ەركە ەرتٸستٸڭ سول جاعالاۋىنان ورىن تەپكەن ەتنواۋىل قازٸر ٶسكەمەندٸكتەردٸڭ ماقتانىشىنا اينالدى دەسە دە بولادى. كەلگەن قوناقتارعا ۇيالماي كٶرسەتەتٸن قالاداعى بٸردەن-بٸر مەدەني ورىنداردىڭ بٸرٸ دە - وسى.
ٶڭٸرٸمٸزدٸ مەكەن ەتكەن تٷرلٸ ۇلت پەن ۇلىستىڭ تاتۋلىعىن پاش ەتٸپ, ىنتىماقتى بەرەكە-بٸرلٸگٸن ۇلىقتاعان ەتنواۋىل تەك وبلىستاعى ەمەس, تۇتاستاي قازاقستاندا جٷزەگە اسىرىلعان تۇڭعىش بٸرەگەي جوبا.
سالىنعانىنا نەبەرٸ بەس-التى جىلدىڭ عانا جٷزٸ بولسا دا, شىعىستاعى ەتنواۋىلدىڭ اتى الىستى شارلاپ كەتتٸ. تٸپتٸ ٶزگە وبلىستاردان ەمەس, الىس-جاقىن مەملەكەتتەردەن ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتاردىڭ ٶزٸ تاڭداي قاعىپ, تامسانىپ جاتۋى تەگٸن ەمەس. قوناقتاردىڭ اراسىندا ەتنواۋىلدى «بۇۇ-نىڭ شاعىن كٶشٸرمەسٸنە» ۇقساتىپ جاتاتىندار دا كەزدەسٸپ جاتادى.
شىنىندا دا, تٷتٸنٸ تٷزۋ ۇشقان, قايماعى بۇزىلماعان بەرەكەلٸ, بەيبٸت ەلدە عانا وسىنداي عاجاپ كەشەن بوي كٶتەرسە كەرەك. جالپى تاريحتا بٸر ۇلتتىڭ بٸر ۇلتقا قىسىم كٶرسەتٸپ, قۋدالاعان, تٸپتٸ تاريح ساحناسىنان ىعىستىرىپ تاستاۋعا تىرىسىپ, تەپەرٸش كٶرسەتكەن وقيعالارى كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. تاعدىردىڭ ايداۋىمەن تۋعان جەرٸنەن قۋىلعان قانشاما ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلٸ قاسيەتتٸ قازاق جەرٸنەن پانا تاپتى. ٶستٸ, ٶركەندەدٸ, تامىر جايدى. ەتنواۋىل – سول بەرەكەسٸ مەن ىنتىماعى جاراسقان ەلدٸڭ سيمۆولى ٸسپەتتەس. تەۋەلسٸزدٸك العان جيىرما بەس جىلداعى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ جەمٸسٸ.
ەتنواۋىل ورنالاسقان اۋماقتىڭ بۇرىن قوقىس تٶگەتٸن الاڭ بولعانىن قازٸر كٶزگە ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ مٷمكٸن ەمەس. نيەت پەن ىنتا بولسا, تاقىر جەردٸڭ ٶزٸن گٷلگە اينالدىرۋعا بولادى ەكەن. بٷگٸندە ەلدەگٸ بەرەكە مەن بٸرلٸكتٸڭ, ىرىس پەن ىنتىماقتىڭ بەلگٸسٸندەي بولعان ەتنواۋىل تەك شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, بٷتٸندەي ەلٸمٸزدٸڭ ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر. ۇلتتار اراسىنداعى دوستىقتى دەرٸپتەيتٸن مۇنداي ورىندى ازۋىن ايعا بٸلەگەن ەلدەردٸڭ ٶزٸنەن كەزدەستٸرە قويۋ نەعايبىل.
ال ەندٸ ٶسكەمەندٸكتەردٸڭ عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ ماقتانىشىنا اينالعان ەتنواۋىل قالاي بوي كٶتەردٸ? وسىنداي كەرەمەت كەشەندٸ تۇرعىزۋ كٸمنٸڭ ويىنا كەلدٸ? ەندٸ وسىعان از كەم توقتالا كەتسەك دەيمٸز.
ٶسكەمەندەگٸ سەۋلەتتٸك-ەتنوگرافييالىق جەنە تابيعي-لاندشافتتى مۇراجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي زايتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەتنواۋىل سالۋ جٶنٸندەگٸ يدەيا ورىنبوردا ٶتكەن قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ٶڭٸرارالىق ەرٸپتەستٸك جٶنٸندەگٸ التىنشى فورۋمنان كەيٸن پايدا بولىپتى. تاماشا باستاما قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى شىعىس قازاقستان وبلىستىق حاتشىلىعى تاراپىنان دا بٸردەن قولداۋعا يە بولعان. جاقسى ويدى تەز جٷزەگە اسىرۋعا وبلىستاعى ەتنو-مەدەني بٸرلەستٸكتٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ مەن زييالى قاۋىم دا بەل شەشە كٸرٸسكەن ەكەن. كەيبٸر ەلدەردە قۇرىلىسقا قاجەتتٸ جەر تەلٸمٸن بٶلۋ ٸسٸنٸڭ ٶزٸ ەكٸ جىلعا دەيٸن ۋاقىت الاتىن بولسا, ال ٶسكەمەندە ەتنواۋىل سالۋ مەسەلەسٸندە ەشقانداي كەدەرگٸ بولماعان. ەتنوگرافييالىق كەشەن رەكوردتى قىسقا مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە سالىنادى. كەشەن قۇرىلىسىنا بەرٸلەتٸن جەر تەلٸمٸ جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار 2010 جىلعى 21 ماۋسىمعا قاراي ەزٸر بولىپ, ال 25 ماۋسىمدا تٷپكٸلٸكتٸ بەكٸتٸلەدٸ. تٸپتٸ قۇرىلىستىڭ قارقىندى جٷرگەنٸ سونشالىق ەتنيكالىق اۋىلدىڭ بٸرٸنشٸ كەزەگٸ بار-جوعى 28 تەۋلٸك ٸشٸندە سالىنىپتى. نەتيجەسٸندە ەكٸ ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ارنالعان كەلەسٸ Vٸٸ فورۋم ٶسكەمەندە ٶتەدٸ. 2010 جىلدىڭ 6-قىركٷيەگٸندە ەلٸمٸزدە بالاماسى جوق وسىناۋ كەشەننٸڭ تۇساۋىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ كەسٸپ, قوناعى بولادى.
جالپى, ەلدەگٸ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان جارقىن باستامالار شىعىس ٶڭٸرٸنەن باستاۋ الىپ جاتادى. كٷننٸڭ شىعىستان راۋانداپ اتاتىنى سيياقتى, بەيبٸتشٸلٸكتٸ تۋ ەتٸپ, دوستىقتى دەرٸپتەيتٸن شارالاردىڭ شىعىستان باستاۋ الىپ جاتۋى دا زاڭدىلىق سەكٸلدٸ. 1992 جىلى ٶسكەمەندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى دوستىق ٷيٸ اشىلعان بولسا, «دوستىق كەرۋەنٸ», «دوستىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ جول كارتاسى» سەكٸلدٸ اكتسييالار دا ٶسكەمەننەن باستالىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە جالعاسىن تاپتى. سونداي-اق ەتنواۋىل جوباسى دا العاش رەت شىعىستا قولعا الىندى.
بٷگٸندە ەتنواۋىل تەك سەيٸل الاڭى عانا ەمەس, رۋحاني-مەدەني ورىن. تٸپتٸ حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق جەنە وبلىستىق دەڭگەيدەگٸ يگٸلٸكتٸ ٸس-شارالار دا وسى ەتنواۋىلدا ٶتٸپ جاتادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ ٶسكەمەنگە كەلگەن ساپارىندا ەتنواۋىلدىڭ قاق تٶرٸندە ورنالاسقان قازاقتىڭ ون ەكٸ قانات اق ورداسىندا ايماقتىڭ زييالى قاۋىمىمەن, ورتا جەنە شاعىن بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن, قوعامدىق ۇيىمدار مەن بٸرلەستٸكتەردٸڭ جەتەكشٸلەرٸمەن كەزدەسۋ دە ٶتكٸزدٸ. كەيٸننەن سول كەزدەگٸ وبلىس باسشىسى بەردٸبەك ساپارباەۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسىنىڭ كەزدەسۋدٸ ەتنواۋىلداعى كيٸز ٷيدە ٶتكٸزۋٸ بەكەر ەمەس ەكەنٸن, بٸر شاڭىراق استىندا تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىز – نۇر-سۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتارالىق كەلٸ¬سٸمدٸ نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ ساياساتىنىڭ جە¬مٸسٸ ەكەنٸن ايتقانى ەسٸمٸزدە. سول جولى مەملەكەت باسشىسى ەتنواۋىل¬دى ارالاپ كٶرٸپ, ٶڭٸر¬دەگٸ ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردٸڭ جۇ¬مى¬سىنا ريزاشىلىعىن دا بٸلدٸرگەن بولاتىن.
يە, جٷزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ ٶكٸلدەرٸ مەكەن ەتٸپ جاتقان قاسيەتتٸ شىعىس ٶڭٸرٸ دوستىققا ەرقاشان دا بەرٸك. قازٸرگٸ تاڭدا ون گەكتارداي اۋماقتى الىپ جاتقان ەتنواۋىلدا وبلىستا تۇراتىن حالىقتاردىڭ حٸح عاسىر سوڭى – حح عاسىر باسىنداعى 12 قونىسى مەن جەكە تۇرعان 6 نىسان ورنالاسقان. مىسالى, حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىر باسىنداعى دەۋلەتتٸ قازاق ٷيٸنٸڭ ٶزٸ بەس بٶلمەدەن تۇرادى. ەكٸ ەڭٸستٸ جايپاق تٶبەسٸنە توپىراق تٶگٸلگەن, تەرەزەسٸنٸڭ كەسەكتەرٸ شىنىلانعان وتىرىقشىلدىق تۇرعىن ٷيگە توشالا جاپسارلاس تۇر. ال دەستٷرلٸ تاتار قونىسى جوباسىنا قازان تاتارلارىنىڭ ەكٸەڭٸستٸ تاقتاي شاتىرى بار اعاش شەگەن ٷيٸ نەگٸزگە الىنىپتى. اۋلا جاقتاعى سەنەكتەن كٸرەتٸن قاتار ەكٸ ەسٸكتٸڭ ورنالاسۋى جەنە تەرەزەلەردە قاقپاقتاردىڭ بولماۋى ٷيدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە جاتادى. ٷي ەكٸ بٶلمەدەن جەنە سالقىن سەنەكتەن تۇرادى. بٸر بٶلمە «قارا ٷي» – ەيەلدەر جاعى, ال ەكٸنشٸ «اق ٷي» – قوناق بٶلمە.
ەتنواۋىلداعى XIV-XVII عاسىرلارداعى شەشەندەردٸڭ تۇرعىن مۇناراسى دا كەلۋشٸلەر نازارىن ٶزٸنە بٸردەن اۋدارادى. تۇرعىن ٷيدٸڭ مۇنداي ٷلگٸسٸ شەشەن رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋلى اۋداندارىنا تەن كٶرٸنەدٸ. ونىڭ پايدا بولۋ سەبەبٸ – ٶزدەرٸن-ٶزٸ قورعاۋ, قورعانۋ قاجەتتٸگٸنەن تۋىنداعان. تاستان قالانعان, بيٸكتٸگٸ 12 مەتر بولاتىن كٶلەمدٸ ٷشقاباتتى مۇنارانىڭ بٸرٸنشٸ قاباتى (بوجال – قورا) مالعا, استىق ساقتاۋعا جەنە جەرقويمالاردى ورنالاستىرۋعا ارنالعان بولسا, ەكٸنشٸ قاباتى – ەيەلدەر بٶلٸگٸ (زۋداري چيو) – تاعام ەزٸرلەپ, اس ٸشەتٸن ٷيجاي, ال ٷشٸنشٸ قابات – ەرلەرگە (بوجاري چيو) ارنالعان ەكەن. قاباتتارعا ەدەندەگٸ تار تەسٸك ارقىلى اعاش باسپالداق قويىپ كٶتەرٸلەدٸ. حح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى ەۆرەي ٷيٸ تٶرت بٶلمەدەن: سالتانات, جاتىن, اسٷي مەن بالا بٶلمەلەرٸنەن تۇرادى, ولاردىڭ ەسٸكتەرٸ انفيلادالى تٷردە ورنالاسقان. بۇل ەۆرەي ٷيٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ. سالتانات بٶلمەسٸندەگٸ شىعىس جاق قابىرعادا سىلانباعان ۋچاسكەنٸڭ بولۋى ەكٸنشٸ ەرەكشەلٸككە جاتادى, ول قيراعان يەرۋساليم حرامىن ەسكە سالادى. حح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى دەستٷرلٸ كورەي ٷيٸ (حانوك) اعاشتان, تاستان, بالشىق سەكٸلدٸ تابيعي ماتەريالداردان تۇرعىزىلىپتى. جىلۋ بەرەتٸن بٸرەگەي جٷيە (وندول) تۇرعىن جايدىڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى. كورەيلەر شي توقىما نەمەسە جۇقا ماتراس تٶسەپ, جىلى اعاش ەدەندە جاتۋدى نەمەسە وتىرۋدى ۇناتقان.
قورىق-مۇراجايدىڭ ديرەكتورى نيكولاي زايتسەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ەتنواۋىلداعى قونىسجايلار مەن ونداعى زاتتاردىڭ بارلىعى دا تاريحي شىندىققا سەيكەس كەلەتٸن كٶرٸنەدٸ. ٷيلەردٸڭ قۇرىلىسى مۇراعاتتار مەن عىلىمي ەدەبيەت ماتەريالدارى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلعان. عيمارات پەن اۋلا, جيھازدار, تٸپتٸ سول ۇلتتىڭ كيٸمٸنە دەيٸن عىلىمي تۇرعىدان ەبدەن زەرتتەلٸپ, زەردەلەنٸپ, تۋرا ٶمٸردەگٸدەي ورنالاستىرىلىپتى. بارلىعى دا اتادان بالاعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان جەدٸگەرلەر. تٸپتٸ كەيبٸر جەدٸگەرلەردٸڭ بٸر عاسىردان استام تاريحى بار. ن.زايتسەۆ ەتنواۋىل و باستا ويىن-ساۋىقتىق ەمەس, ەتنوستاردىڭ تۇرمىسى مەن مەدەنيەتٸن زەرتتەيتٸن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى رەتٸندە سالىنعانىن ايتادى. مۇندا كەلۋشٸلەر اتا-بابالارىنىڭ قالاي تۇرعانى, قانداي تٸرشٸلٸك كەشكەنٸ تۋرالى مول ماعلۇمات الا الادى. سونداي-اق, مۇندا مەرەكەلەر مەن باسقا دا ماڭىزدى وقيعالار بارىسىندا ۇلتتىق تاعامدار ەزٸرلەۋدٸ ٷيرەنۋگە دە جاعداي جاسالعان.
بٷگٸندە ٶسكەمەندەگٸ وبلىستىق سەۋلەت-ەتنوگرافييالىق جەنە تابيعي-لاندشافتىق مۇراجاي-قورىعىنا قارايتىن ەتنواۋىل ٶسكەمەندٸكتەر مەن قالا قوناقتارىنىڭ سٷيٸكتٸ دەمالىس ورىندارىنىڭ بٸرٸ. ەل بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىن ۇلىقتايتىن مۇنداي جوبالاردىڭ ٶمٸرشەڭ بولاتىنى دا سٶزسٸز.
مەيرامتاي يمانعالي, "ديدار" گازەتٸ
