Álem kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip jatyr. Ǵalamshar resýrstary sarqylýda, al tehnologiialardyń óte jyldam damýynyń áseri oida bolmaǵan nátijeler berýi múmkin.
Biotehnologiialar adamzatty jańa etikalyq normalardy ázirleýge májbúrleidi, tsifrlyq ekonomika ádettegi ekonomikalyq qarym-qatynastardy ózgertedi, al jasandy zerdeniń damýy adam faktorynyń qatysýymen bolatyn jumystardyń qysqarýyna jáne onyń jasandy zerdeni aýystyrýyna bailanysty jumyssyzdyq deńgeiiniń ósýine ǵana emes, sonymen birge, máselen, jasandy zerde algoritmderiniń ereksheligimen, onyń ishinde matematikalyq úlgilerdi ázirleýde jiberilgen qateliktermen bailanysty tipten kútpegen saldary bolýy múmkin.
Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyly ótken astanalyq ekonomikalyq forýmnyń ashylýynda búgingi álem damýynyń basty 5 mega trendin atap ótken-di. Naqtyraq aitsaq, olar:
* adamzattyń barlyq aspektisiniń sandyq júiege kóshýi,
* álem halqynyń jyldam ósýi,
* ýrbanizatsiia máselesi,
* balamaly energiia kózderin paidalaný,
* sondai-aq eńbek naryǵynyń transformatsiiasy.
«Bul – jańa zaman talaby, oǵan tótep berip, turaqty damý jolyna túsý úshin memleketaralyq dialog mańyzdy», – dedi Memleket basshysy.
Iá, ǵalam tolyǵymen kenttenýge umtylý ústinde. Iaǵni, álem halqynyń kópshiligi qalalarǵa kóship, turaqtap qalǵysy keledi. Ókinishtisi, birde-bir qala mundai mańyzdy ózgeristerge daiyn emes. Damyǵan elder álemdik qaýymdastyqty damytýdyń ońtaily strategiiasy boiynsha konsensýsqa qol jetkize almady. Al damýshy elderge, eń aldymen, ilgerileý úshin resýrstar jetispeidi. Olardyń arasyndaǵy aiyrmashylyq jyldam ósýde.
"Global Challenges Summit" aldyna negizgi planetalyq syn-tegeýrinder máselelerin qoiady: resýrstyq turaqtylyq jáne uzaq ómir súrýden bastap jahandyq qaýipsizdik pen bolashaq megapolisterge deiin. Kongress qatysýshylary, álemdik sarapshylar qaýymdastyǵy, tehnologiialyq elita, qala jáne memlekettik basqarý ókilderi, vizionerler men iri korporatsiialardyń basshylarynyń mindeti — atalǵan syn-tegeýrinderge jaýap tabý jáne jahandyq aýqymdaǵy tiisti sheshimderdi ázirleý.
21 ǵasyrdyń basynda álemdik ekonomikadaǵy ózgerister nátijesinde elder arasyndaǵy saralaný tómendedi, alaida elder ishinde kedeiler men bailar arasyndaǵy alshaqtyq ýaqyt ótken saiynarta túskenin baiqaýǵa bolady: ekonomikanyń damý qarqynynyń baiaýlaýy kezinde bai adamdarózderiniń ál-aýqatyn kedeilerge qaraǵanda jyldamyraq jaqsartady.
Teńsizdikpen kúres ekonomikalyq ósimdi báseńdete me? Ekonomister tańdaý máselesi — bolashaq ekonomikalyq ósim nemese ózekti áleýmettik problemalardy sheshý máselesine jaýap tabýǵa tyrysýda. Qoǵamnyń qalypty damýy úshin teńsizdiktiń qandai deńgeii jaramdy? Bolashaqta ósim bola ma? Balama bar ma? Biz búgingi kúni ál-aýqattyń áleýetti ósýine úmittenip teńdikten bastartamyz ba, álde búgingi teńsizdikpen kúresip, bolashaqta ósýdi keiinge qaldyramyz ba?
Zamanaýi álemde jahandyq jylyný, resýrstardy kádege jaratý, halyqaralyq saýda, qaýipsizdikjáne memleketaralyq basqarý sekildi álemdik, ultaralyq deńgeide ǵana sheshimi tabylýy tiisti jahandyq máseleler bar.
Jer halqynyń sany kúnnen kúnge artýda jáne 10 mlrd-qa jetý kózdelgen. Halyqtyń ómirlikbelsendiligin qoldaý úshin qajetti tabiǵi resýrstardyń jetispeýshiligi álemdik qaýymdastyqtyolardy tiimdi paidalaný jáne qaita shyǵarý týraly oilanýǵa májbúrleidi.
20 ǵasyrdyń 70 jyldary damyǵan elder kún men jel tehnologiiasyna negizdelgen balamaly energiiany qoldana bastady. Taza energiianyń tiimdiligi damyǵan elderdiń úlesi esebinen tez ósipkeledi, alaida ekonomikasy jańartylmaityn tabiǵi resýrstardy óndirýge negizdelgen damýshyelderdiń kiristerin tómendetedi.
Álemde jasy 65-ten asqan úlken adamdardyń sany qarqyndy ósýde jáne 2030 jylǵa eki esege artady. Jasandy zerde men meditsinadaǵy zamanaýi tehnologiialardy engizý damyǵan elderdegi adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn 80 jasqa deiin arttyrady jáne 120 jylǵa deiin sapaly ómir súrý yqtimaldyǵyn arttyrady. Bul jahandyq ekonomika men jekelegen elderdiń ekonomikasy úshin mańyzdy syn-tegeýrin sanalady, ol ekonomikalyq belsendi halyqtyń úlesin qysqartý jaǵdaiynda meditsinalyq júieni aýqymdy reformalaýdy talap etedi.
Tehnologiialyq revoliýtsiianyń ár qadamynyń keri jaǵy bar: mobildik qurylǵylar qala boiynshaqozǵalys týraly málimetterdi jinaidy, qaýipsizdik monitoringi júiesi betterdi skanerleidi. Tsifrlyq shynaiylyqta ómir súrý qupiialyqty joǵaltýǵa ákeledi — biraq bizdiń derekterimiz bizgeqarsy qoldanylmaitynyna kepildik qaida?
Máńgilik qundylyqtar reformalardy talap etedi: bolashaq álemin tehnologiialar toltyrady jáneadam men mashinanyń arasyndaǵy shekara buzylady. Virtýaldy álemdegi ómir jáne jasandyzerdeni keńinen paidalaný suraqtarǵa jańa jaýaptardy talap etedi: adamdy ne qalyptastyrady jáne qandai etikalyq normalar onyń ómirin baǵyttaýy tiis. Qorshaǵan orta, bilim berý jáne mádeniet — adamzat damýynyń mańyzdy faktorlary. 20 ǵasyrda damyǵan elderde bilim berý sektorynda serpin boldy — ol qoǵamdyq jáne mindetti boldy, al áleýmettik quqyqtar birinshi kezekke shyqty: toleranttylyq, áielder quqyqtary, segregatsiianyń bolmaýy 20 ǵasyr adamynyń beinesin qalyptastyrdy.
Qalalar ósýde jáne ósýin jalǵastyrady: aldaǵy 20 jylda 2 milliard adam qalalarǵa kóshedi — búgingi tańda memleketter ǵalamdyq ózgeristerge daiyn bolýy qajet. Qazirgi tańda mundai jyldam ósim men keńeiýge laiyqtalǵan eshqandai zamanaýi qala joq: kólik júiesi júktemelerdi sheshe almaidy, infraqurylym obektileri jetkilikti mólsherde usynylmaǵan, shetki aýdandar damyp keledi.
Ǵalymdar singýliarlyq sáttiń 2030-shy jyldary kelýin kútken, biraq tehnologiialardyń qarqyndy damýy barlyq boljamdardan asyp tústi. Jasandy zerde adamdardan basym túsýge talpynyp, ózin-ózi damytýy jáne damýy múmkin. Adamǵa degen suranys ekonomikanyń barlyq salalarynda tómendeidi.
