تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ دٸني جاڭارۋ حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ يسلامعا بەت بۇرۋى اتا دٸنٸمٸزگە ٷلكەن سۇرانىس تۋىنداتتى. كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ دٸني ماماندار دايىنداۋدىڭ توقتاتىلۋى, سەيكەسٸنشە قاجەتتٸ مامانداردىڭ جەتٸسپەۋٸ ۇلتى, ۇستانىمى باسقا شەت ەلدٸك يسلام ماماندارى مەن ۋاعىزشىلارىنىڭ ەلگە اعىلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى. مۇنداي ۋاعىزشىلاردىڭ اراسىندا راديكالدى باعىتتاعى, ەكسترەميستٸك كٶڭٸل كٷيدەگٸ («حيزبۋت تاحرير», «تابليعي جاماعات», ۋاحاببيلەر ت.ب.) توپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بولدى.
دٸني ەكسترەميزم ارنايى وقۋلىقتاردا دٸني ەكسترەميزم «باسقا دٸن ۇستانۋشىلار مەن دٸندٸ ۇستانبايتىندارعا تٶزٸمسٸزدٸكتٸ ۋاعىزداۋ, ٶزگە دٸندەرگە ناقتى بٸر دٸني ٸلٸم شەڭبەرٸندە قاراۋ, باعالاۋ. باسىم جاعدايلاردا دٸني ەكسترەميزم دٸنگە قاتىستى بولماي, ساياسي نەمەسە ٶزگە دە ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن, ناقتى بٸر دٸن قاعيدالارىن جامىلعى ەتە وتىرىپ زيياندى ەرەكەت ەتۋ» دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. وسى انىقتاماداعى سيپاتتامالاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ قاراستىراتىن بولساق جوعارىدا ايتىلعان دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردىڭ ۇستانىمدارىن ەكسترەميستتٸك دەپ باعالاۋعا بولادى. ەلٸمٸزدە مۇنداي اعىمداردىڭ تارالۋ ايماقتارى دا ەر تٷرلٸ. ساراپشىلار پٸكٸرٸنە سٷيەنسەك, جيحادقا شاقىراتىن ەكسترەميستتٸك اعىمدار ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸندە كەڭ تارالعان. ولار بۇل ٷدەرٸستٸ باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنا, ياعني مۇناي شيكٸزاتىنا قىزىعۋشىلىق (اتالمىش توپ مٷشەلەرٸنٸڭ مۇناي قۇبىرلارىنان مۇناي ۇرلاۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالدى), رەسەيمەن شەكارالاستىق, ەسٸرەسە, «ەلەمدٸك جيحاد» ەكسترەميستٸك توبى ەرەكەت ەتەتٸن استراحان وبلىسىمەن شەكارالاستىق, سونداي-اق, حالىقتىڭ دەستٷرلٸ يسلام قاعيدالارىنان حابارسىزدىعىن العا تارتادى.
جالپى دٸني ەكستەرميزمنٸڭ قاي ايماقتا بولماسىن (قازاقستان بويىنشا) تارالۋىنا سەبەپ بولاتىن بٸرنەشە العىشارتتاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن بۇل دٸني ساۋاتسىزدىق. دٸنگە تولىق تانىممەن كەلمەۋ دٸني ساۋاتسىزدىقتىڭ باستى كٶرٸنٸسٸ بولىپ وتىر. بۇل جەردە ابايدىڭ يماندى «ياكيني» جەنە «تاقليدي» دەپ بٶلٸپ قاراستىرۋى ٶزەكتٸ بولۋدا. مۇنىڭ العاشقىسى تانىمنان, اقىل دەلەلٸنەن تۋىندايتىن شىن يمان. ەكٸنشٸسٸ «ٶزٸ ەشتەمەنٸ بٸلمەي, ەش نەرسە تۋرالى ويلاماي, دٸن يەلەرٸنٸڭ سٶزٸنە ەرٸپ, «ەل قالاي كٶشسە, مەن دە سولاي كٶشتٸم» دەگەن ناداندىقتان شىققان سوقىر سەزٸم, ٷستٸرت نانىم» – بۇل قازٸرگٸ قوعامعا تەن, دٸني ساۋاتسىزدىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ, دٸني راديكالدانۋدىڭ سەبەبٸ بولىپ وتىر.
تۇرعىنداردىڭ اراسىندا, ەسٸرەسە جاستاردىڭ ٶزگەلەرگە ەلٸكتەۋٸ, بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ مٷشەسٸ بولۋعا دەگەن ىنتاسى سوقىر سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن دٸنشٸلدٸككە ەكەلەدٸ. مۇنداي سوقىر سەنٸم دٸني فۋندامەنتاليزمنٸڭ, سەيكەسٸنشە دٸني فاناتيزمنٸڭ العىشارتتارى بولۋدا. فۋندامەنتاليستتٸك كٶڭٸل-كٷي ەكسترەميزمگە اپارار جول, ٶيتكەنٸ ەكسترەميستتٸك پايىمدا ٶزٸنٸڭ عانا دٸني ۇستانىمى ەڭ شىنايى, اقيقات ەرٸ تازا دەپ ۇعىنىلادى. سەيكەسٸنشە, ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸنە تٶزٸمسٸزدٸك, قىسىم كٶرسەتۋ سەكٸلدٸ كٶڭٸل-كٷي تۋىندايدى. مۇنداي ۇستانىم ٶز سەنٸمٸن, كٶزقاراسىن مەيلٸنشە كەڭ تاراتۋ, قاجەت بولسا كٷشتەپ تاڭۋ ەرەكەتٸنە سايادى. وسى جاعدايدا, دٸني موتيۆتەگٸ تەرروريزم كٶرٸنٸسٸ مەن ونىڭ ٶكٸنٸشٸتٸ سالدارى ورىن الادى.
عالامتور كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەكسترەميستٸك يدەيالار تاراتاتىن سايتتاردىڭ ەركٸن قولجەتٸمدٸلٸگٸ دە ماڭىزدى سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. مۇنداي سايتتاردى ەكٸگە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. مىسالى, كەيبٸر سايتتار مۇسىلمانداردىڭ قىسىمعا ۇشىراۋى, ەسٸرەسە اقش, ەۋروپا, يزرايلدەگٸ مۇسىلماندار تۋرالى اقپاراتتار, قانعا بٶككەن ادامداردىڭ سۋرەتتەرٸن, بەينە-ماتەريالداردى اشىق كٶرسەتۋ ارقىلى كٷللٸ ەلەمدٸ مۇسىلماندارعا جاۋ رەتٸندە كٶرسەتۋگە ۇمتىلادى. سونداي-اق, سايتتاعى تٷرلٸ شەيحتاردىڭ ۋاعىزدارى بەينە-جازبا تٷرٸندە تاراتىلادى. ۋاعىزداردا زايىرلى بيلٸكتٸڭ يسلامعا جات ەكەندٸگٸ, مۇنداي مەملەكەت باسقارۋشىلارى, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ «دٸننەن شىققاندار» دەگەن پٸكٸر مەيلٸنشە دەلەلدٸ ايتىلىپ, ولارعا باعىنباۋعا شاقىرىلادى. مۇنداي اقپاراتتار ساۋاتى تٶمەن, ٶزٸن مۇسىلمان سانايتىن ادام ساناسىندا قىسىمداعى مۇسىلمانداردى قۇتقارۋ مەن حاليفات سيپاتىنداعى مەملەكەت قۇرۋعا قاتىسۋ, قاجەت بولسا, قۇربان بولۋ تۋرالى وي تۋىنداتادى. ٶز ويىن سايتتا بەرٸلەتٸن جيحادقا شىعۋ, شاحيد بولۋ تۋرالى حاديستەر مەن اياتتار ارقىلى نىعايتىپ, ٶزگەرمەس ۇستانىمعا, ٶمٸرلٸك ماقساتقا اينالدىرادى.
كەلەسٸ سايتتار ادامدى بٸردەن قارۋلى جيحادقا شىعىپ, زايىرلى بيلٸكتٸ قۇلاتۋعا شاقىرمايدى. ولار زايىرلى بيلٸك نەمەسە ٶزگە دٸندەگٸلەر تۋرالى سىني پٸكٸرلەر بٸلدٸرمەيدٸ. مۇنداي سايتتاردىڭ سىرتقى بەزەندٸرٸلۋٸ دە تەك يسلامعا ارنالعان اقپاراتتىق پورتال تٷرٸندە بەرٸلۋٸ مٷمكٸن. ولارداعى باستى ماقسات مەملەكەتتە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دەستٷرلٸ دٸندٸ بٶلشەكتەۋدەن باستالادى. مىسالى, «http://uraza.kz/» سايتىندا رامازان ايىندا ورازانى بۇزۋدىڭ تىيىم سالىنعاندىعى تۋرالى: «ورازا تۇتۋدان, ونىڭ مٸندەتتٸلٸگٸن مويىنداماي باس تارتقان ادامنىڭ كەپٸر (دٸنسٸز) ەكەنٸنە عالىمدار بٸر اۋىزدان كەلٸسكەن» دەگەن اقپارات بەرٸلدٸ. بۇل قازاق جەرٸندە تارالعان دەستٷرلٸ حانافي مازحابىنا قايشى, مۇندا ورازا ۇستاماۋ دٸننەن شىعارمايدى. سول سەكٸلدٸ, بەتاشار, سەلەم سالۋ ت.ب. دەستٷرلەردٸ «قۇدايعا سەرٸك قوسۋ» دەگەن پەتۋا بەرەتٸن سايتتار دٸني ورتاداعى بٶلٸنۋشٸلٸكتەردٸ تۋىنداتىپ, دٸني فۋندامەنتاليزمگە يتەرمەلەيدٸ.
بەرٸلگەن سايتتاردىڭ ورتاق ۇرانى «تاۋحيد – بۇل ماقسات, ال جيحاد – ونى جٷزەگە اسىرۋ جولى», «جيحاد ەركٸمنٸڭ جەكە مٸندەتٸ» دەگەن وي. بۇل وي اشىق نەمەسە جاسىرىن تٷردە مەيلٸنشە بەلسەندٸ تٷردە تاراتىلادى, تاڭىلادى. سالدارى رەتٸندە قوعامدا اراب ەلدەرٸنٸڭ ۇلتتىق كيٸمٸن كيگەندەر مەن مەشٸتكە قۇلاعىنا ناۋشنيك تاعىپ باراتىندار پايدا بولا باستادى. ٶزگە ەلگە جيحادقا اتتانىپ ٶلٸم قۇشقاندار مەن ٶز ەلٸندە ەكسترەميستٸك يدەيالاردى تاراتىپ تٷرمەگە قامالعاندار سانى ارتتى.
عالامتورداعى ەكسترەميستٸك سايتتاردىڭ ىقپالىمەن بٸرگە, شەت ەلدەن دٸني بٸلٸم العان پسەۆدوشەيحتاردىڭ, پسەۆدوعالىمداردىڭ ۋاعىزى ارقىلى «احيلەر» مەن «ۋحتيلەردەن» نەمەسە «براتتار» مەن «سەسترالاردان «قۇرالعان جاماعاتتاردا قانشاما سانا ۋلانىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ قازاق ەمەس تەك مۇسىلمان بولىپ, دەستٷردەن, دٸلدەن سۋسىنداماي ٶسٸپ جاتقاندىعى ويلاندىراتىن جاعداي.
سول سەبەپتٸ, مۇنداي مەسەلەنٸ شەشۋ ۇلتتىڭ كەلبەتٸن ساقتاۋدىڭ كەپٸلٸ بولماق. بٸر ۇلتتىڭ دٸني ۇستانىمدار نەگٸزٸندە بٶلٸنۋٸ سالدارىنان تۇتاس مەملەكەتتەردٸڭ تۇراقتىلىعى شايقالعاندىعىن تاريح كٶرسەتٸپ بەردٸ. اتالمىش مەسەلەنٸڭ الدىن الۋ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارا. بۇل باعىتتا, زاڭدار قايتا قارالىپ, تولىقتىرىلدى, ارناۋلى ورتالىقتار قۇرىلدى. اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى كٷشەيتٸلدٸ. الايدا, دٸني ەكسترەميزممەن كٷرەستە ەڭ ماڭىزدى قادام بۇل دٸني ساۋاتتىلىق ەكەندٸگٸ داۋسىز. دٸني ساۋاتتى بولۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ-بٸر دٸني كۋرستى بٸتٸرۋ شارت ەمەس. دٸني ساۋاتتىلىق ۇلتتىق تاريح, دەستٷرمەن قاتار, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٷردٸستەردەن حاباردار بولۋدان قۇرالادى. ٶز وتانىن سٷيۋ مەن دەستٷرٸن ۇستانۋ, تاريحىن قاستەرلەۋ دٸني ساۋاتتىلىقتىڭ بٸر قىرى. ٶيتكەنٸ, قازاق تاريحىنا ٷڭٸلگەن كەز-كەلگەن ادام قازاق حالقىندا ٶزگە ەلدٸ جاۋلاۋ, ٶزگە ۇلت پەن دٸندٸ كەمسٸتۋ سەكٸلدٸ كٶرٸنٸستەردٸڭ ورىن الماعاندىعىن كٶرەدٸ. سونداي-اق, ۇلتتىق دەستٷردٸڭ يسلام شارتتارىنا قارسى كەلمەيتٸندٸگٸن, تٸپتٸ ٷندەسٸپ تۇراتىندىعىن بايقاۋ ٷشٸن دە اسقان ساۋاتتىلىقتىڭ قاجەتٸ جوق.
دٸني ساۋاتتىلىق دٸن تۋرالى بٸلٸم رەتٸندە جالپى ساۋاتتىلىقتىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالۋى تيٸس. بارلىق ەلەمدٸك, دەستٷرلٸ, جاڭا پايدا بولعان دٸني اعىمداردىڭ تاريحىن, ٸلٸمٸن, قۇندىلىقتار جٷيەسٸنەن تانىپ-بٸلۋ مەن جالعان دٸندەردٸڭ, ەكسترەميستٸك توپتاردىڭ بەلگٸلەرٸن اجىراتا الۋ داعدىسى قالىپتاسقان ادامدا راديكالدى يدەيالارعا قارسى «اقپاراتتىق يممۋنيتەت» قالىپتاسادى. وسى تۇرعىدان العاندا جاستار اراسىندا دٸني ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى رەتٸندە «دٸنتانۋ» كۋرسى ٶزەكتٸ بولا تٷسەدٸ. ورتاڭعى بٸلٸم بەرۋ مەكتەپتەرٸندە 2009 جىلدان باستاپ وقىتىلىپ كەلە جاتقان اتالمىش پەن قازٸرگٸ تاڭدا جاڭارتۋ مەن تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ تاڭداعى دٸني احۋال كٷردەلەنە تٷستٸ. سەيكەسٸنشە, «دٸنتانۋ» پەنٸنٸڭ وقۋلىعىنا ەلەمدٸك دٸندەر مەن دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمدار تۋرالى وبەكتيۆتٸ مەلٸمەتتەر بەرۋمەن قوسا دٸني ەكسترەميزم تۋرالى تٷسٸنٸك, ونىڭ بەلگٸلەرٸ, عالامتورداعى كٶرٸنٸستەرٸ سەكٸلدٸ كٷردەلٸ بٶلٸممەن تولىقتىرىلۋى تيٸس. اتالمىش پەننەن ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەرگە ارنالعان ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار دايىندالىپ, بٸلٸكتٸلٸكتٸ كٶتەرۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. مۇنداي كۋرستاردا ارناۋلى ماماندار مۇعالٸمدەرگە ەكسترەميزمنٸڭ تابيعاتى, العىشارتتارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرٸپ, ەكسترەميستٸك سايتتاردى انىقتاۋ, سالىستىرۋ جولدارىن ٷيرەتەدٸ. بۇل شارا ۇستازداردىڭ وقۋشىلارمەن جۇمىس ٸستەۋگە دايىندىعىن ارتتىرادى.
دٸن تۋرالى بٸلٸم مەكتەپ قابىرعاسىمەن شەكتەلٸپ قالماي, ارناۋلى جەنە جوعارعى وقۋ ورىندارىندا جالعاسىن تاپقانى جٶن. ستۋدەنت جاستار اراسىندا دٸنتانۋ كۋرسى قابىلداۋعا اۋىر, قاجەتسٸز, ەيتەۋٸر باعا ٷشٸن وقىلاتىن كۋرستار قاتارىندا قالماۋىن قاداعالاۋ دا ماڭىزدى. وسى ورايدا, رۋحاني-ينتەلەكتۋالدى جاستار تەربيەلەۋ ٷشٸن دٸنتانۋ كۋرسىنىڭ قوسىمشاسى رەتٸندە دٸنتانۋعا قىزىعۋشىلار كلۋبتارىن قۇرۋ قاجەت. مۇندا دٸن مەسەلەسٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ستۋدەنت-جاستار, دٸنارالىق سۇحباتتاستىقتى نىعايتۋ, دٸني ساۋاتتىلىقتى كٶتەرۋ, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن-الۋ سەكٸلدٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرگە ٶز قاراستارىن قالىپتاستىرىپ, ولاردى شەشۋ باعدارلامارىنىڭ جوباسىن دايىنداۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەرمەن اينالىسادى. كلۋب مٷشەلەرٸ دٸنتانۋ كۋرسىن وقىتۋ باعدارلاماسىن تولىقتىرۋ مەن جاقسارتۋ بويىنشا دا ٶز ۇسىنىستارىن بەرە الادى. مۇنىڭ بەرٸ دٸن تۋرالى تانىمدى كەڭەيتۋدٸ قىزىقتى ەرٸ قاراپايىم ەتە تٷسپەك. دٸن تۋرالى بٸلٸمگە يە, ساۋاتتى كەز-كەلگەن ادام ٶزٸنٸڭ رۋحاني باعدارىن دۇرىس تاڭدايدى, ٶزگەنٸڭ دٸن ۇستانۋ, ۇلتتىق, تٸلدٸك ەرەكشەلٸگٸنە سىيلاستىقپەن قاراپ, قۇرمەت كٶرسەتەدٸ. ياعني, قازاقستاندا قالىپتاسقان دٸنارالىق كەلٸسٸم تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن كەلەر ۇرپاققا جەتكٸزۋگە ٶز ٷلەسٸن قوسار بولسا, ٶز كەزەگٸندە ەركٸن ەرٸ قىزىعۋشىلىقپەن جيناقتالعان بٸلٸم مەن تەجٸريبە ٶمٸر سوقپاقتارىندا سٷرٸنبەۋدٸڭ كەپٸلٸ.
گ.توقتاروۆا,
مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ حالىقارالىق ورتالىعى,
باق مونيتورينگٸ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى
.jpg)