astam tarihy bar. N.Zaitsev Etnoaýyl o basta oiyn-saýyqtyq emes, etnostardyń turmysy men mádenietin zertteitin ǵylymi-zertteý ortalyǵy retinde salynǵanyn aitady. Munda kelýshiler ata-babalarynyń qalai turǵany, qandai tirshilik keshkeni týraly mol maǵlumat ala alady. Sondai-aq, munda merekeler men basqa da mańyzdy oqiǵalar barysynda ulttyq taǵamdar ázirleýdi úirenýge de jaǵdai jasalǵan.
Búginde Óskemendegi oblystyq sáýlet-etnografiialyq jáne tabiǵi-landshaftyq murajai-qoryǵyna qaraityn Etnoaýyl óskemendikter men qala qonaqtarynyń súiikti demalys oryndarynyń biri. El birligi men yntymaǵyn ulyqtaityn mundai jobalardyń ómirsheń bolatyny da sózsiz.
Meiramtai Imanǵali, "Didar" gazeti
