Táýelsizdik alǵannan keiingi dini jańarý halyqtyń basym bóliginiń islamǵa bet burýy ata dinimizge úlken suranys týyndatty. Keńestik kezeńdegi dini mamandar daiyndaýdyń toqtatylýy, sáikesinshe qajetti mamandardyń jetispeýi ulty, ustanymy basqa shet eldik islam mamandary men ýaǵyzshylarynyń elge aǵylýynyń basty sebepteriniń biri boldy. Mundai ýaǵyzshylardyń arasynda radikaldy baǵyttaǵy, ekstremistik kóńil kúidegi («Hizbýt Tahrir», «Tabliǵi jamaǵat», ýahabbiler t.b.) toptardyń ókilderi boldy.
Dini ekstremizm arnaiy oqýlyqtarda dini ekstremizm «basqa din ustanýshylar men dindi ustanbaityndarǵa tózimsizdikti ýaǵyzdaý, ózge dinderge naqty bir dini ilim sheńberinde qaraý, baǵalaý. Basym jaǵdailarda dini ekstremizm dinge qatysty bolmai, saiasi nemese ózge de maqsattarǵa qol jetkizý úshin, naqty bir din qaǵidalaryn jamylǵy ete otyryp ziiandy áreket etý» dep kórsetiledi. Osy anyqtamadaǵy sipattamalardy negizge ala otyryp qarastyratyn bolsaq joǵaryda aitylǵan dástúrli emes dini aǵymdardyń ustanymdaryn ekstremisttik dep baǵalaýǵa bolady. Elimizde mundai aǵymdardyń taralý aimaqtary da ár túrli. Sarapshylar pikirine súiensek, jihadqa shaqyratyn ekstremisttik aǵymdar elimizdiń batys óńirlerinde keń taralǵan. Olar bul úderisti batys óńiriniń ekonomikalyq qýatyna, iaǵni munai shikizatyna qyzyǵýshylyq (atalmysh top músheleriniń munai qubyrlarynan munai urlaý faktileri anyqtaldy), Reseimen shekaralastyq, ásirese, «álemdik jihad» ekstremistik toby áreket etetin Astrahan oblysymen shekaralastyq, sondai-aq, halyqtyń dástúrli islam qaǵidalarynan habarsyzdyǵyn alǵa tartady.
Jalpy dini ekstermizmniń qai aimaqta bolmasyn (Qazaqstan boiynsha) taralýyna sebep bolatyn birneshe alǵysharttardy atap ótýge bolady. Eń aldymen bul dini saýatsyzdyq. Dinge tolyq tanymmen kelmeý dini saýatsyzdyqtyń basty kórinisi bolyp otyr. Bul jerde Abaidyń imandy «iakini» jáne «taqlidi» dep bólip qarastyrýy ózekti bolýda. Munyń alǵashqysy tanymnan, aqyl dálelinen týyndaityn shyn iman. Ekinshisi «ózi eshtemeni bilmei, esh nárse týraly oilamai, din ieleriniń sózine erip, «el qalai kóshse, men de solai kóshtim» degen nadandyqtan shyqqan soqyr sezim, ústirt nanym» – bul qazirgi qoǵamǵa tán, dini saýatsyzdyqtyń kórinisi, dini radikaldanýdyń sebebi bolyp otyr.
Turǵyndardyń arasynda, ásirese jastardyń ózgelerge elikteýi, belgili bir toptyń múshesi bolýǵa degen yntasy soqyr senimge negizdelgen dinshildikke ákeledi. Mundai soqyr senim dini fýndamentalizmniń, sáikesinshe dini fanatizmniń alǵysharttary bolýda. Fýndamentalisttik kóńil-kúi ekstremizmge aparar jol, óitkeni ekstremisttik paiymda óziniń ǵana dini ustanymy eń shynaiy, aqiqat ári taza dep uǵynylady. Sáikesinshe, ózge din ókilderine tózimsizdik, qysym kórsetý sekildi kóńil-kúi týyndaidy. Mundai ustanym óz senimin, kózqarasyn meilinshe keń taratý, qajet bolsa kúshtep tańý áreketine saiady. Osy jaǵdaida, dini motivtegi terrorizm kórinisi men onyń ókinishiti saldary oryn alady.
Ǵalamtor keńistigindegi ekstremistik ideialar taratatyn saittardyń erkin qoljetimdiligi de mańyzdy sebepterdiń biri bolyp tabylady. Mundai saittardy ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Mysaly, keibir saittar musylmandardyń qysymǵa ushyraýy, ásirese AQSh, Eýropa, Izraildegi musylmandar týraly aqparattar, qanǵa bókken adamdardyń sýretterin, beine-materialdardy ashyq kórsetý arqyly kúlli álemdi musylmandarǵa jaý retinde kórsetýge umtylady. Sondai-aq, saittaǵy túrli sheihtardyń ýaǵyzdary beine-jazba túrinde taratylady. Ýaǵyzdarda zaiyrly biliktiń islamǵa jat ekendigi, mundai memleket basqarýshylary, din qyzmetkerleri «dinnen shyqqandar» degen pikir meilinshe dáleldi aitylyp, olarǵa baǵynbaýǵa shaqyrylady. Mundai aqparattar saýaty tómen, ózin musylman sanaityn adam sanasynda qysymdaǵy musylmandardy qutqarý men halifat sipatyndaǵy memleket qurýǵa qatysý, qajet bolsa, qurban bolý týraly oi týyndatady. Óz oiyn saitta beriletin jihadqa shyǵý, shahid bolý týraly hadister men aiattar arqyly nyǵaityp, ózgermes ustanymǵa, ómirlik maqsatqa ainaldyrady.
Kelesi saittar adamdy birden qarýly jihadqa shyǵyp, zaiyrly bilikti qulatýǵa shaqyrmaidy. Olar zaiyrly bilik nemese ózge dindegiler týraly syni pikirler bildirmeidi. Mundai saittardyń syrtqy bezendirilýi de tek islamǵa arnalǵan aqparattyq portal túrinde berilýi múmkin. Olardaǵy basty maqsat memlekette ǵasyrlar boiy qalyptasqan dástúrli dindi bólshekteýden bastalady. Mysaly, «http://uraza.kz/» saitynda Ramazan aiynda orazany buzýdyń tyiym salynǵandyǵy týraly: «Oraza tutýdan, onyń mindettiligin moiyndamai bas tartqan adamnyń kápir (dinsiz) ekenine ǵalymdar bir aýyzdan kelisken» degen aqparat berildi. Bul qazaq jerinde taralǵan dástúrli Hanafi mazhabyna qaishy, munda oraza ustamaý dinnen shyǵarmaidy. Sol sekildi, betashar, sálem salý t.b. dástúrlerdi «Qudaiǵa serik qosý» degen pátýa beretin saittar dini ortadaǵy bólinýshilikterdi týyndatyp, dini fýndamentalizmge itermeleidi.
Berilgen saittardyń ortaq urany «Taýhid – bul maqsat, al jihad – ony júzege asyrý joly», «jihad árkimniń jeke mindeti» degen oi. Bul oi ashyq nemese jasyryn túrde meilinshe belsendi túrde taratylady, tańylady. Saldary retinde qoǵamda arab elderiniń ulttyq kiimin kigender men meshitke qulaǵyna naýshnik taǵyp baratyndar paida bola bastady. Ózge elge jihadqa attanyp ólim qushqandar men óz elinde ekstremistik ideialardy taratyp túrmege qamalǵandar sany artty.
Ǵalamtordaǵy ekstremistik saittardyń yqpalymen birge, shet elden dini bilim alǵan psevdosheihtardyń, psevdoǵalymdardyń ýaǵyzy arqyly «ahiler» men «ýhtilerden» nemese «brattar» men «sestralardan «quralǵan jamaǵattarda qanshama sana ýlanyp, keler urpaqtyń qazaq emes tek musylman bolyp, dástúrden, dilden sýsyndamai ósip jatqandyǵy oilandyratyn jaǵdai.
Sol sebepti, mundai máseleni sheshý ulttyń kelbetin saqtaýdyń kepili bolmaq. Bir ulttyń dini ustanymdar negizinde bólinýi saldarynan tutas memleketterdiń turaqtylyǵy shaiqalǵandyǵyn tarih kórsetip berdi. Atalmysh máseleniń aldyn alý kezek kúttirmeitin shara. Bul baǵytta, zańdar qaita qaralyp, tolyqtyryldy, arnaýly ortalyqtar quryldy. Aqparattyq túsindirý jumystary kúsheitildi. Alaida, dini ekstremizmmen kúreste eń mańyzdy qadam bul dini saýattylyq ekendigi daýsyz. Dini saýatty bolý úshin belgili-bir dini kýrsty bitirý shart emes. Dini saýattylyq ulttyq tarih, dástúrmen qatar, álemdik deńgeidegi úrdisterden habardar bolýdan quralady. Óz Otanyn súiý men dástúrin ustaný, tarihyn qasterleý dini saýattylyqtyń bir qyry. Óitkeni, qazaq tarihyna úńilgen kez-kelgen adam qazaq halqynda ózge eldi jaýlaý, ózge ult pen dindi kemsitý sekildi kórinisterdiń oryn almaǵandyǵyn kóredi. Sondai-aq, ulttyq dástúrdiń islam sharttaryna qarsy kelmeitindigin, tipti úndesip turatyndyǵyn baiqaý úshin de asqan saýattylyqtyń qajeti joq.
Dini saýattylyq din týraly bilim retinde jalpy saýattylyqtyń quramdas bóligine ainalýy tiis. Barlyq álemdik, dástúrli, jańa paida bolǵan dini aǵymdardyń tarihyn, ilimin, qundylyqtar júiesinen tanyp-bilý men jalǵan dinderdiń, ekstremistik toptardyń belgilerin ajyrata alý daǵdysy qalyptasqan adamda radikaldy ideialarǵa qarsy «aqparattyq immýnitet» qalyptasady. Osy turǵydan alǵanda jastar arasynda dini saýattylyqty qalyptastyrýdyń negizgi quraly retinde «Dintaný» kýrsy ózekti bola túsedi. Ortańǵy bilim berý mektepterinde 2009 jyldan bastap oqytylyp kele jatqan atalmysh pán qazirgi tańda jańartý men tolyqtyrýdy qajet etedi. Óitkeni, qazirgi tańdaǵy dini ahýal kúrdelene tústi. Sáikesinshe, «dintaný» pániniń oqýlyǵyna álemdik dinder men dástúrli emes dini aǵymdar týraly obektivti málimetter berýmen qosa dini ekstremizm týraly túsinik, onyń belgileri, ǵalamtordaǵy kórinisteri sekildi kúrdeli bólimmen tolyqtyrylýy tiis. Atalmysh pánnen sabaq beretin muǵalimderge arnalǵan ádistemelik quraldar daiyndalyp, biliktilikti kóterý kýrstary uiymdastyrylýy qajet. Mundai kýrstarda arnaýly mamandar muǵalimderge ekstremizmniń tabiǵaty, alǵysharttary týraly maǵlumattar berip, ekstremistik saittardy anyqtaý, salystyrý joldaryn úiretedi. Bul shara ustazdardyń oqýshylarmen jumys isteýge daiyndyǵyn arttyrady.
Din týraly bilim mektep qabyrǵasymen shektelip qalmai, arnaýly jáne joǵarǵy oqý oryndarynda jalǵasyn tapqany jón. Stýdent jastar arasynda dintaný kýrsy qabyldaýǵa aýyr, qajetsiz, áiteýir baǵa úshin oqylatyn kýrstar qatarynda qalmaýyn qadaǵalaý da mańyzdy. Osy oraida, rýhani-intelektýaldy jastar tárbieleý úshin dintaný kýrsynyń qosymshasy retinde dintanýǵa qyzyǵýshylar klýbtaryn qurý qajet. Munda din máselesine qyzyǵýshylyq tanytatyn stýdent-jastar, dinaralyq suhbattastyqty nyǵaitý, dini saýattylyqty kóterý, dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn-alý sekildi túitkildi máselelerge óz qarastaryn qalyptastyryp, olardy sheshý baǵdarlamarynyń jobasyn daiyndaý sekildi máselelermen ainalysady. Klýb músheleri dintaný kýrsyn oqytý baǵdarlamasyn tolyqtyrý men jaqsartý boiynsha da óz usynystaryn bere alady. Munyń bári din týraly tanymdy keńeitýdi qyzyqty ári qarapaiym ete túspek. Din týraly bilimge ie, saýatty kez-kelgen adam óziniń rýhani baǵdaryn durys tańdaidy, ózgeniń din ustaný, ulttyq, tildik ereksheligine syilastyqpen qarap, qurmet kórsetedi. Iaǵni, Qazaqstanda qalyptasqan dinaralyq kelisim tatýlyqty saqtaý men keler urpaqqa jetkizýge óz úlesin qosar bolsa, óz kezeginde erkin ári qyzyǵýshylyqpen jinaqtalǵan bilim men tájiribe ómir soqpaqtarynda súrinbeýdiń kepili.
G.Toqtarova,
Mádenietter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy,
BAQ monitoringi bóliminiń bastyǵy
.jpg)